Eldiń bas gazetinde eńbek jolyn bastap, kúni búginge deıin úzdiksiz qalam terbep kele jatqanyna jarty ǵasyrdan asqan ardager jýrnalıst Mamadııar Jaqyp bolmysynyń aıshyqty bederleri haqynda syr-tolǵanys
Fransýzdyń ataqty jaratylystanýshy ǵalymy Jorj Bıýffonnyń «Stıl – adamnyń ózi» degen qanatty sózi bizdiń Mamadııar aǵamyzǵa qaratyp aıtylǵandaı bolady da turady. Aǵanyń aldynda ózinen buryn minezi, bolmysy, ereksheligi júredi. Qandaı da bir adaldyq, aqkóılektik, keńpeıildilik nemese aınymas ustanym álde ustamdylyq kórsek, sony dereý «Mákeń sııaqty eken» dep osy kisige tán qasıetterge uqsatyp jatatynymyz bar. О́z paıymdaýymyzsha, minez baılyǵy jańaǵy aıtqan stıl – adamnyń, naq osy arada mamadııar-mánerdiń, kisilik kelbetiniń kiltindeı derlik, basty kórsetkishin aıqyndasa kerek. О́z kezeginde bul jaıt minez turaqtylyǵyn, belgili bir ómirlik negizgi ustanymdardan qyryq jyl qyrǵynda da taımaıtyn taban búrin tanytary anyq. Qalaı desek te, burynǵy «SQ» («Sosıalıstik Qazaqstan») men qazirgi «Egemende» («Egemen Qazaqstan») elý jyl eńbektorylyǵymen erektenip, qarashańyraqtyń qaltqysyz qadirmenine aınalǵan muqym qazaq baspasóziniń ardageri Mamadııar Dildábekuly Jaqyptan alar úlgi men ǵıbrat kim-kimge bolsyn az emes. Ásirese, ulttyq jýrnalıstıkanyń jelkildegen jas órkenine.
Osy jaqynda ǵana, qasıetti qos jetini toltyryp, 77-ge keler qarsańda Mákeń óziniń balalyq shaǵy týraly tamasha ómirbaıandyq esse jazyp bitiripti. Kompıýterge basylǵan qoljazbasynan qyzyǵa oqyp shyqtym. Derekti degenimiz bolmasa, tup-týra kórkem hıkaıat. Aǵanyń balalyq shaǵyna armansyz saıahattadym. Soǵys kezindegi jadaý aýyldyń jabyrqaý jaı-kúıi. Aqylman ata Jaqyp, keńqoltyq áke Dildábek, ákesiniń inisi, es bilgende ózin bala qylyp alǵan Zulpyhar kókesi, tártibi qatty aıaýly ana Tájikúl, janynan aqshýaq tógip júrer boıjetken ápkesi Aınyqsha, taı-qulyndaı tebisip ósken, bir-birin eshbir jaýǵa bermes teteles aǵa Smadııar, basqa ulttyń balasy bolsa da qıyn kezde baýyrǵa salyp, týǵan baýyr bop ketken aǵasy Qaıyrbek... Kórshiler... Aǵaıyndar...
Negizgi aýyldy alysqa, kanal qazýǵa kóshirip áketken. Sóıtip, Baıyrqumnyń úsh-aq úıi qalǵan. Tirlik asa jupyny. Biraq jubanysh eter jaılar da jeterlik. Ashqursaq ta bolsa adamı qýanysh az emes. Soǵys kezinde ótken balalyq shaq. Munda muń aralasa shıelenisken drama da bar, muratqa jetkizgen baqytty túıin de bar. Kúndelikti ómir, qymbatqa túsken turmys talqany tárbıeshi bolǵandaı. Sheber qalam solardy shynaıy sýrettep shyqqan. Týǵan jerge, Syrdarııa men Arysqa degen tunyq saǵynyshpen baıandaǵan. Tek ásireleýden aýlaq, boıaýyn jyltyratyp áspetteýden saq. Kádimgi kózimizge tanys, janymyzǵa jaqyn, jazýdyń mamadııar-máneri.
