Sazdyń san myń jyldyq syryn uqqan, sar dala turǵyndarynyń saz balshyqtan jasaǵan týyndylaryna týǵan kúdik-kúmándi seıiltken, sóıtip, qysh-qumyrany sóıletken Kendebaı Qarabdalovty Qazaq eli jaqsy biledi. Búgingi sózde ol kisige áke retinde qaıyrylýymyz múmkin, al negizgi áńgime onyń kásibin ustaǵan Erbolat atty uly týraly bolady.
Bas prokýratýranyń temirdeı qyzmetkeri kásipqoı, dástúrshil qumyrashy dep kim oılaǵan. Qumyranyń san túrin jasaýǵa jáne ol ónerdi ózgelerge úıretýge bar yndynymen «qunyqqan» Erbolat áńgime qursa qara jerdiń qadir-qasıetine qanyǵa beresiz. Ult qundylyǵynyń qupııalaryn aqtarǵanda, tańdanysqa eminip kóz jumasyz. Sebebi, buǵan deıin beımálim bolǵan álemge jetelep áketedi.
Qumyralar sóıleıdi
Eger Erbolatty tanymaı turyp qumyra týraly birdeme jazbaq bolsaq, sózdiń basyn «qumyrada qupııa kóp» dep bastaýymyz bek múmkin edi. Sebebi, syrttan qaraǵanda solaı kórinedi. Al júıelep oılaǵan jeteli adam qumyranyń qadir-qasıetin qınalmaı-aq uǵyp, biledi eken...
Sonymen, áýelgi sózdi sazdan tarataıyq. Saz balshyq jady myqty, tilin tapsa sóıleı jóneletin tiri organızm. Ol ǵylymı turǵyda dáleldengen. «Qumyralar sóıleıdi. Olardyń árbiri óz dáýiri týraly, sol zamandaǵy adamdardyń tirshiligi jóninde syr shertedi. Ǵalymdar alǵashqy qaýymda jasalǵan, sondaı-aq orta ǵasyrda jáne meniń qolymmen istelgen qumyrany qatar qoıyp, úsheýin de zamanaýı dybys jazýshy qurylǵylarmen tyńdaǵan. Sonda alǵashqy qaýym kezinde jasalǵan qumyradan úńgirlerde kúbirlep sóılegen adamdardyń únderi esitilgen. Al orta ǵasyr qumyralarynan urys dalasynda qaqtyǵysqan qylyshtar men naızalardyń jáne urandap jaýǵa shapqan jaýyngerlerdiń daýysy shyqqan. HHI ǵasyrdaǵy meniń týyndylarymnan tehnıkanyń, zýlaǵan kólikter men ǵarysh kemeleriniń dybysy bilinedi», deıdi Erbolat.
Endeshe, ótken jyly álemge esigin ashqan Qazaq ulttyq mýzeıindegi Elbasy Nursultan Nazarbaev qol qoıǵan qysh kitap ta qoltańbamen qatar, jadyna qyrýar aqparat jınap, kóp zamandardan keıin qazirgi dáýir týraly syr shertetin bolar. Ulttyq mýzeıge qysh kitapty tartý etip, Tuńǵysh Prezıdenttiń tilegi men qoltańbasyn máńgilikke qaldyrý ıdeıasynyń avtorlary Dosmuhamed Nur-ahmet pen Erbolat Qarabdal ekenin aıtqymyz keledi.
Saz balshyqtyń qasıeti munymen ǵana shektelmeıdi. Ol san myńdaǵan jyldar syr-sıpaty men symbatyn sol qalpynda saqtaýmen birge, otqa da óte tózimdi. Máselen, qas-qaǵymda san myń shaqyrym qashyqtyqqa zaýlaıtyn zymyrandar motory saz balshyq keramıkasynan quıylatynyn bireý bilse, bireý bilmes. Sebebi, myńdaǵan gradýs ystyq shyǵaratyn ǵarysh kemesiniń motorynda janǵan otqa eshqandaı temir zaty tótep bere almaı, balqyp ketetin kórinedi. Al, keramıka, kerisinshe ottyń qyzýy kúsheıgen saıyn qataıa túsetini málim.
