Ádiletti qoǵamnyń alǵysharty

Konstıtýsııa – birlik kózi, adam quqyqtarynyń kepi­li jáne jalpy memleket turaqtylyǵynyń myzǵy­mas tiregi. Ata zańnyń mereıtoıy elimizdegi mańyzdy saıası oqıǵa – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýymen tuspa-tus keldi.

Memleket basshysy el úshin jańa baǵdarlardy belgileı kele, «Zań jáne tártip» tujy­rym­da­masyn iske asyrý damýdyń bas­ty qaǵıdaty bolýǵa tıis eke­nin atap ótti. Shyn má­ninde elimizdiń saıası jáne qoǵamdyq ómirinde «Zań jáne tár­tip» tujyrymdamasy erekshe mańyzǵa ıe. Zań – teńdik pen ádilettiń kepili bolsa, al tár­tip turaqtylyq pen boljam­dy­lyqtyń negizin quraıtyn óz­ara baılanysty elementterdi qamtıdy.

Ádiletti qoǵam qalyptastyrý, memlekettikti nyǵaıtý, eń bastysy memlekettiń eń joǵarǵy qundylyǵy – adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý júrgizilip jatqan jańa reformalardyń negizgi temir­qazyǵy.

Ádilet mınıstrligi memle­ket­tiń norma shyǵarý úderisiniń úılestirýshisi bola otyryp, qu­qyq ústemdigin bekemdep, «adam­ǵa baǵdarlanǵan» zańnama­nyń turaqtylyǵy men boljam­dylyǵyn qamtamasyz etedi. Osy j­umys aıasynda jáne «Zań jáne tártip» tujyrymdamasyna negiz­delgen normatıvtik quqyq­tyq aktiler jobalarynyń quqyq­tyq saraptamasyn qamtama­syz etý sheńberinde: zań men sot al­dynda bári teń ekendigi (Konstı­týsııanyń 14-baby); árkimniń Kons­tıtýsııa men zańnama nor­malaryn saqtaýǵa, basqa da adam­dardyń quqyqtaryn, bostan­dyqtaryn, abyroıy men qadir-qasıetin qurmetteýge degen min­dettiligi (Konstıtýsııanyń 34-baby); zańnamany saqtaý maqsatyna qajetti shamada ǵana quqyqtar men bostandyqtardy shekteý (Konstıtýsııanyń 39-ba­by) konstıtýsııalyq qaǵı­dattaryn eskeredi.

Konstıtýsııanyń basqa da negizgi erejelerimen qatar, osy atalǵan irgeli qaǵıdattar da joǵary mańyzǵa ıe. Bul – quqyqtyq saraptama júrgizilgen kezde quqyqtyq qatynastardyń barlyq sýbektileri birdeı quqyqtyq jaǵdaıda bolýǵa tıis, al olardyń arasyndaǵy kez kelgen aıyrmashylyq obektıvti ári aqylǵa qonymdy negizdemege ıe bolýy qajet ekenin bildiredi. Iаǵnı belgili bir normalardy engizgen kezde quqyqtyq monıtorıng nátıjeleri, sondaı-aq qandaı da bir quqyq qolda­ný prak­tıkasynyń qalaı qalyp­tasqany, quqyqtyq qaty­nastar sýbektileri minez-qulqy­nyń naqty qabyldanǵan erejelerge is júzinde beıimdeletini eskeriledi.

Bul, saıyp kelgende, kez kelgen qabyldanǵan zań erejesi quqyqtyq turǵydan aıqyn bolý­ǵa tıis ekenin bildiredi. Iаǵnı zań erejeleri túsinikti de aı­qyn tujyrymdalýǵa tıis ári bol­jamdy bolýy jáne propor­sıo­naldylyq qaǵıdattarǵa sáıkes kelýge tıis.

Osy turǵydan, 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap jańadan qurylǵan Konstıtýsııalyq sot erek­she ról atqarady. Ol ózi­niń barlyq sheshiminde eldiń quqyqtyq júıesin damy­týdyń qajetti kontýryn anyq­taıdy. Konstıtýsııalyq ba­qylaý organynyń quqyqtyq usta­nymdary naqty isterdi qaraý nátıjesi ǵana emes, sony­men qatar zań ústemdigi men adam qu­qyqtaryn qorǵaý qaǵıdattaryna sáıkestigin qamtamasyz ete otyryp, zańnamany, sondaı-aq qu­qyq qoldaný praktıkasyn damytý úshin de basty baǵdar bolyp otyr.