Tek jazýda ǵana ma eken? О́mirde de kóz jazdyrmas bir temirqazyq. О́mirbaıandyq esseni oqyǵan adam qaýymǵa máshhúr qalam ıesi Mamadııar Jaqyp bolmysynyń balalyq shaqtan, týǵan úıdiń tumasynan bastaý alǵanyn baıyptar edi. Jaqyp ata áýletinen adamdy adam qylar kóp ǵajaptar tabylyp jata-tyn. Barǵa – qanaǵat, joqqa – salaýat. Qıyndyqqa qarsy turar qaırat, jaqsylyqtan kúder úzbes sabyr, jatty syılaý, jaqynǵa meıirim tógý ushqan uıadan darydy. Bul áýlet álsizderdi panalatty, balalaryn adaldyq pen ádildikten qııa baspaýǵa, eshkimniń ala jibin attamaýǵa, biraq basqanyń qııanat-zábirine tózbeýge baýlydy. Jasóspirim Mamadııar bastaǵan aýyl balalary tentek pen telini tyıyp, sodyrdy jýasytyp, ózderi Tımýr jáne onyń komandasyna eliktep, kómekke muqtaj shal-kempir izdep júretin de jastyq dáýren bolǵan.
Osyndaı tektilik tálimin alǵan talapty jas Qazaq ýnıversıtetin bitirer shaqta-aq respýblıkadaǵy aǵa gazetke kóńili qulap, kindigimen baılanǵandaı boldy da, aınymastyǵyna basyp, bar yjdaǵat-yntasyn osy basylymǵa salǵan-dy. Qarap otyrsaq, qazir «Egemen» 95 jyldyq tarıh kóshin artqa tastady. Al Mákeń bolsa 1959 jyly «SQ»-nyń 40 jyldyǵyn atap ótken saltanatty jınalysqa qatysqan eken. Qasynda kýrstas ári keıingi jan aıaspas aıaýly dosy Zeınolla Serikqalıev bar. Ekeýi óndiristik taǵylymdamadan ótip, ujymǵa jaqynyraq júripti, tipti, ózderin onyń múshesindeı, úlken shańyraqtyń balasyndaı sezinipti. Olaı bolatyn taǵy bir sebebi, qolynan jazý kelip turǵan qabiletti stýdentterge ujymnyń úlkenderi, ásirese, gazet basshysy Qasym Sháripov asa bir qamqorshyl meıirmen, oń qabaqpen qaraıdy. 1960 jyldyń 8 tamyzyndaǵy №102 buıryqpen jumysqa da qabyldanady. Aǵalardyń qamqor kóńilderi, aıaly alaqany sol «SQ»-ǵa súıispenshilikti bastap beredi. Biraq, ózi aıtqandaı, oıda-qyrda kútpegen jaǵdaı bolady. Ýnıversıtet túleginiń joldama alǵan jerge barmaǵanyn bilip qalǵan Ortalyq komıtet ony dereý shaqyryp alyp, tez arada Semeıge barýǵa pármen beredi. Mundaı myqtynyń dúmine qarsy turar qaıran qaıdan bolsyn, sóıtip, lajsyzdan Semeıge attanyp kete barypty. Ne deımiz, obaly Mákeńdi aıdyń-kúnniń amanynda Ortalyq komıtetke «ustap» bergen sol kezdegi partııa qyzmetkeri, óziniń jaqsy tanysy Petr Petrovıch Hrýshevqa!
Degende, ómiriniń Semeı kezeńine Mákeńniń ókpeleıtin reti joqtaı kórinedi. Osy qasıetti óńirde, Abaı men Shákárim elinde attaı 10 jyl eńbek etti. Alǵashqy bes jylda oblystyq gazette, qalalyq komsomol komıtetinde jas jalynmen qyzmet atqaryp, ysyldy. El men jerge baýyr basty, kóp dos-joldastar tapty, solardyń birazymen áli kúnge deıin aralas-quralastyǵy úzilmegen. Sonymen birge, eń bastysy deıikshi, aǵamyz ómirlik jar-qosaǵy Nursulý tátemizdi de osy Semeıden keziktirip, dám-tuzyn jarastyrdy. Búginde olar úlken ordaly áýlettiń ardaqty atasy men ájesi. Endeshe, áýeli «Ahaý, Semeı» dep ándetse, bizdiń Mákeń ándetsin. Ishindegi taǵy bir basty arman-ańsary «SQ»-ǵa jumysqa turý bolsa, ol tilekke de osy Semeıde júrgende kóp uzamaı qol jetip edi. Oblystaǵy menshikti tilshi basqa jaqqa aýysqanda redaksııa basshylyǵy baılanysyn úzbegen Mákeńdi taýypty. Sóıtip, sol kezde eń jasy bolsa, qazir aramyzdaǵy eń jasy úlkenimiz, eń ardaqtymyz. Almaty bólimshesindegi aıbarymyz, aqylshymyz.
