Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas Assambleıasynyń 80-sessııasyndaǵy Jalpy debatta sóılegen sózi

Búgingi tarıhı kezdesý – ámbebap jáne balamasy joq Uıymnyń irgeli qaǵıdat­tary men maqsattaryna qanshalyqty beıil ekenimizdi dáleldeıtin oraıly múmkindik. Áıtse de biz kópjaqty ınstıtýttarǵa degen senimniń daǵdarysqa ushyraǵa­nyn aıtpaı kete almaımyz. Halyqaralyq­tyń quqyqty óreskel buzý «qalypty jaǵdaıǵa» aınaldy. Sonyń saldarynan álemdegi turaqtylyqqa nuqsan kelip, halyqtardyń, saıası kóshbasshylar men memleketterdiń bir-birine senimi álsireı tústi. Qazirgideı almaǵaıyp kezeńde bárimiz BUU pozısııasynyń nyǵaıýyna yqpal etip, Uıymnyń qubylmaly zamanǵa beıimdelýine qolǵabys etýimiz qajet. О́zara túsinistik pen yntymaqtastyq rýhy soǵys órtin tutandyrýdan basym bolýǵa tıis. Memleketter basshylary beıbitshilikke umtylý jolynda jaýapkershilik arqalaıdy. Qazirgi býyn kóshbasshylarynyń áreketsizdik tanytýǵa esh quqyǵy joq. О́ıtkeni onyń zardabyn kelesi urpaq tartady.

Osy oraıda Birikken Ulttar Uıy­myn jan-jaqty reformalaý tolassyz tal­qylanatyn taqyryp emes, naǵyz stra­tegııalyq qajettilik ekenine nazar aýdarǵym keledi. Bizge BUU-ny reformalaý jóninde naqty usynys ázirleıtin joǵary kásibı jáne ony esh oılanbastan alǵa jyljytatyn pikirlester tobyn qurý qajet. Uıym búgingi syn-qaterlerge jáne erteńgi mindetterge saı bolýy kerek.

Birikken Ulttar Uıymyn jańǵyrtýdy kózdeıtin mundaı batyl áreket Qaýipsizdik Keńesin reformalaýdan bastalýǵa tıis. Qaýipsizdik Keńesiniń quramyna Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasyndaǵy iri elderdiń ókilderi rotasııa tártibimen usynylýy kerek.

Sonymen qatar Qazaqstan jaýap­kershiligi bar orta derjavalardyń úni BUU Qaýipsizdik Keńesinde barynsha anyq estilýi qajet dep sanaıdy. Is júzinde orta der­javalar qazirdiń ózinde teńgerimdi saq­taý­ǵa jáne ózara senimdi nyǵaıtýǵa úles qo­syp, halyqaralyq qatynasta jaǵymdy ról atqara bastady. Uly derjavalardyń bas­tary birikpegende nemese barsha adamzatty alańdatatyn ózekti problemalardy sheshýge qaýqarsyzdyq tanytqanda, mundaı elder BUU aıasynda dánekerge aınalady.

XXI ǵasyrda BUU bedelin kóterý úshin Uıymǵa múshe memleketter beıbitshilik pen qaýipsizdiktiń irgesin bekemdeıtin naqty qadamdar jasaýǵa tıis. Áıtpese, BUU únemi máseleniń saldarymen kúresýden kóz ashpaıdy. Al problemanyń túpki sebepteri ústi-ústine kóbeıe beredi. Biz bul úderisti dál búginnen bastaı alamyz. Ol úshin Birikken Ulttar Uıymynyń Jarǵysyna beıil ekenimizdi taǵy da rastaýymyz qajet. Egemendik, aýmaqtyq tutastyq jáne kez kelgen daýdy beıbit jolmen sheshý qaǵıdattarynyń bári múltiksiz saqtalýǵa tıis. Uıym Jarǵysyn qolaıyna qaraı qoldaný onyń bedeline nuqsan keltiredi.

