Áleýmettik salaǵa basa mán berip, qoldaý tanytatyn memlekette masyldyq psıhologııasy da qylań berip otyrady. Qazirde áleýmettik kómek, memleket tarapynan halyqtyń osal toptaryna beriletin járdemaqy syndy demeýge ǵana arqa súıep ómir súrýdi kókseý túsinigi beleń alyp barady. Qoǵam dertke aınalyp, masyldyqqa úndeıtin merez minezden arylǵanda ǵana túzeletini anyq.
Búginde áleýmettik masyldyq pıǵylynan arylý aýqymdy máselege aınalyp otyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýynda áleýmettik mindettemelerdi qarjylandyrý isinde óńirlerdiń ahýalyn qaıta tarazylaý qajettigin eskertti.
Mynaǵan basa mán bergen jón. Budan bylaı da memleket tarapynan áleýmettik kómek kórsetý, qamqorlyq tanytý jalǵasyn taba beredi. Aıtalyq, bıylǵy segiz aıdyń ishinde kópbalaly otbasylarǵa, marapattalǵan analarǵa beriletin memlekettik járdemaqy aýdarýǵa 354,5 mlrd teńge jumsalǵan. Iаǵnı 856,2 myń otbasy, onyń ishinde: kópbalaly 613,4 myń otbasyna 308,9 mlrd teńge, nagradtalǵan analarǵa (242,8 myń adam) 45,6 mlrd teńge berildi.
Elimizde kópbalaly otbasyǵa beriletin memlekettik járdemaqyǵa tórt, odan da kóp birge turatyn kámeletke tolmaǵan nemese 23 jasqa deıingi kúndizgi bólimde oqıtyn stýdent balalary bar otbasylar tabysyna qaramastan úmitker bola alady. Bıylǵy qańtar aıynan beri tórt balasy bar otbasyna 16,03 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde (AEK) 63 030 teńgeden tólenip keledi. Bes balaly otbasyna – 20,04 AEK (78 798 teńge), alty balaǵa 24,05 AEK (94 565 teńge), jeti balaǵa 28,06 AEK (110 332 teńge) beriledi. Buǵan qosa «Kúmis alqa» ıegeri retinde 25 165 teńge kóleminde aı saıyn járdemaqy tólenedi. Sondaı-aq «Altyn alqa», «Batyr Ana» ataǵyn alǵan, I, II dárejeli «Ana dańqy» ordenderimen marapattalǵan analarǵa 29 097 teńge (7,40 AEK) beriledi. Segiz, odan da kóp balasy bar otbasylarǵa ár balaǵa 4 AEK mólsherinde memlekettik járdemaqy aýdarylady. Osy jyldyń 1 qańtarynan bastap kópbalaly otbasylarǵa taǵaıyndalatyn memlekettik járdemaqylardyń mólsheri 6,5 %-ǵa artty.
Bıylǵy Joldaýda halyqtyń osal tobyna áleýmettik kómek, qoldaý árdaıym kórsetiletini atap ótildi. Degenmen shyn muqtajdardyń arasynda «jolyn tapqandardyń» da enip ketýine beıjaı qaramaý kerek. Prezıdent áleýmettik kómek kórsetý tetigin qaıta pysyqtaý qajettigin tapsyra kelip: «Júrgenge jórgem ilinedi» degen qaǵıdatty engizip, óńirlerdiń áleýmettik mindettemelerin qarjylandyrý máselesin qaıta qaraǵan jón. Sonymen qatar aımaqtardaǵy áleýmettik turǵydan osal toptaǵy azamattarǵa bólinetin áleýmettik tólemderdi birizdendirý kerek. Memlekettiń kóz aldyndaǵydan basqany kórmeı, bárine kóne beretin áleýmettik saıasaty júzden astam túrli jeńildiktiń paıda bolýyna ákep soqtyrdy. Osy jeńildikterdi áperemin dep «kómek qolyn» sozatyn jylpostar da kóbeıdi», dedi.