Sol kezderde qolynan keletin «myqty» menshikti tilshiler jalǵandy jalpaǵynan basty desedi. Syıǵa beredi, syılap beredi, aqyr bolmasa, surap alady. Al arǵa kirshik juqtyrmaý úshin almaý kerek. Bizdiń Mamadııar aǵamyz almaıtyndardyń qatarynan bolyp shyqty. Alpysynshy jyldardyń aıaǵyna taman, birde issaparmen «Tańsyq» keńsharyna keledi. Dırektory Ǵalym Baımýrzın degen jaısań azamat. «Bizden de káde bolsyn» degendeı emeýrin qylady. Árıne, Mákeń birden-aq: «Joq» – dep short kesedi. Áńgime osymen bitkendeı edi. Biraq qaıtar jolda Aıagózden asyp, Abaı aýdanyna kire bir kólden qus atpaqqa aıaldaǵanda júksalǵyshtan baǵana almaı ketken qoıdyń mańyraǵan daýysyn estip ań-tań qalady. Dereý shopyry Sasha Patalahovtan mańyraǵan daýystyń mánisin túsindirýdi talap etedi. Sóıtse, Mákeńniń «keregi joq» degenin sypaıylyq saqtaǵan ǵoı dep oılaǵan dırektor bildirmeı, shopyryn ońashalap qana bir qoıdy búktep salǵyzyp bergen eken. О́zin bulaısha syrtynan bılep-tósteýge albyrt keýde ashýǵa býlyǵyp keliser emes. Ne isteý kerek? «Tańsyqtan» 180 shaqyrym shyǵyp ketken. Baryp-qaıtýy 360 shaqyrym. Kinániń bir ushy qoıdy ózine aıtpaı salyp alǵan Sashada jatyr. Ne kerek, sol Sasha Patalahov áli de kórer jaryǵy bar sol qoıdy keńsharǵa aparyp ótkizip, ótkizgenin rastaǵan tildeı hat alyp qaıtyp kelgenshe Mákeń kól basyndaǵy qus bazaryn tamashalap alty saǵat boıy jalyqpaı kútip otyrypty. «Vot takoı chestnyı chelovek!» dep odan soń Aleksandr da jurtqa jaıyp jiberedi. Mákeńdi qatty syılap, Máskeýde oqyp júrgende kanıkýlǵa kelgen saıyn mindetti bolmasa da, ózi qarsy alyp júripti.
«Egemen Qazaqstannyń» Semeı óńirindegi sońǵy jıyrma jyl áletindegi menshikti tilshisi bolǵan belgili ardager jýrnalıst Dáýlet Seısenulynyń ázilge saıyp aıtqan bir sózi de este: «Biz alǵymyz keledi, biraq Mákeńniń «otkazynan» keıin barlyq jerde «Egemen» almaıdy degen pikir qalyptasyp qalǵan. Sol úshin almaı taza júremiz»... Iá, ázil de bolsa, bul ádemi sózdiń astarynda aqıqat jatyr. Elimizdiń bas gazeti jaıly osyndaı ońdy pikir qalyptastyrǵan menshikti tilshi Mamadııar Jaqyptyń aqıqaty...