Saz balshyqtan jasalǵan buıymdardyń jady týraly aıtyp qaldyq. Negizi, qazirgi kompıýterler men fleshkalardyń eske saqtaý mıshyǵy da osy saz balshyqtan isteletinin bildik. Sát saıyn myńdaǵan aqparatty jınaqtap, qaıta taratýǵa sazdan jasalǵan mıshyqtar ǵana qabiletti eken. Munymen birge, buǵan deıin qumyralarda dán daqyldary, basqa da túrli buıymdar myńdaǵan jyldar boıy óz sapasy men qasıetin joǵaltpaı saqtalǵanyn kóp kórdik. Endigi qyzyq, Astanada Vasılıı Lepıkov degen azamat Erbolatqa saz balshyqtan akvarıým jasap berýdi ótinipti. Sóıtip ol, kádimgi jáne balshyqtan jasalǵan eki akvarıýmǵa teńdeı balyqtar salyp baǵypty. Kádimgi akvarıýmnyń sýyn mezgilimen almastyryp, ishine aýa jiberetin tútik te qoıypty. Al sazdan jasalǵan ydysqa eshteme istemegen. Nátıjesi úsh-tórt jyl degende anyq kóringen. Kádimgi akvarıýmdaǵy balyqtar eki urpaq jańartyp, onyń ózi beımaǵlum qubyjyqqa (mýtant) aınala bastaǵan. Al, sazdan ılep istelgen akvarıýmdaǵy shabaqtar kádimgi balyqtar sııaqty kóbeıip, ydysyna syımaı qalypty. Budan uqqanymyz, saz balshyqty qansha qaqtap qataıtsa da, óziniń erkin tynystaıtyn qasıetin joǵaltpaıtyn bolǵany.
О́neri órkendi, áńgimesi óreli jigitti tyńdaı berseń qara jer men saz balshyq týraly aıtqandary tym qyzyq. «Bul, ata-babamyzdan kele jatqan kóne ónerdiń biri. Shyndyǵyn aıtqanda, ulyq óner jáne tek qazaqqa nemese ózbekke, tipti parsyǵa ǵana tán emes, kúlli adamzat balasyna ortaq. Adamata-Haýaananyń ózi topyraqtan jaralǵan. Quranda «topyraqtan, syńǵyrlaǵan saz balshyqtan jarattym» deıtin emes pe edi?!. Adamdar alǵashqy qaýymdyq kezeńde ózderine turmystyq qajettilikke baılanysty sazdan túrli zattar jasaǵan. Al qazirgi ýaqytta, sorymyzǵa qaraı, mundaı zattardyń bári jelim men temirge aınaldy ǵoı. Orta ǵasyrdaǵy qalalyq dáýirge ótkennen keıin adamdar sýsyndardy quıýǵa, sondaı-aq astyq nemese azyq-túlik saqtaýǵa osy qumyralardy paıdalanǵan. Qumyrada zattar buzylmaı, al suıyq taǵamdar ashymaı tabıǵı qalpyn uzaq ýaqyt saqtaıtyny málim. Mysaly, grýzın halqy sharapty osyndaı ydystarǵa uzaq jyldar saqtaýdy dástúr etken. Al qazaqtar qymyz, qymyran, shubat sekildi sýsyndardy qumyralarǵa quıyp qoıatyn bolǵan. Bul sózimdi dáleldeıtin derekter áli kúnge deıin shyǵyp jatyr. Myń jyl bolǵan qumyralardyń quramynda bıologııalyq súttiń nemese sýsyndardyń quramdyq qabattary nemese qabyrshyqtary molynan kezdesedi», deıdi sheber.
Áke kórgen oq jonar
Erbolat ulyq ónerdi ákesi Kendebaı Ábjapparulynan úırenip, óziniń sózimen aıtqanda, «qanyna, janyna, jadyna sińirgen». Al ákesi elge tanymal etnograf, qazaq halqynyń qolónerin, mýzykasyn bir kisideı zerttegen úlken ǵalym ekeni jumyr jerdegi kóp jurtqa málim. Keshegi Keńes zamanynda qazaqtyń qoly olaq, oıy sholaq, tórt túlik maldyń sońynan salpaqtap erip júrgennen ózge eshteme bitirmegen degen teris uǵymdy keri aınaldyryp, qazaq sheberleriniń de qoly gúl, oıy dúr ekenin naqty dáıektermen dáleldegen jan. «Qumyra jasaý óneri ózbek, parsy halyqtarynda ǵana bolǵan degen qısyq túsinikke túzetý engizip, bul ónerde de qazaqtyń óz órnegi bar ekenin bultartpas dáleldermen, nyshandarmen aıǵaqtap berdi. Ol kisi bul ónerdi shuqshııa zertteýinde О́zbekáli Jánibekov, Nurǵısa Tilendıev, Kemel Aqyshev, Zeınolla Samashev, Bolat Sarybaev syndy zańǵar tulǵalar árdaıym oı qosyp, pikir almasyp turǵanyn aıtyp otyrady», deıdi Erbolat. Negizi, Kendebaı Qarabdalov áýeli sýretshilik qyrymen tanylǵan. Beıneleý óneriniń kórkemsýret, grafıka, akvarel janrlarymen aınalysqan. Keıin júrek qalaýymen sazdy ılep túrli zattar isteýge kirisedi. Oǵan qosa, aǵashtan qobyz, qamystan syrnaı, teriden dańǵyra, temirden shańqobyz jasaýdy qolǵa alǵan.
