Tyǵyryq tórkini – retsizdik

Álemdik ekonomıkada turaqsyzdyq barǵan saıyn tereńdep barady. Energetıkalyq qýat kózderiniń arzandaýy ony tutynatyn ekonomıkanyń basqa salalaryna oń yqpal etse kerek edi. Alaıda, munaı baǵasynyń 7-8 aıǵa sozylǵan tómendeý úderisi de damýshy ekonomıkalardyń qarqynyna serpin bere almady. Osy oraıda ekonomıkanyń damýyn tejeıtin jahandyq qatynastarǵa dendep ketken retsizdik pen júıesizdik pe degen oıǵa qalasyń. Dúnıe­júziniń ekonomıkalyq qatynastarynda beleń alǵan bul retsizdik pen júıesizdik aldaǵy ýaqytta álemdik daǵdarystardy týǵyzatyn birden-bir sebep bolatyndyǵyna kúmán qalmaıtyn sııaqty.

Fransýz ushaqtarynan bas tartty

Jaqynda álemdik BAQ-tarda Úndistannyń Fransııadan Rafale kóp qoldanysty joıǵysh ushaqtaryn satyp alý jónindegi iri jobadan bas tartqany týraly habar taratyla bastady. Bul halyqaralyq iri jobanyń oryndalmaýyna basty sebep – ushaqtardyń baǵasynyń qymbattaýy bolyp otyrǵan kórinedi. Eki el kompanııalary arasyn­daǵy alǵashqy kelisimde 126 ushaq­tan turatyn mashınalardyń birinshi legin 10 mıllıard AQSh dollaryna satý kózdelingen kó­ri­nedi. Áskerı ushaqtardy satý jó­nindegi tender ótkizilgennen keıin bul jobanyń quny 20 mıllıard AQSh dollaryna ósip ketipti. Alǵash ótkizilgen ten­der­ge Reseıdiń MıG-35, Shvesııa­nyń SAAB JAS-39 Gripen, ame­rı­ka­lyq F-16 jáne F-18, eýropa­­lyq Typ­hoon sııaqty áskerı ushaq­tary da qatys­qan. Tender qory­tyn­dy­syn­da fransýzdyń Rafale ­joı­ǵysh ushaqtary jeńimpaz bolyp tanylǵan. Tender boıynsha endi Úndistan úshin fransýzdyń árbir ushaǵy 160 mıllıon dollardan aınalmaq. Bul óte qymbat baǵa. Onyń ústine bul ushaqtar tórtinshi býynǵa jatatyn «jeńil» joıǵysh ushaqtar bolyp sanalady. Al Úndistan úshin reseılik Sý-30MKI ushaqtarynyń árqaısysynyń baǵasy 100 mıllıon dollardan aınalady. Onyń ústine Sý-30 ushaǵy joǵary baǵalanatyn «aýyr» joıǵysh ushaqtar qataryna jatady. Fransııanyń Rafale ushaqtaryn satyp alýdan Úndistannyń bas tartýynyń taǵy bir sebebi, fran­sýz tarapy Úndistanda quras­tyrylatyn ushaqtar úshin kepildik bermeıdi, sonymen birge, mashı­nalardy jasaýdyń tolyq júıesi boıynsha tehnologııalardy berýge de kelispeı otyr. Sondyq­tan Úndistan tarapy alǵash­qy kelisimde kórsetilgen baǵadan aýytqyǵan fransýz kompanııa­synyń ónimderin satyp alýdan bas tartty. Sonymen birge, Fransııa kompanııalarynyń halyq­aralyq bedeline kóleńke túsýiniń taǵy bir sebebi, Reseıge berilmeı otyrǵan «Mıstral» tikushaq tasıtyn fransýz kemesi tóńiregindegi keleńsizdikter bolyp otyrǵandyǵyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Aldaǵy ýaqytta Úndi­s­tan fırmalary reseılik Sý-30 ushaqtaryn satyp alý jóninde kelisimge baratyn sııaqty. Onyń ústine bul mashınalardyń moder­nızasııalanǵan úlgileri tolyǵymen Úndistan aýmaǵynda shyǵarylatyn bolady. 126 Rafale joıǵysh ushaqtaryn satyp alýdan Úndistan tarapynyń bas tartýy fransýzdyq Dassault kompanııasynyń bolashaǵyna úl­ken soqqy bolatyndyǵy daýsyz. Bul joba oryndalmaıtyn bolsa, Fransııanyń Rafale markaly joıǵysh ushaqtaryn eksporttaý kólemi múlde joqqa shyǵady. Tek kompanııa úshin Egıpet tarapynan 24 Rafale ushaǵyn satyp alý jónindegi kelisimi ǵana dátke qýat bolmaq. Bastapqy kelisimdi oryndamaı, tender barysynda áskerı ushaqtaryn kenetten qymbattatyp jibergen fransýzdyq kompanııa­lar halyqaralyq rynokta óz bedelderine orasan zor nuqsan kele­­tindigin eskermese kerek. Eń óki­nishtisi, áskerı tehnıkalar shy­­ǵaratyn Fransııanyń kom­pa­nııa­lary 2008 jyldan 2013 jyl­ǵa deıingi aralyqta óz ónim­de­rin eksporttaý kólemin 30 paıyz­ǵa­ tómendetip alǵan edi. «Jy­ǵyl­ǵanǵa judyryq» demek­shi, úndis­tandyqtardyń Rafale joıǵysh ushaqtaryn satyp alýdan­ bas tartýy­ jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyra túspek.