Mákeńniń biraz hobbılarynyń ishinde sport dese ishken asyn jerge qoıatyn jankúıerligi ózinshe bir josyn. Sonyń arqasynda Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Karpenkomen jaqsy syılastyq ornady. Mıhaıl Panteleevıch te janyp turǵan jankúıer. Joǵary laýazymyna qaramaı Mákeńe: «Esep qansha boldy?» dep tańsáriden telefon soǵady. О́ıtkeni, tilshi hokkeıdi kórip túnimen otyra alady. Al obkom birinshisiniń ondaı múmkindigi joq. Biraq erteń ertemen esepti bilmese birdeńesin joǵaltqandaı eleńdep beımaza kúı keshedi. «Birinshi» suraı qalsa aıta qoımaqqa qam jasap, esepti tań qarańǵysynan bilip alýǵa nasıhat bóliminiń bastyǵy Vera Nılovna Ryndına hanym da qushtar. Mákeń de mundaıda darqan. Ásirese, hokkeıden bilmeıtini joq, alǵa jaıyp qoıǵan anyqtamalyq dersiz. Qaı oıynshy qaı jyly týdy? Salmaǵy, boıynyń uzyndyǵy qandaı? Buǵan deıin qansha gol soqty? Bárin basynda saqtaıdy. Karpenko «SQ»-nyń tilshisimen shúıirkelese sóılesýge beıildi. «Vot ty kakoı!..» dep Mákeńniń bilgirligine tántilikpen tańdanar edi. «Ty molodes, Jakypov!» dep razylyǵyn da pash ete júredi. Oblys basshysynyń qarapaıym jas jýrnalıske degen osyndaı qurmeti, árıne, bylaıǵy jurttyń nazarynan tys qalmaıdy. Bul shyn máninde onyń zamanǵa saı jańashyl bolmysyna, óz ýaqytymen úndesken úlgili mánerine arnalǵan qurmet bolatyn. Munyń syrtyndaǵy muntazdaı jınaqy mádenıettiligi bir bólek. Onyń ústine qaısybir qasqalardaı araqqa úıir emes. Biraq ǵaıbatshyl páleqorlarǵa daýa joq qoı. Solar «Jaqypov ishkish» dep obkomǵa domalaq aryz túsiripti. Al hokkeı-fýtboldyń Semeıdegi nómir birinshi jankúıeri Jaqypovtyń salamatty ómir sıpaty Karpenkonyń ózine aıan. Birqydyrý ýaqyt óte obkom birinshisi men «SQ»-nyń semeılik tilshisi Shubartaýda kezdesip qalady, qonaqasyda dastarqandas bolady. Mákeń ishpeıdi. Sonda Karpenko: «Eslı ty ne býdesh pıt, Jakypov, ıa zastavlıý tvoıh klıaýznıkov eshe raz napısat jalobý na tebıa!» dep ázildeı otyryp, aqqa qara juqpaıtynyn meńzepti.
Mákeńniń júris-turysynda ǵana emes, jalpy, jan dúnıesinde osyndaı bir aqqa qara juqtyrmaıtyn taýdaı tazalyq áýelden baryn ańǵaratyn sııaqtymyz. Jeltoqsan oqıǵasy kezinde ózi redaktorlyq etken «Jetisý» gazetinde jarııalanǵan sýret úshin jazyqsyz japa shegip, qııanat kórgen kúnderde de osy bir jan tazalyǵyna kirshik túsirmegenin, óz ádildigi úshin ishteı de bolsa moıymaı kúresip baqqanyn baıqaımyz. Sol oqıǵalar týraly kólemdi esteliginde Mákeń Jeltoqsan qarsańynda jalpy qoǵamda áldebir senimsizdik, úreı ahýaly qalyptasqanyn jazady. Osy arada bolmashy nárse kóringenmen, astarynda úlken doq jatqan bir jaıdy aıta keteıik. Áriptes jýrnalıst Talǵat Súıinbaı kýálik etken bir mysal. Mamadııar Jaqyp áıgili Jeltoqsannan bir jyldaı buryn «SQ»-daǵy jaýapty hatshylyqtan «Jetisý» gazetine redaktor bolyp keledi. Biraq kelesi kúnderde-aq bir oqys jaǵdaıdan kóńiline kirbiń alady. Jigitterdi bir jaqqa jumsasa, olar redaksııa júrgizýshisine bir japyraq hat jazyp berýin ótinedi. Olaı bolmasa, jaı aıtqanǵa senbeıdi. Osyndaı tártip qalyptasqan kórinedi. «Bir ujymnyń adamdary bir-biriniń aıtqanyna senbeıtin bul ne sumdyq!?» dep Mákeń sol arada qatty kúıinedi. Álgi tártipti de tas-talqan etedi. Qaǵaz kórsetpeseń adamdar aıtqan sózge ólseń de senbeıtin osy bir tymyrsyq jaǵdaıdy alastamasa, bolmysy soǵan qarsy búlik shyǵarmasa ol óziniń jan tazalyǵyn, óz ádildigin qorǵaı almas edi. Al Mamadııar Jaqyp Jeltoqsan kóterilisi kúnderinde Ortalyq komıtet bóliminde: «Alańǵa shyqqan jastar – qazaq balalary. Olardy jaý qylyp kórsetsek ne bolady? Otty kerosınmen óshirmeıdi» dep oıyn dáıektep jaltaqsyz aıta alǵan adam. Qazaq rýhyn tuqyrtqysy kelgenderdiń aldynda búgejektemeı, utymdy ýáj aıtyp, sóıtip, Ortalyq komıtetke oqıǵany jazyp kórsetýdiń neǵurlym ustamdy óz nusqasyn ótkizgen adam.