Qazir Kendebaı aǵanyń Shymqalada etnomurajaıy bar. Onda sheberdiń qolynan shyqqan ártúrli buıymdar men Otyrartóbe qalashyǵynda, ózge de arheologııalyq qazbalarda tabylǵan erekshe jádigerler tur. Saz ılep, odan balshyq kúıinde ázirlengen qumyralardy, sazsyrnaıdy otqa kúıdiretin jeroshaq ta ornatylǵan. Murajaı qonaqtaryna túrli buıymdar men sazsyrnaı jáne qumyranyń qalaı jasalatynyn kórsetedi. Sheberdiń óneri bularmen ǵana shektelmeıdi. Ol arnaıy mýzykalyq bilim almasa da qazaqtyń on túrli aspabynda jáne álemdegi kez kelgen ulttyń mýzykalyq aspaptaryn erkin oınap, kóbin ózi jasaıdy. О́tken ǵasyrdyń 86 jyly on oıyqty etip jasaǵan sazsyrnaıy búkil álemge tanyldy. Onyń úlgisin etnograf Asantaı Álimovtiń Otyrartóbeden tapqan úrmeli mýzykalyq aspap sanalatyn eki tesikti saz syrnaıynan alǵan. Ony «Otyrar ýildegi» dep atady. Zamana áýenimen úndestirile jetildirilgen on oıyqty sazsyrnaıdy birinshi bolyp tyńdaǵan О́zbekáli Jánibekov, Nurǵısa Tilendıev syndy taý tulǵalar joǵary baǵalaǵan. Osynaý sazsyrnaı 1988 jyly Máskeýde 155 elden 255 ult pen ulys qatysqan birinshi dúnıejúzilik halyqaralyq folklorlyq festıvalde bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Sol jyly «Otyrar ýildegi» IýNESKO-nyń bas júldesine de ıe bolady.
Murajaıdyń aýlasynda qylýet bar. Onyń tereńdigi jeti metr. Qylýettiń ishinde Qysh kitaptar bólmesi birinshi tur. Ondaǵy peshtiń qyzýy 3000 gradýsqa deıin jetedi. Kelesi Rýhanı tazarý nemese mahabbat jazyǵy, ıaǵnı Qudaıdyń adamdarǵa sheksiz súıispenshiligin seziný bólmesi. Munda Quran oqylyp, aǵartýshylyq dáristeri júgiziledi. Sońǵy bólmede ımandylyq ıirimderin qobyzdyń jáne saz ben qamys syrnaıdyń áýezdi únimen boıǵa sińirýge bolady. On saýsaǵynan óner tamǵan osyndaı onqol ákeniń bir qyryn ustap júrgen Erbolat búgingi tańda elordanyń tórindegi Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda ózi de shákirt daıyndap otyr. Biz ony sol orynnan taýyp, áńgimege tarttyq. Ol Bas prokýratýradaǵy qyzmetinen tys senbi, jeksenbi kúnderi sheberhanada qumyra jasap, onyń qyr-syryna qanyǵý dáristerin júrgizedi.
Qumyra – qazaq qundylyǵy
Sheber áńgime barysynda qumyra jasaý qazaqtyń tól óneri ekenin, sondyqtan elimizdiń biregeı qundylyqtarynyń qatarynda bolýǵa laıyq ekenin qaıta-qaıta shegelep otyrdy. Kóne Otyrar qalasynyń janynda sheberler aýyly oryn tepken. Sol jerdi arheologtar qazǵan kezinde qumyrashylardyń oshaǵy, qol-sharyqtary, kóptegen basqa da qural-saımandary tabylǵan. Qazaq dalasyndaǵy saz buıymdary men keramıkalyq zattardyń basym bóligi osy jerde óndirilgen. Búginginiń ólshemimen aıtsaq, ol shaǵyn bir zaýyt bolǵan. Osyny zerdelegen Kendebaı Qarabdalov bul ónerdiń qazaqqa jat emes ekendigin dáıekti túrde dáleldeý maqsatymen, onyń qurylysy men qurylymdyq erekshelikterin muqııat zerttedi. «Tipti, saz balshyq quramynyń elementterine deıin qatty úńilip, árbir ustanyń, ár eldiń ózindik qoltańbasy bar ekendigin anyqtady.