Tıisinshe, quqyqtyq sarap­tama barysynda negizgi konstı­tý­sııalyq qaǵıdattarǵa qaıshy keletin bastamalardyń odan ári qaralýyna jol berilmeıdi. Sonymen qatar tártip ıdeıa­syna sáıkes kelmeıtin qol­da­nys­taǵy zańnamadaǵy artyq, qaı­talanatyn nemese qarama-qaıshy normalardy joıý boıynsha júıeli jumys júrgizilip jatyr.

Ádilet mınıstrligine adam men azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý tetiginiń tıimdi elementi retinde qyzmet etetin adam quqyq­tary salasyndaǵy jumys­ty úılestirý júktelgen.

Elimiz 2025 jyly BUU-da quqyq qorǵaý kún tár­tibi boıyn­sha ótken otyrysta esepterdi oıdaǵydaı qorǵady. О́ziniń halyq­ara­lyq mindettemelerin, onyń ishinde Ámbebap merzimdi sholýdy, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktini dáıektilikpen júzege asyryp keledi.

Halyqaralyq bastamalar men ishki qaıta qurýlar zań ústemdigi qaǵıdattaryna negizdelgen birtutas júıeni quraıdy. «Zań jáne tártip» – abstraktili ıdeo­logııa emes, árbir adam kúndelikti ómirde quqyqtyq kómekke, ádil sot sheshimine qol jetkizýde nemese óz múlkin kepildendirilgen qorǵaýda, sondaı-aq ashyq at­qarýshylyq is júrgizý kezinde sezinýge tıis zańdylyq.

Quqyq qorǵaýdyń dástúrli tetigi zamanaýı jańa sheshimderdi talap etip otyr. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy aýqymdy sıfrlandyrý jumy­syn júzege asyrýdy alǵa qoı­dy. Búginde sıfr­landyrý tek tehnologııalyq jańǵyrý emes, zań­dylyq pen ashyqtyqty ny­ǵaı­týdyń quraly retinde de qol­danylyp, azamattardyń bılik ókil­derine degen jańa deńgeıdegi senimin qalyptastyryp otyr. Ádilet organdary óz qyzmetiniń barlyq baǵyty boıynsha sıfr­lyq sheshimderdi belsendi túrde engizip keledi.

Sıfrlandyrý kóptegen qyz­metti elektrondyq formatqa kóshirý arqyly jaǵdaıdy túbegeıli ózgertti. Azamattar memlekettik organdarǵa ózderi barmaı-aq kóptegen qyzmetti táýlik boıy qashyqtan resimdeý múm­kindigine ıe boldy. Mundaı sıfrlyq sheshimderdi engizýge azamattardyń ádilet organdaryna túsken shaǵymdarynyń kóp­tigi sebep boldy. Qazirgi ýaqytta shaǵymdardyń bolmaýy – jańa engizilgen sheshimderdiń tıimdiliginiń kórsetkishi.

Jeke sot oryndaýshylarynyń kásibı qaýymdas­tyǵy­men birlese otyryp, «atqarýshylyq is júrgizý tarap­tary kabınetin» engizý mańyzdy qadamdardyń biri boldy. Bul júıe sot sheshimderin oryndaý úderi­si­niń ashyqtyǵyn qamtamasyz ete otyryp, teris paıda­laný men «kóleńkeli» shemalar qaýpin azaıtady. Endi at­qarý­shylyq is júrgizý taraptary sot oryndaý­shy­sy­­nyń naqty jáne josparlanǵan áre­ketterin onlaın re­jimde qada­ǵalap, onyń áreketterine nemese áreket­siz­digine kelispegen jaǵdaıda der kezinde áreket ete alady.

Máselen, ótken jyldyń tamyz aıynan bastap ákimshilik aıyppuldary 20 AEK-ten as­paıtyn boryshkerlerge «ońaı­latylǵan tártippen» oryndaý tetigi iske qosyldy. Mundaı tártip robot-sot oryndaýshy arqy­ly júzege asyrylyp, sot oryndaýshysynyń qyz­meti úshin aqy tóleýdi boldyrmaıdy jáne azamattarǵa shamamen 1,9 mlrd teńge únemdeýge múmkindik berdi.