Álem senimge, ashyqtyqqa jáne ortaq jaýapkershilikke arqa súıeıtin jańa konsensýsqa zárý. Mysaly, Jarǵydaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan beri kele jatqan «jaý memleket» erejesin halyqaralyq qoǵamdastyqtyń basym bóligi eskirgen dep sanaıdy. Sondyqtan Jarǵyny qaıta qaraý máselesin talqylaıtyn ýaqyt keldi.

Búginde biz alańdatarlyq ahýalǵa kýá bolyp otyrmyz: qarýlanýdy shekteıtin sharttar saqtalmaıdy, demek, strategııalyq turaqtylyqtyń da irgesi sógile bastady. 2024 jyly dúnıe júzinde áskerdi jaraqtandyrýǵa ketken shyǵyn 2,7 trln dollardy qurady. Bul – rekordtyq kórsetkish. Al jahandaǵy zorlyq-zombylyqtyń shyǵyny 20 trln dollarǵa jýyqtady. Sondyqtan álemdegi qaýipsizdik arhıtektýrasyn qaıta qalpyna keltirý halyqaralyq qoǵamdastyq úshin eń basty basymdyq bolýǵa tıis.

Biz ıadrolyq qarý qoldaný qaýpin kúrt azaıtýdy, ıadrolyq derjavalar arasyn­daǵy joǵary deńgeıdegi dıalogti qaıta bastaýdy qoldaımyz, kópjaqty árekettiń jandanýyna kúsh salýymyz kerek dep sanaımyz.

Keń kólemde alyp qarasaq, soǵysqu­mar­lyq mentalıtetin túp-tamyrymen joıatyn kúrdeli jumysqa kirisken jón. Bul – júzege asyrýǵa bolatyn sharýa. Bastysy, memleketterdiń beıbitshilik jolynda qansha qarjy jumsap otyrǵanyn muqııat baqylasaq bolǵany.

Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdaný jáne jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý jónindegi jańa dıalogke daıyn. Biz Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartty kúsheıtip, Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly sharttyń oryndalýyna túrtki bolý úshin beıresmı pikir almasýlarǵa mán bere alamyz. Sonymen qatar biz buǵan deıin aıtqan Bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurý týraly usynymymyzdy júzege asyrýǵa shaqyramyz.

Qazaqstan beıbit turǵyndarǵa orasan zor zalal keltirip, jahandyq senimge selkeý túsirgen jáne halyqaralyq qaýip­sizdikti álsiretken Ýkraına aınalasyndaǵy daǵdarysqa alańdaýly. Degenmen atalǵan qaqtyǵysty toqtatý úshin ekijaqty jáne halyqaralyq deńgeıdegi dıplomatııalyq kúsh-jigerdi jalǵastyryp, qos memleket uzaqmerzimdi múddelerine saı keletin saıa­sı ıkemdilik kórsetýi kerek.

Terrıtorııalyq daý-damaıdy sheshý eshqashan ońaı bolǵan emes. Ol keleshek urpaqtyń qamy úshin eki jaqtyń da barynsha ustamdylyq pen jaýapkershilik tany­týyn talap etedi. О́shpendilik psı­ho­logııasy qaqtyǵysqa qatysýshy tarap­tardyń bitimge kelýine múmkindik qaldyr­maı, qaı-qaısysyn da qurdymǵa jiberedi.

Gazadaǵy gýmanıtarlyq daǵdarystyń aýqymy tipti qorqynyshty. Oǵan beıjaı qaraý múmkin emes. Bul qaqtyǵystyń tarıhı tamyry tym kúrdeli. Biz osy jaý­lasýdyń túpki sebebin eskerýsiz qaldyra almaımyz.

Qazaqstan áskerı is-qımyldy dereý toqtatýǵa, beıbit turǵyndardy tolyq qorǵaýǵa jáne halyqaralyq gýmanıtar­lyq quqyq aıasyndaǵy kómektiń kedergisiz jetýin qamtamasyz etýge shaqyrady. Biz eki memlekettiń beıbit qatar ómir súrýine negizdelgen sheshimdi quptaımyz ári BUU-nyń jetekshi rólin moıyndaımyz.