Árbir kisiniń ózindik jazý ereksheligi sekildi, qumyra jasaýshylardyń da ózderine tán qaıtalanbas stıli bolatyndyǵyn áıgiledi. Budan shyǵatyn qorytyndy, qazaqtyń jasaǵan qumyralary ózbek pen parsylardan múlde bólek qurylyp, basqasha órnekteledi. Keskini men onyń bezendirilý sýretteri de árqalaı. Bizdiń qumyrashylardyń jasaǵan zattarynda ulttyq naqyshtaǵy erekshelikter bar. Iаǵnı, qumyra moıynynyń qysqalyǵy, qalyńdyǵy, túr-túsi tól ónerimiz ekendigine dálel», deıdi ol.
Keıipkerimiz Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda demalys kúnderi sheberlik dáristerin júrgizetini týraly aıttyq. Negizinen, onda «Qulanshy qazirgi zaman sýretshileri ortalyǵy» bar. Onyń dırektory qylqalam sheberi Láılá Mahat. Bul jer tiri galereıa ispetti. Iаǵnı, bárin ustap nemese bir zat jasap kórýge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Osydan eki jyl buryn, osy ortalyqtyń negizin qalaýshylar bilek sybana iske kiristi. Dál qazir, etnotýrızmdi damytýǵa degen qulshynys zor. О́ıtkeni, etnografııalyq týrızm salasynda shyǵyn az, paıda kóp. Memleket basshysy «Nurly Jol» Joldaýynda eldiń ınfraqurylymyn damytýǵa qatysty aıtqan pikirinde salystyrmaly túrde mynadaı mysal keltirdi. «Eldiń ınfraqurylymyn salyp, damytýǵa 100 mlrd. teńge qajet, al týrızm salasyndaǵy isti ilgeriletý úshin 10 mlrd. teńge jetkilikti. Al ekeýinen túsetin paıdanyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Iаǵnı, týrızmge jumsalar shyǵyn az da, paıda kóp. Biz osy salany damytýǵa kúsh salýymyz kerek», degen edi Elbasy.
Erbolattyń tilegi men nıetine zer salsaq, az shyǵynmen kóp paıda taba otyryp, qazaq mádenıetin jalpaq álemge tanytýǵa bolady. Mysaly, elimizge bir týrıst kelse, onyń salǵan qarjysy 13 otbasyna nápaqa bolmaq. Onyń júrip-turǵanyna jumsaǵan shyǵyndaryn eseptegen mamandar osylaı deıdi. Qarapaıym ǵana arıfmetıkaǵa júginsek, 17 mln. halyqty asyraý úshin elimizge 5 mln. shamasynda týrıst keltire alsaq, halyqtyń ál-aýqatyn osy salamen-aq jaqsartýǵa múmkindik týady. Al týrısterdi qyzyqtyratyn dúnıeniń biri osyndaǵy baıyrǵy qazaq halqynyń erte zamandarda qajetine tutynǵan túrli turmystyq zattary ekeni málim. Sondyqtan, sol zamandarǵa saı buıymdardy óz dáýirine beıimdeı otyryp ózimiz jasamasaq, ony bireý kelip istep bermeıdi.
Bala táliminiń tini
Sary aýyz balalardyń densaýlyǵy myqty, qabileti qarymdy kelsin desek zat jasap úırenýine saz balshyq bersek ulttyq tálimde utarymyz kóp bolady. Osyny aıtqan sheber hımııalyq qospalardan daıyndalǵan plastılınnen otandyq qumyrashylar jasaǵan ermeksazdyń artyqshylyǵy týraly dáıekti dálelderdi alǵa tartty. «Bir kezderi Shymkent pen Astana qalasyndaǵy bilim basqarmalary arqyly mektep-balabaqshalarǵa plastılınniń ornyna ózimizdiń saz balshyqty ermeksaz retinde paıdalanýǵa usynys jasadyq. Ony ózimiz daıyndap bere alatyndyǵymyzdy túsindirip, arnaıy hat ta joldadyq. Nátıjesi kóńil qýantpady. Desek te, respýblıkada bir ǵana Astanadaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebinde bizdiń jobamyz jumys istep tur. Olardyń paıdaly oıymyzǵa boılaı bilgenine qýanyp júrmiz. Sebebi, Nazarbaev mektebiniń ult bolashaǵyn tárbıeleýdegi úlgi tutarlyq ıgi isi áli-aq tutas elge qanat jaıaryna senimimiz kámil», deıdi qumyrashy.