Memleket óz halqyna áleýmettik saladaǵy mindetterin oryndaýdan bas tartpaıdy. Tek bir izge túsip, júıeli josparmen júzege asyrylýǵa tıis. Kezinde áleýmettik salaǵa jaýaptylar tolyq emes otbasy múshelerin de jeńildikke muqtajdar sanatyna qosty. Munyń saldary elde ajyrasýdyń artýyna ákelip soqty. Búginde elimiz – dám-tuzy jaraspaı aıyrylysqandardyń statıstıkasy jóninen álemde aldyńǵy qatarda. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, byltyr AHAT organdarynda 123,6 myń neke tirkelgen. 2023 jylmen salystyrǵanda nekelesý kórsetkishi 2,2%-ǵa artqan. Biraq ajyrasý kóp. О́tken jyly 40,5 myń otbasy ajyrasqan. Bul degenimiz shańyraq qurǵan árbir úshinshi otbasynyń shańyraǵyna syzat túskenin ańǵartady. Ásirese qalalyq jerde neke buzý deregi jıi tirkelgen. О́kinishtisi, jastar arasynda ajyrasý artpasa, kemimeı tur. Memleketten beriletin túrli áleýmettik kómek, tómendetilgen paıyzben turǵyn úı ıpotekalyq baǵdarlamasyna qatysý úshin de «ajyrasatyndar» bar.
Memleket basshysy Joldaýynda jalqaýlyq túbi jarǵa jyǵatynyn da atap ótti. «Biz ózimiz jalqaýlyq pen masyldyqqa jol berip otyrmyz. Otbasy músheleriniń barlyǵy derlik nysanaly áleýmettik kómek pen járdemaqy alatyn bolsa, jumys isteýdiń ne qajeti bar? Týrasyn aıtsaq, áleýmettik salada ońtaıly sheshim qabyldaýdyń ornyna, Úkimet keminde 15 jyl boıy áleýmettik masyldyq pen áleýmettik alaıaqtyqqa jol berip keldi», dep qynjylys bildirdi.
Otbasynyń tabysyn kólegeılep, mal-múlkin jasyryp, qarjylyq kiris kózin azaıtý arqyly áleýmettik tólem alýshylardyń qataryna enýdi kózdeıtinder kóbeıip barady. Áleýmettanýshy mamandar «Jat jarylqamasa da, óz elim óltirmeıdi» degen psıhologııaǵa arqa súıeý baqýatty ǵumyr keshýdiń kórinisi emestigin aıtady. Kópbalaly otbasylarǵa beriletin, ıaǵnı árbir perzentine eseptelip aýdarylatyn járdemaqy men áleýmettik tólemnen artyq tabys tabýǵa umtylmaıtyn jandar bar. Munyń aqyry áleýmettik masyldyqqa ákelip uryndyrady.
Áleýmettanýshylar keńestik dáýirdiń psıhologııasyn boıyna sińirip alǵan jandar «memleket bizdi asyraýǵa mindetti, árdaıym qamqorlyq kórsetýge tıis» degen túsinikke arqa súıeıtinin alǵa tartady. Búginde memlekettiń qoldaýymen ǵana áreket etip, qarjylyq máselesin sheshýde ózdiginen jol tabýǵa umtylmaıtyn keıbir kásipkerler de bar. Olar tek qazynadan qoldaý qarjysyn alsam boldy degen pıǵylmen sharýasyn dóńgeletedi. Memleketke ıgiligin kórsetýge kelgende sarańdyq tanytady.
Áleýmettik masyldyqtyń órshýine bos jumys oryndaryna ornalasýǵa «eki qolǵa bir kúrek» tappaı júrgen jandardyń qulyqsyzdyǵy áser etedi. Aı saıynǵy eńbekaqy mólsheri az degen jeleýmen jumystan bas tartyp, tek áleýmettik tólemder men kópbalaly otbasyna beriletin járdemaqymen kúneltýdi qosh kóredi. Aılyq eńbekaqy mólsheriniń azdyǵyn syltaý etip, eńbektenýge qulyqsyzdyq tanytýǵa qatysty bir mysal. Bıyl jazda bizdiń aýylda irgeli sharýashylyq ıesi maıa-maıa shópti kólikten túsirip, jınap berýge aýyl turǵyndaryn shaqyrdy. Biraq jumys ıesiniń usynǵan qarjy mólsherin qomsynǵan turǵyndar bas tartty. Al kórshi aýyldan kelgen tórt-bes jigit jarty kúnniń ishinde býylǵan shópti kólikten túsirip, jınap berip, eńbekaqysyn alyp ketti. Tóleıtin somany azyrqanǵan aýyldaǵy jumyssyz jastar osylaı nesibeden qaǵyldy. Mundaı mysaldar jetip artylady.