Qazaqstan Taıaý Shyǵystaǵy óńirlik bitimgerlikke baǵyttalǵan Arabtyń beıbit bastamasy, Nıý-Iork deklara­sııa­sy, Ibrahım kelisimi sekildi dıploma­tııalyq usynymdardy qoldaıdy. Eger kóshbacshylyq pen saıası erik-jiger bolsa, bul qujattar arazdyqty yntymaqtastyq pen ortaq ıgilikke aınaldyrýǵa bolatynyn kórsetedi.

Sondaı-aq biz AQSh Prezıdentiniń araaǵaıyndyǵymen Ázerbaıjan men Armenııa qarym-qatynasynyń qalypqa túskenin erekshe yqylaspen qabyl aldyq. Bul dıplomatııa men parasatty sheshimniń arqasynda uzaq jylǵa jalǵasqan kez kelgen qaqtyǵysty retteýge bolatynyn dáleldedi.

Qazaqstan osy qaǵıdatqa súıenip, daý­dy ýshyqtyrǵannan góri dıplomatııa­ǵa júginýdi, kúsh qoldanǵannan góri dıalog júrgizýdi jón dep sanaıdy. Qazirgi geosaıası shıeleniske qarap, keıbir saıasatkerler «órkenıetter qaqtyǵysynan qashyp qutyla almaımyz» degen pikir aıtyp júr. Alaıda mundaı alaýyzdyq – taǵdyrdyń jazýy emes, olardyń saıası tańdaýy.

Ǵylym, medısına, sport, din jáne mádenıet sııaqty jahandyq ıgilik­ter geosaıası bólinistiń quralyna aınal­maýǵa jáne sanksııa salýǵa sebep bolmaýǵa tıis. Adamzat ómirindegi bul izgi qundylyqtar bizdi gýmanızm ıdeıasyna biriktiredi.

Saıasatkerler jaýapkershilikten jurdaı málimdeme jasaǵanda nemese din men bol­mysty saıası upaıyn túgendeý úshin bura tartyp, aǵat áreketke barǵan­da senimge selkeý túsip, beıbitshilikke umtyl­ǵan erik-jiger jasıdy.

Anyǵynda, saıası kóshbasshylyq – bir-birine kúmán-kúdikpen qarap, menmen­dik tanytý emes, ózara túsinistik pen qurmetten turady. Álemge tirek bolyp turǵan toleranttylyq pen parasattylyq zań ústemdigine arqa súıeýi qajet.

 

Qurmetti áriptester!

Biz jikke bólinýshilik barǵan sa­ıyn kúsheıip, ınvestısııa aǵynyna qatysty saıası syńarjaq ustanym beleń alǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Sonyń saldarynan byltyr álemdegi tikeleı shetel ınvestısııasynyń kólemi 1,5 trln dollarǵa deıin qysqardy. Qazaqstan ınvestısııa salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq aıasyn keńeıtýdi tabandy túrde jaqtaıdy. Táýelsizdiktiń 30 jylynda el ekonomıkasyna 400 mlrd dollardan asa qarjy tartyldy.

Biz árqashan ashyq naryq qaǵıdattary­na súıenemiz ári bul memlekettik saıasaty­myzdyń negizgi baǵyty bolyp qala beredi. Eýrazııa tósinde ornalasqan Qazaqstan Azııa men Eýropa arasyndaǵy qurlyq arqyly tasymaldanatyn júktiń 80 pa­ıyzyna qyzmet kórsetetin logıstıkalyq hab retinde sheshýshi ról atqarady. Biz kólik-tranzıt ınfraqurylymyna, sonyń ishinde «Bir beldeý, bir jol» bastamasy­na, Soltústik – Ońtústik kólik dálizine jáne Transkaspıı kólik baǵytyna ondaǵan mlrd dollar ınvestısııa salamyz.