Rasynda, balanyń boıynda týǵan jer men elge degen súıispenshilik qasıetin qalyptastyrýda otandyq tabıǵı ónimniń paıdasy orasan zor ekeni anyq. Oǵan qosa, týǵan jerdiń topyraǵy bala júregine ǵalamat sezim uıalatady. Al mektep-balabaqshalarda balapandarymyz eńbekke baýlý páninde paıdalanyp júrgen plastılın qaıdan, qalaı óndiriledi? Onyń quramy qandaı? Bizdiń bilýimizshe, plastılın munaı qaldyǵynan jasalady. Demek, hımııalyq keri áseri bolýy ábden yqtımal. Sondaı-aq, balalar onymen oınap, qandaı da bir buıym istep, áp-sátte ony ýmajdap qaıta buzady. Osy ospadarlyqty óz qolymen istegen balalar ómirdi de solaı qabyldaýy bek múmkin. Jalpy, adamnyń minezi de bala kúnnen uzaq ýaqyt boıy qalyptasatynyn eskersek, olardyń azamat bolýyna búgingi oıyndary da óz áserin tıgizeri sózsiz. Endeshe, bala mineziniń qalyptasý jolynda onyń oılaý júıesi men tanym keńistigin qalyptastyryp, damytatyn oıynshyqtaryna da jiti kóńil bólgenimiz abzal. Al sheberler usynǵan saz balshyqtyń quramy zııansyz ári bala densaýlyǵyna paıdaly. Ol óziniń tabıǵı ónim ekenimen de aıryqsha. Adam fızıologııasy kalsııdi topyraqtan alatynyn eskersek, densaýlyqqa paıdasy taǵy artady. Sebebi, sazda 60 paıyzǵa deıin kalsıı elementteri bar.
– Adam organızimine kóptegen qajettilikter alaqan arqyly alynatynyn jaqsy bilemiz. Osydan, balanyń saz balshyqpen oınaý arqyly qanshama paıdaǵa keneletinin paıymdap kórelik. Iаǵnı, alaqanmen saz balshyqty ıleý arqyly súıeginiń qataıýyna qajetti kalsııdi alady jáne bala eńbek etýge úırenedi. Eń bastysy, jasaǵan buıymynyń buzylmaı, saqtalatyndyǵyn eskerýimiz kerek. Sonda ǵana balanyń jaqsy azamat bolyp qalyptasýyna kúmán bolmaıdy. Osylaı, balaǵa balshyq ıletý arqyly kóptegen psıho-fızıologııalyq aýrýlardyń aldyn alamyz. Mysaly, alaqanda ornalasqan kóz, qulaq, muryn syndy sezý, kórip, estý músheleriniń qabiletin jaqsartyp, durys oılaý men damýyn qalyptastyramyz. Bul qazaqy támsilmen de astasyp jatyr. Adamdy óz qolyn ózine tyńdata alýǵa baýlıdy. Áıtpese, sońǵy jyldary jasósipirmder arasynda óz-ózine qol salý men júıkesi syr bergish, ashýshań balalar kóbeıip keledi. Japonııalyq Hırohıı Masahı esimdi sheber dosym aıtady, «Bizdegi mektep-balabaqshalarda arnaıy ázirlengen balshyqpen oınaý bólmeleri qalypty jumys istep turady. Ol jerge barǵan bala aıyzy qanǵansha balshyqpen oınaıdy», deıdi. Ony qoıa berińiz, el arasynda balshyqpen emdeý terapııasy da bar ǵoı, – dedi zerdemizge salmaq salǵan Erbolat.
Qumyrashylar sazdan jeti túrli-tústi plastılın sekildi ermeksaz jasap shyǵarypty. Eshbir boıaý qospasynsyz tabıǵı aq, qara, qyzyl, sur, qońyr, kók jáne sary tústi etip, birqatar mekemelerge usynǵan. Alaıda, suranys bolmaı, joba keńinen qoldanysqa engizilmedi. Tıimdilik turǵysynan alǵanda budan asqan qandaı oıyn nemese oıynshyqtyń túri bar? Qalaı paıymdaýdy patsha kóńilińiz bilsin.
Sóz sońy
О́tken jyldyń kúzinde kórshiniń bastaýyshta oqıtyn balasynyń ishi búrip, aýrýhanaǵa tústi. Teksere kelgende asqazanyna bir túıir plastılın jabysyp turǵany anyqtalypty. Hımııalyq qospalardan jasalǵan jelim sııaqty jabysqaq páleni asqazan qorytpaıdy eken. Oǵan qosa, jabysqan jerinen ajyratyp alý tym qıyn kórinedi. Demek, qumyrashylardyń ermeksazy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń eskerýine laıyqty joba.
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».