Adam janynyń kórkem ónimi sanalatyn óner atty qubylysqa zaman oıshyldary ártúrli anyqtama bergen. Arıstotel úshin óner – elikteý bolsa, Tolstoısha, adam ómiriniń qajetti sharty. Al Qorqyt babamyz ajaldy óner arqyly jeńýge talpynǵan. Ne de bolsa ónerdiń ómirimizde alatyn orny erekshe. Ol buryn da solaı bolǵan, qazir de sol qalpynan ajyraǵan joq. «Qazir» degenińiz bir qolyn ótkenge, bir qolyn keleshekke súıeıtindikten, ónerdiń arǵy zamandaǵy mańyzy men keleshektegi kelbeti haqynda tanymdyq barlaý jasaý mádenıetti qoǵamnyń máıekti taqyryby dep sanaımyz.
Adamzat tarıhynda ónerdiń qajettiligi jaıly suraq qaıta-qaıta kóterilip otyrǵan. О́ner bizge ne úshin kerek? Onsyz ómir súre alamyz ba? Jaýap árkez qarapaıym bolatyn: «O ne degenińiz. Árıne, kerek. Onsyz qıyn», deıdi. Al odan da tereńirek «nege?» degen suraq qoıylǵanda, oıymyz on saqqa bólinedi. Erterekte ónerdi bilim men tárbıege qosalqy qural retinde ǵana baǵalady. «Jetkizý úshin shyndyqty, О́tirik qostym azdaǵan» degen Qadyr Myrza Áli óleńindegideı, ónerdi adamgershilik pen danalyqqa jetkizer «bal qospa» dep sanady. Tipti XVIII ǵasyrdyń sońyndaǵy aqyndar ony dál osylaı sıpattap, halyqty «aldap qutqarý» ıdeıasyn alǵa tartty.
Antıkalyq dáýirden beri ónerdi adam tárbıesiniń quraly dep qaraǵandar az bolmaǵan. Ádebıet sabaǵynda biz áli kúnge deıin oqýshylarǵa keıipkerlerdi úlgi etip usynamyz: «bireýi – batyr, oıshyl, elin súıgen tulǵa. Buǵan elikteýge bolady. Al ekinshisi – teris jolǵa túsken beıshara. Buǵan uqsamańdar». О́nerdiń osyndaı pedagogıkalyq qyzmetin joqqa shyǵara almaımyz. Sonymen qatar óner saıasatta da, sheshendikte de, ıdeologııada da únemi paıdalanylyp kelgen. Bul jaǵynan ol – árdaıym kómekshi, qyzmetshi bolyp turady. Osy oraıda «ónerdiń ózi maqsat bola ala ma?» degen saýal týyndaıdy.
Bul suraqqa hakimder jaýap berip úlgergen, solardyń ishinde mynadaı oı bar: «óner eshqandaı maqsatty kózdemeıdi, ol ózine-ózi qyzmet etedi» degen. Biz muny kóbine «estetızm», «taza óner» dep aıdarlaımyz. Shynynda da, mundaı kózqaras kóbine saıasattan, ǵylymnan, paıdadan aýlaq bolýǵa shaqyrady. Alaıda osyndaı túsiniktiń tereńirek negizderi de bar.
Osy tusta aldymyzdan taǵy bir saýal kese-kóldeneń shyǵady. О́nerdiń ózi izgi nárse me? Bul suraqqa da fılosofııa tarıhynda mynadaı jaýap berilgen: óner, kórkemdik, sheberlik, ásemdik adamgershilikpen baılanysty emes. Izgilik – mańyzdy nárse, biraq ol ónerdi qural retinde paıdalanady jáne ónerdiń ózinen tys turady.
Bul suraqtyń óte mańyzdy bir qyry bar. Ol – din men óner. Bul haqynda ádebıetshi Iýrıı Lotmannyń pikirin aınalyp óte almaımyz: «Din men adamgershiliktiń ónersiz de derbes qundylyǵy bar, biraq olar ony paıdalanady. Munda da biz ónerdi qural retinde kóremiz. Ol bireýge qyzmet etedi, al osy turǵydan alǵanda óner adamgershilikke de, adamgershilikke jat dúnıege de qyzmet etýi múmkin. Osy tusta biz asa mańyzdy suraqpen betpe-bet kelemiz: óner óte qaýipti bolýy múmkin. Bul – qarý, ol atylady. Biraq kimdi atady? Bul endi onyń kimniń qolyna túskenine baılanysty. Kóptegen oıshyldar kóne zamannan beri ónerge saqtyqpen qaraǵan. Munda biz antıkalyq fılosof Platondy eske alamyz, sondaı-aq Lev Tolstoı sııaqty oıshyldy da ataýymyz kerek. Bul – saýatsyz adamdar emes, bul adamdar ónerdiń qýatty qarý ekenin, onyń ártúrli qoldarǵa túsýi múmkin ekenin jetkizgen». Al I. Kant óner tek izgi qoldarǵa ǵana túsýi múmkin, al eger ol izgilikten ada qoldarǵa tússe, onda ol óner bolýdan qalatynyn aıtady.