Qazaqstan qalyptasyp kele jatqan jahandyq kólik júıesiniń ózegi sanalatyn aımaqtyq jetkizý tizbegin damytýdy jalǵastyrady. 2029 jylǵa deıin 5 myń shaqyrym jańa temirjol salýdy josparlap otyrmyz.

Elimiz Ornyqty damý maqsattaryn ulttyq kún tártibindegi basymdyqtardyń biri retinde aıqyndady. Ondaǵy mindetter memlekettik josparlaýda jáne bıýdjet jobasyn ázirlegende eskeriledi.

BUU Bas hatshysy men Uıymǵa múshe memleketterdiń qoldaýynyń arqasynda Almatyda BUU-nyń Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý maqsat­tary jónindegi óńirlik ortalyǵy ashyldy. Búginde Ortalyq Azııanyń birligi men ózara senimi jańasha sıpat alyp, óńir halyqaralyq beıbitshilik pen progrestiń belsendi qatysýshysyna aınaldy.

«Ortalyq Azııa bestigi» yntymaqtas­tyǵyn nyǵaıtýda. Sol arqyly tatý kór­shilik damýǵa da, qaýipsizdikti kúsheıtýge de oń septigin tıgizetinin dáleldep otyr. Sonyń arqasynda bizdiń óńir álemdegi negizgi seriktesterimen «Ortalyq Azııa plıýs» formatynda dıalog júrgize bastady.

Qazaqstan Aýǵanstannyń ınklıý­zıv­ti damýyn aımaqtaǵy uzaqmerzimdi beıbit­shilik pen turaqtylyqty qamtama­syz etýdiń kepili dep sanaıdy. Biz aýǵan hal­qyna gýmanıtarlyq kómek kórse­tip, saýda, azyq-túlik qaýipsizdigi, ınfraqu­ry­lym jáne kólik tasymaly salalaryn­daǵy yqpaldastyǵymyzdy jalǵastyra beremiz.

 

Qurmetti delegattar!

Byltyr adamzat tarıhyndaǵy eń ystyq maýsym boldy. Bul rette Ortalyq Azııada aýa temperatýrasy álemdegi ortasha kórsetkishten eki ese joǵary ekenin aıtqan abzal.

Alataý muzdyqtary tez erı bastady. Bul mıllıondaǵan halyqtyń sý jáne azyq-túlik qaýipsizdigine qater tóndiredi.

Qazaqstan Aral qasiretinen sabaq aldy. Josparly is-áreketimizdiń arqa­synda, sonyń ishinde halyqaralyq deńgeı­degi yntymaqtastyq nátıjesinde teńiz­diń soltústik bóligin saqtap qaldyq. Halyq­aralyq Araldy qutqarý qorynyń tór­aǵasy retinde elimiz bul mańyzdy ba­ǵyttaǵy belsendi jumysty jalǵastyrady.

Degenmen Kaspıı teńizi kúnnen-kúnge tartylyp barady. Bul bir óńirdiń ǵana problemasy emes, jahandyq deńgeıde dabyl qaǵatyn máselege aınaldy. Sondyqtan aımaqtaǵy seriktesterimizdi jáne barsha halyqaralyq qoǵamdastyqty Kaspııdiń sý qoryn saqtaý úshin jedel sharalardy birlese qabyldaýǵa shaqyramyz.

Byltyr Qazaqstan Fransııa, Saýd Arabııasy jáne Dúnıejúzilik bankpen birlesip «One Water» sammıtin ótkizdi.

Bolashaqta sý tapshylyǵyn boldyrmaý maqsatynda anaǵurlym tyǵyz úılestirý, ınvestısııa jáne ornyqty sheshim qajet. Atalǵan máseleni kún tártibine shyǵarý úshin elimiz Birikken Ulttar Uıymymen jáne basqa halyqaralyq qurylymdarmen seriktese otyryp, kelesi jyly sáýir aıynda Astanada О́ńirlik ekologııalyq sammıt uıymdastyrady.

Qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy mindettemelerimiz aıasynda elimizde «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq aksııasy júzege asyrylyp jatyr. Bul qozǵa­lys tazalyqqa, qoqys jınaýǵa jáne ekolo­gııa­lyq aǵartýshylyqqa atsalysatyn mıl­lıondaǵan eriktini ortaq iske jumyldyrady.