AQSh-ty aıaz qysyp tur

«Jut jeti aǵaıyndy» demekshi, álemdegi turaq­­syz eko­nomı­kalyq ahýal­dy aýa raıy qolaı­syz­dyǵynan bolyp jatqan tabıǵı apattar odan saıyn kúrdelendire túsýde. Osy aptada AQSh-tyń Atlant muhıty jaǵalaýyndaǵy aımaǵy qalyń qardyń astynda qaldy. Sınoptıkterdiń málimdeýinshe, bul óńirge 30 santımetrge deıin qalyńdyqta qar túsken. Sonymen birge, AQSh-tyń shyǵys bóligin buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq aıaz qyspaqqa alyp otyr. Ulttyq meteorologııalyq qyzmet bólim­deriniń habarlaýynsha, Mıssýrı, Arkanzas, Ońtústik Illınoıs, Tennesı, Kentýkkı, Indıana jáne Ogaıo shtattaryn qalyń qar men muz kóshkini basyp qalǵan. Tipti, Vashıngtonda ótken seısenbi kúni aýa raıynyń jaǵdaıyna baılanysty federaldyq vedomstvolar jumysyn toqtatypty. Avıakompanııalar 2600-den astam ishki baǵyttarǵa ushaqtar­dyń ushýyn toqtatty. Aýa tempe­ratýrasynyń kúrt tómendeýine baılanysty Soltústik Karolına Vırdjınıı, Mıssısıpı, Djord­jııa, Kentýkkı jáne Vashıngton qalalarynda tótenshe jaǵdaı jarııalandy. Bıylǵy qys AQSh-tyń keıbir shtattaryna óte   aýyr soǵyp otyr. Máselen, aqpan aıynyń basynda Amerıkanyń 18 shtatynda qatty daýyl soǵyp ótti. Eldiń ortalyq-batys jáne soltústik-shyǵys óńirlerin qamtyǵan qarly borannyń kesirinen 2 myńnan astam ishki baǵyttaǵy ushaqtar ushýyn toqtatqan. Al bıylǵy jyldyń qańtar aıynda AQSh avıakompanııalary ushaqtardyń 5,7 myń baǵytyn aýa raıynyń jaǵdaıyna baılanysty toqtatqan kórinedi. Qańtar aıynda bolǵan qatty borannyń kesirinen Nıý-Iork qalasynyń ekonomıkasy 200 mıllıon dollar zardap shekti, dep habarlaıdy Moody s Analitics saraptama agenttigi. Al aýa raıynyń bızneske áseri týraly zertteý júrgizetin Planalytics fırmasynyń aǵa vıse-prezıdenti Evan Goldtiń aıtýynsha, tabıǵat apattarynyń AQSh-tyń soltústik-shyǵys óńirlerine, onyń ishinde Nıý-Iork, Fıladelfııa jáne Boston qalalaryna tıgizgen zardaby 500 mıllıon dollardan asyp ketken eken.