Memlekettiń áleýmettik mindetteriniń bastaýynda otbasyna qorǵan bolý, ana men balaǵa qamqorlyq tanytý turǵandyqtan da masyldyq psıhologııasy artty. Jastardyń ajyrasý kórsetkishiniń kúrt artýyna áleýmettik jeńildikpen, memlekettik baǵdarlama aıasynda páter alý da «septigin tıgizgeni» anyq. Mysaly, jas otbasylarǵa memlekettik baǵdarlamamen, ıpotekaǵa rásimdep páter berý baǵdarlamalary bar. Buryn jas otbasylardyń shektik jas mólsheri 29 jasqa deıin bolsa, bertinde 35 jasqa uzartyldy. Munyń ózi keıbir azamattarǵa azdyq etetin kórinedi. Turǵyn úı baǵdarlamasyna ótinish jazǵanda otbasyndaǵy erli-zaıyptynyń da jas mólsheri 35-ten aspaýǵa tıis. Tyǵyryqtan shyǵýdyń bir «aılasy» – ajyrasý. Máselen, jas otbasy mártebesi arqyly memleketten páter alýǵa umtylǵan otbasynda kúıeýiniń jasy 36-da bolýy múmkin. Al áıeli – 31-de. Sodan zańdyq negizde ajyrasýǵa aryz jazyp, áıel tolyq emes otbasy esebinde turǵyn úı kezegine turady. Saıyp kelgende, bul shema da áleýmettik masyldyq belgisin ańǵartady.
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń ǵylymı hatshysy Aıgúl Kósherbaeva qoǵamdyq sana «alma pis, aýzyma tús» deıtin jalqaýlyq uǵymynan tazarǵanda ǵana kózqaras ózgeretinin alǵa tartady.
«Áleýmettik masyldyq – eńbekke qabiletti azamattardyń memleket tarapynan beriletin kómekke táýeldi bolyp, eńbek etýge umtylmaý jaǵdaıy. Mundaı úrdis uzaqmerzimdi keleshekte el ekonomıkasyna da, áleýmettik júıege de keri áserin tıgizýi múmkin. Bıylǵy Joldaýynda Prezıdent áleýmettik tólemder men jeńildikterdi sıfrlandyrý, ortalyqtandyrý, ońtaılandyrý qajettigin atap ótti. Bul kómekti naqty muqtaj jandarǵa baǵyttap, artyq, qaıtalanatyn tólemderdi boldyrmaýǵa jol ashady. Halyqaralyq tájirıbe mundaı tásildiń tıimdiligin kórsetip otyr. Mysaly, Germanııada áleýmettik kómek tek eńbekpen qamtý baǵdarlamalaryna qatysqan, qaıta daıarlaýdan ótken nemese jumys izdep júrgen azamattarǵa ǵana beriledi. Shvesııada da osyǵan uqsas tásil bar: áleýmettik kómek eńbekke belsendi qatysýmen qatar júredi. Bizde de memlekettiń qoldaý sharalary men eńbekke belsendilik qatar órbýi qajet. Elimizde osy baǵytta naqty qadamdar jasalyp jatyr», dedi sarapshy.
On eki múshesi saý azamattyń eńbek etýge yqylas tanytpaı, memleketke mindet artýy toqtamaı, masyldyq psıhologııadan arylmaıtynymyz anyq. Sondyqtan bul keseldi jappaı aıyptap, el bolyp kúreskende ǵana jeńe alamyz.