Bıyl notarıýstardyń kásibı birlestigi júrgizip jatqan «E-notarıat» júıesin sıfrlyq reformalaý notarıýstar atqarý­shylyq jazba jasaǵan kezde azamattardyń quqyqtaryn qor­ǵaý máselelerin de qozǵady. Endi boryshker «taraptardyń jeke kabıneti» arqyly onlaın re­jimde atqarýshylyq jazbaǵa qarsylyq bildire alady nemese qaryzy bar ekenin moıyndaı alady. Qazirdiń ózinde 1 mıllıonnan asa azamat atqarýshylyq jazba jasalǵany týraly habarlama alyp, der kezinde onlaın-qarsylyq bildire aldy.

Elektrondyq formatta nota­rıat­tyq qyzmetter kór­setý jo­ba­sy da óz tıimdiligin kórsetti. Álemniń kez kel­gen túkpirinen bıometrııalyq sáıkestendirý arqyly onlaın senimhat (múlik­tik quqyqtarǵa baılanysty senimhattardan basqa), nekede bolmaýy týraly ótinish jáne ju­baıynyń kelisimin resimdeý múmkindigi paıda boldy.

Budan bólek, azamattarǵa zań­gerlik kómektiń qoljetimdiligin jáne tıimdiligin arttyrý úshin «sıfrlyq kómekshi» engizildi. Azamattar jalpyǵa qoljetimdi «Ádilet» (adilet.zan.kz) platfor­masynda onlaın jáne tegin quqyqtyq keńes ala alady.

Avtorlar men ózge de quqyq ıe­leriniń quqyqtaryn qor­­­ǵaý má­selesi de ózektiligin joǵalt­qan joq. Osyǵan baı­­lanysty avtorlyq quqyqtardy ujym­dyq negizde bas­qarýǵa arnalǵan biryńǵaı sıfrlyq platforma da­ıyn­dalyp jatyr. Bul platformada avtorlar men ózge de quqyq ıeleri óz týyndylarynyń paıdalanylýyn kez kelgen ýa­qytta onlaın formatta baqylap otyra alady.

Bul – keshendi jumystyń bas­tamasy ǵana: qoldanystaǵy sıfrlyq platformalardyń fýnk­sııalary keńeıtilip, jańa sıfr­lyq jobalar bir mezgil­de ázir­lenip jatyr. Ádilet organ­darynyń sıfr­landyrylýy áleýmettik mańyzǵa ıe. О́ıtkeni ol adamı faktordyń yqpalyn azaıtady jáne úderisterdiń ashyq­tyǵy men qoljetimdiligi qu­qyq ústemdigi qaǵıdasynyń kún­delik­ti ómirde iske asyrylyp jat­qanyna shynaıy dálel ispettes.

Búgingi ıýstısııa – ashyq­tyq pen ınnovasııalar, qu­­qyq­tyq dástúrler men zamanaýı tehnologııalardyń toǵysýy. Osy oraıda 30 qyrkúıekte atap ótiletin Ádilet organdary qyzmetkerleri kúni erekshe mánge ıe. Bul kúndi búkil kásibı zańgerler qaýymdastyǵynyń me­rekesi deýge bolady. Ol – árbir azamattyń kúndelikti ómiriniń bóligi jáne zań men tártipti qam­tamasyz etip júrgen el zańger­leriniń eńbegin baǵalaý kúni. Olardyń eńbegi árdaıym kózge elenbese de, dál osy mamandar memlekettiń turaqtylyǵyn, aza­mattardyń quqyqtaryn qor­ǵaý­ǵa jáne qoǵamnyń bılikke degen se­nimin nyǵaıtýǵa atsalysady.

Búginde sıfrlyq transformasııa jaǵdaıynda zań­ger­ler qaýymdastyǵynyń mindeti – quqyqtyq júıeni saq­­­taý men damytý ǵana emes, sonymen qatar ádildik pen ár­bir adamdy qurmetteýge negizdelgen jańa ıdeıa­lar, teh­nologııalar men qundylyqtardyń dánekeri bolý.

Erlan SÁRSEMBAEV,

Ádilet mınıstri