Alpaýyttar tabysy artty

«Bireý toıyp sekiredi, bireý tońyp sekiredi» demekshi, daǵdarys qansha beleń alǵanymen baılar men kedeıler arasyndaǵy aıyrmashylyq alshaqtaı túsýde. Baılar baıyǵan ústine baıyp barady.   Henderson Global Investors kompanııasynyń málimdeýinshe, ótken jyly álemniń 1200 iri kompanııasy óziniń aksıonerlerine 1,67 trıllıon AQSh dollary kóleminde dıvıdend tólepti. Bul 2013 jylǵy álemdik aksıonerler alǵan dıvıdend mólsherinen 10,5 paıyz joǵary. О́z aksıonerlerine dıvıdend berýden amerıkalyq fırmalar aldyna jan salmaıtyn kórinedi. Olar ótken jyly 2013 jylmen salystyrǵanda 52 mıllıard dollarǵa joǵary qarjy tólegen. Amerıkalyq kom­­panııalardyń aksııalaryn ustaýshy alpaýyttardyń 2014 jylǵy ta­bys­tary 15 paıyzǵa artyp, 392 mıl­lıard dollardy quraǵan. Amerıkalyq fırmalardan olardyń ulybrıtanııalyq báse­ke­lesteri de kem qalatyn emes. Brı­­tandyq kompanııalar aksıo­ner­lerine tólegen tabys 31 paıyzǵa artqan. Dúnıejúzinde aksıonerlerge tólengen dıvıdendter kóleminiń 18 paıyzy 20 iri kompanııanyń úlesine tıip otyr, deıdi óz esebinde Henderson Global Investors. Máselen, Ulybrıtanııada aksıonerlerge tólenetin barlyq tólemderdiń 20 paıyzyn Voda­fone telekommýnıkasııalyq alpaýyty tólegen kórinedi. Aksıo­nerlerine mol tabys túsir­gen kompanııalardyń aldyńǵy leginde Shell korporasııasy, China Construction Bank jáne HSBC bankteri bar kórinedi. 2009 ­jyldan bergi ótken 5 jyl ishinde iri kompanııalardyń aksııalaryn ustaýshy alpaýyttarǵa tólenetin dıvıdend kólemi 60 paıyzǵa ósken. Sarapshylardyń boljamynsha, ekonomıkadaǵy turaqsyzdyq­­qa qaramastan, 2015 jyly tólene­­tin dıvıdend kólemi budan da ­joǵa­ry bolmaq.

Adam quny suraýsyz

«Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasyn» degendeı, zaman kúrdelengen saıyn adamdar arasynda qatygezdik kúsheıe bastady. Janashyrlyq, qaıyrymdylyq sııaqty adamı qundylyqtar aıaq asty bolyp barady. Italııanyń Katanııa qalasynda ótken jumada aýyr qaıǵyly jaǵdaı boldy. Dárigerler aýrýhanada bos orynnyń joqtyǵyna baılanysty dúnıe esigin endi ashqan Nıkol dı Petro degen náresteniń ómirin saqtap qala almady. Sábı «Djıbııno» atty jekemenshik klınıkada týypty. Klınıkanyń zaman talabyna saı jabdyqtalmaýyna baılanys­ty nárestege der kezinde kómek kórsetilmegen. Sábıdiń tynys alý jaǵdaıy barǵan saıyn qıyndaı bastaǵan. Jekemenshik klınıkanyń dárigerleri ózderinde tıisti jabdyqtardyń bolmaýyna baılanysty sábıdi kórshi aýrýhanaǵa jetkizgen. О́kinishke qaraı, bul aýrýhanada da bos oryn bolmaı qalypty. Nıkol dı Petronyń ómirin saqtaýǵa baryn salǵan ata-anasy kelesi klınıkaǵa barady. Biraq munda da bos oryn bolmaı, hal ústindegi náresteni qabyldamaıdy. Amaly taýsylǵan ata-ana tunshyǵyp jatqan sábıdi 100 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Ragýza qalasyndaǵy aýrýhanaǵa jetkizýge májbúr bolady. Alaıda, aq jeleńdi qatygez jandardyń áýre-sarsańyna shydamaǵan Nıkol aýrýhanaǵa jetpeı jedel-járdem mashınasynda kóz jumady. Qaıǵydan qaıysqan ana der kezinde medısınalyq kómek kórsetpegen dárigerlerdi aıyptaıdy. О́z kezeginde dárigerler klınıkalarda bos orynnyń bolmaǵandyǵyn alǵa tartady. Mine, aqsha men baılyqqa táýeldi bolǵan qatygez kapıtalızm qoǵamyndaǵy adam quny suraýsyz ekeniniń bir dáleli. Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».