Qazaqstannyń bastamasymen BUU 2026 jyldy Ornyqty damý maqsattary jolyndaǵy Halyqaralyq eriktiler jyly dep jarııalady. Uıymǵa múshe memleketterdiń bárin osy mańyzdy bastamaǵa qoldaý bildirip, yntymaqtastyq ornatýǵa shaqyramyz. Osy oraıda Bas Assambleıaǵa 22 sáýirdi Halyqaralyq jer sharyn kógaldandyrý kúni dep jarııalaıtyn qarar qabyldaýdy usynamyn.

 

Qymbatty dostar!

Qazaqstan jasandy ıntellektini tehnologııalyq jetistik dep qana emes, adamzat progresine qozǵaý salatyn zor tabys retinde qarastyrady. Alaıda jasan­dy ıntellektini damytýdyń táýekel­deri de bar. Atap aıtqanda, ol tehnolo­gııa­lyq, ekonomıkalyq jáne geosaıası teńsiz­dik­terdiń kúsheıýine ákeledi. Sondaı-aq etı­ka normalary bul evolıýsııanyń sońyn­da qalyp qoıýyna jol bermeýimiz kerek.

Ádilettilik, jaýapkershilik jáne adam quqyqtaryn qorǵaý máseleleri jedel ári naqty sheshilýge tıis. Bul úshin ár el JI artyqshylyqtaryn paıdalana alatyndaı ujymdyq kúsh-jiger qajet.

Qazaqstan BUU aıasynda Jasandy ıntellektini basqarý boıynsha jahandyq dıalogtiń bastalýyn qoldaıdy. JI salasyndaǵy qaýipsizdik, ınklıýzıvtilik jáne adamǵa baǵdarlaný mindetti túrde eske­rilýi úshin atalǵan platforma jumy­syna belsendi túrde atsalysýǵa daıynbyz.

Qazaqstanda jasandy ıntellekt ekonomıka men memlekettik qyzmet kórsetýdiń barlyq sektoryna engiziledi. Qazirdiń ózinde ony júzege asyrýdyń bazalyq ınfraqurylymy jasaqtalyp jatyr. Daryndy jas mamandarymyz muny iske asyrýǵa ázir.

Bizdiń strategııalyq maqsatymyz – úsh jyldyń ishinde Qazaqstandy tolyq sıfrlanǵan elge aınaldyrý. Jappaı sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellektini keńinen qoldaný elimizdiń ulttyq basym­­dyǵyna aınaldy. Elektrondyq úkimet ulttyq damý strategııamyzdyń negiz­gi elementi sanalady. Memlekettik qy­zmet kórsetýdiń shamamen 90 paıyzy sıfr­lyq formatta usynylady. Jýyrda Qazaq­standa eń qýatty ulttyq sýperkompıýter iske qosyldy.

Degenmen JI men avtomattandyrý kóptegen elde jumys oryndarynyń qysqarýyna ákelýi múmkin. Sondyqtan sıfrlyq progress kásiptik bilim berýmen qatar júrgizilýi qajet. Qazaqstan jumys­pen qamtýdy arttyryp qana qoımaı, kásiptik mamandyqtardyń mártebesin kóterýdi asa mańyzdy dep sanaıdy.

 

Hanymdar men myrzalar!

Jahanda turaqsyzdyq beleń alǵan kezeńde Ádiletti Qazaqstan qurýdy kózde­gen jańǵyrý saıasatyn batyl júrgizip ja­tyrmyz. Keıingi úsh jylda bizdiń aı­maqta buryn-sońdy bolmaǵan saıası jáne ekonomıkalyq reformalar jasaldy.

Jalpyulttyq referendým arqyly Prezıdentti jeti jylǵa bir merzimge saılaıtyn norma engizildi. Bul demokratııa qaǵıdattaryna saı eseptilikti kúsheıtedi. Biz «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn ustanamyz.