«Oraza, namaz – toqtyqta» degen sóz bar. Keı kisiler «álem halqy soǵystan kóz ashpaı jatyr, sý basý qaýpi joǵary, balalar ashtan buratylyp jatqanda qaıdaǵy óner?» deıdi. Ras. Bul sózdiń de jany bar. XVIII ǵasyrdaǵy orys aqyny Derjavın ónerdi lımonadqa teńeıdi. Ony ishken jaqsy, biraq ishpeı-aq ta qoıýǵa bolady. Biraq qazaq «sóz qadiri – óz qadirim», «óner aldy – qyzyl til» dep sóz ónerin áspetteıdi. Shashýbaı «Malǵa kedeı bolǵanmen ánge baımyn» dese, Qasym Amanjolov «óleńniń otyn jaǵyp jylytarmyn, О́zimdi, áıelim men jas balamdy» deıdi. Demek bul – Gamlet aıtatyn jaı ǵana «sózder, sózder, sózder...» ǵana emes, Ahmet Baıtursynuly aıtatyn «Asyl sóz».
О́nermen qoly bostar ǵana aınalysady degen túsinik áýelden bar. Ejelgi folklorlyq kezeńde kóptegen halyqtardyń aqyndary kóbinese soqyr bolǵan. О́tken ǵasyrdyń realıstik baǵytta oılanatyn ǵalymdary «bul – qısyndy nárse, sebebi soqyr adam paıdaly eshteńe isteı almaıdy, sondyqtan ol – aqyn. Mysaly, Gomer soqyr bolǵan, ol soǵysa almaıdy, saýda jasaı almaıdy, teńizde júze almaıdy, sondyqtan óleń shyǵarady» dep short kesken. Bir qaraǵanda aqylǵa qonymdy sııaqty. Biraq bul XIX ǵasyr adamynyń, pozıtıvıstik kózqarastyń tujyrymy. Al antıkalyq dáýirdiń adamdary úshin soqyr – jumyspen aınalysa almaıtyn adam emes, Qudaımen tildesetin adam. Mańdaıdaǵy emes, júregindegi kózi ashylǵan jan. Qudaı adamzatpen paıǵambarlar arqyly baılanysqandaı, aqyndardy da dáneker etip sóılesetin bolǵan. «Aqyndar aıtyp ótedi, Armanyn búkil pendeniń» deıtin Serik Aqsuńqaruly osyny meńzese kerek. Sondyqtan Gomerdiń soqyr bolýy onyń eshnársege jaramsyz ekenin bildirmedi, qaıta onyń eń joǵarǵy nársege, ıaǵnı jaqsy saýda jasaıtyndarǵa, teńizde keremet júzetinderge, qylysh pen naızany sheber silteıtinderge senip tapsyrylmaıtyn mindetke arnalǵanyn kórsetti.
Osy dúnıelerdi saraptaı kele, ónerdiń «lımonad» qana emesin uǵamyz. О́ner – bastan keshpegendi bastan keshý, tájirıbesiz jerde tájirıbe alý múmkindigi. Sizdiń Altyn Orda zamanyn kózben kóre almaıtynyńyz belgili, biraq Muhtar Maǵaýınniń attas shyǵarmasyn oqyp otyryp handyq dáýirdiń hálin keshesiz. Ol bolmasa Denıel Defonyń «Robınzonymen» birge elsiz aralǵa tap bolyp, túısigińizge túnemegen sátterdi sezinesiz. Bylaısha aıtqanda, kúndeliktiden múlde basqa ómirdi súresiz. Osylaısha birneshe ómirdi súrip tastaýǵa múmkindik alasyz. Sonyń bári sizdiń sanańyzǵa tájirıbe bolyp jınaqtala beredi. Al shyn ómirde plastınkany qaıta oınatý múmkin emes. Ár jańa jaǵdaı – múlde basqa. Taǵy sol Lotmansha aıtsaq, «bizdiń úlken ári turaqty qasıetimiz – bolashaqty únemi ótken shaq arqyly túsinýimizde». Sondyqtan da jasalyp qoıǵan óner arqyly endi jasalatuǵyn ómirimizdi baǵdarlaı alamyz.