Qazaqstandy jańǵyrtý ustanymyn basshylyqqa ala otyryp, elimizde bir palataly Parlament qurý máselesin jalpyulttyq referendýmǵa shyǵarýdy usyndym. Maqsatymyz – saıası júıeniń qoǵam su­ranysyna saı ashyqtyǵy men tıim­diligin arttyryp, ony udaıy jetildirý.

Bul reformalardyń basty qaǵıdasy: Zań jáne tártip bárinen joǵary turýy kerek. Biz parasattylyqqa jáne zań ústemdigine arqa súıeıtin basqarý júıesi ǵana qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etip, azamattardyń quqyǵyn qorǵaýǵa múmkindik beredi dep sanaımyz. Bul halyqaralyq ınvestısııalarǵa, saýda baılanysyna jáne eldiń qarqyndy damýyna ońtaıly jaǵdaı jasaıdy. Zańdy múltiksiz saqtaıtyn azamattardyń múddesin qorǵaý – ádilettilikke, esep berýge jáne ózara qurmetke negizdelgen basty basymdyqtarymyzdyń biri.

Qazaqstan ekonomıkasy turaqty damyp keledi. Bıyl ekonomıkalyq ósim 6 paıyzdan asady dep kútilýde. Bul bizdiń aımaqtaǵy eń iri ekonomıkanyń ornyqtylyǵyn qýattaı túsedi. Degenmen bul jetistikterge toqmeıilsýge bolmaıdy. Biz uzaqmerzimdi damýǵa baǵyttalǵan kúsh-jigerdi jalǵastyramyz.

Qazaqstannyń energetıkalyq strategııasy tórt salaǵa negizdelgen: munaı-gaz, kómir, ýran jáne asa mańyzdy mıneraldar. Bul qundy resýrstar senimdi energetıkalyq seriktestiktiń negizi bola alady. Klımat ózgerisi men «jasyl» kún tártibin kómir keni sekildi orasan zor energetıkalyq resýrsqa baı elder qabyldaı bermeıdi. О́ıtkeni búginde ozyq tehnologııanyń arqasynda ony tazalanǵan kúıinde paıdalanýǵa bolady. Sondyqtan biz 35 jyl ishinde elimizdi dekarbonızasııalaý jóninde mindetteme aldyq. Tek jańartylatyn energııa kómegimen búkil energetıkalyq máseleni sheshý múmkin emes.

Aýyl sharýashylyǵy – álemdik naryqta zor áleýetke ıe jetekshi salamyz­dyń biri. Qazaqstannyń astyq eksportyn­daǵy áleýeti – 12 mln tonna. Bul halyq­aralyq naryqtyń basym bóligin qamtıdy jáne kólik baılanystaryn jaqsartý esebinen saýdany keńeıtýdiń jańa múmkindikterine jol ashady. Biz syrtqy saýdamyzdyń ınklıýzıvtiligi men ornyqtylyǵyn qamtamasyz ete otyryp, ony odan ári ártaraptandyrý maqsatynda barlyq negizgi halyqaralyq seriktesterimizben jáne aımaqtaǵy múddeli eldermen yntymaqtastyqty jalǵastyramyz.

 

Joǵary Mártebeli!

El ishindegi memlekettik basqarý refor­ma­laryn tereńdetý jáne sheteldegi jahan­­dyq basqarýdy qoldaý – basty baǵdary­myz. Biz bul baǵytty berik ustanamyz.

Qazaqstan araaǵaıyndyq jáne bitim­ger rólin jalǵastyrady. Bizdiń tańdaýy­myz: ústemdik emes – tepe-teńdik, jiktelý emes – yntymaqtastyq, soǵys emes – beıbitshilik.

Biz halyqaralyq qoǵamdastyqtyń basqa da múshelerimen birlese otyryp, Birik­ken Ulttar Uıymynyń beıbitshilik, ádilet­tilik jáne yntymaqtastyq sham­shyraǵy ekenin rastaýǵa daıynbyz.

Rahmet.