Osy alaǵaı-bulaǵaı kezde Kolbınniń zirkilinen keıin partııadan shyǵarylýyn, jumystan qýylýyn, Almatydan saıa tappaı Qaskeleńde birshama ýaqyt korrektor bolýyn qazir Mamadııar Jaqypqa berilgen marapattaı kóretinimiz bar. Biraq onyń sol kezdegi otbasyna túsken qıyndyǵy men kúıinishi, azamat tartqan jan azabyn eskermeı qalatyn sııaqtymyz. О́zimizdi sol orynǵa qoıyp kóreıikshi. О́te alar ma edik sol synnan? Jeńe alar ma edik sol qıyndyqty? Mákeń jeńdi! Eńserdi qıyndyqty. Soqqyny seskenbeı qabyldaǵan qaısar júregi syr berse de synbady, qajysa da bar aýyrtpalyqty qasqaıyp kóterdi. Sondyqtan da, Jeltoqsan onyń ómirindegi qıyn ári kúıinishti bolsa da, jarqyn kezeń bolyp qaldy.
Jýrnalıst Mamadııar Jaqyp ómirindegi úlken bir ónege «Ulylyqqa taǵzym» degen atpen jelisin úzbeı toǵyz márte ótken jaıaý saparlar ekeni anyq. Mákeńniń bir hobbıi ara-tura asaı-múseılerin artynyp joldas-joralarmen birge qonalqalap taýǵa shyǵý bolatyn. Taýjoryqtaǵy seriktesteri Nurǵoja Jubanov, Ábilmájin Jumabaev, Búrkitbaı Aıdarhanov sııaqty zııaly aqsaqaldar, ádebıetshi dosy Zeınolla Serikqalıev, taǵy basqalary. Jaıaý sapar týraly oı taýǵa tán tunyq tazalyqpen taýda júrgende týdy. Ultymyzdyń uly tulǵalary jatqan jerlerge eki júz-úsh júz shaqyrymnan jaıaýlap baryp, danyshpan babalardyń árýaǵyna táý etý Abaıdan bastaldy. Kelesi jyldary Jambyl, Áýezov, Sátbaev rýhtaryna taǵzym etildi. Besinshi jaıaý joryq qasıetti Túrkistan shaharynyń 1500 jyldyǵymen oraılastyryldy. Odan soń Músirepov, Mahambet, Shákárimge, Iаdrolyq qarýǵa qarsy kúrestiń 20 jyldyǵyna arnalǵan jaıaýjoryqtar «Ulylyqqa taǵzym» saparlaryn dástúrge endirip, jalpy, jurtymyzdyń rýhyn bıiktetýge úles qosty. Osy jyldarda negizgi uıytqy qoldaýshysy «Egemen Qazaqstan» gazeti bolǵan bul izgilikti aksııa qazirgi qazaq mádenıetiniń bólinbes bir bólshegine aınaldy desek te bolar edi. Sonyń bir aıǵaǵyndaı, osy kóktemde mereıli 70-in atap ótken kórnekti jazýshymyz, jaıaýjoryqtarǵa qatysýshylardyń biri Marhabat Baıǵut aǵamyz Shymkentten týǵan aýyly Shubaıqyzylǵa 70 shaqyrym joldy jaıaý júrip baryp perzenttik qurmetin kórsetti. Abzal ininiń kópshilikke úlgi tastaǵan ónegeli isine Mákeń qýanyp otyr, tek «patentti» paıdalanyp ketkeni bolmasa... dep, mamadııar-mánerli áıbát kúlkimen mıyǵynan jumsaqtap qana kúlip qoıady. Amandyq bolyp, buıyrtsa, onynshy sapar jyr piri Súıinbaıdyń 200 jyldyǵynyń oraıyna dóp kelip turǵanyn da ańdatyp qaldy aǵamyz.
Al endi osynaý saparlardyń ǵıbraty men tálimi bólek áńgime. Kezinde «Egemende», basqa gazetterde de eleýli oqıǵa retinde keńinen jazyldy. Ony bilem degen kisi sol saparlardan júrgizilgen reportaj ispettes Mamadııar Jaqyptyń «Jeti sapar» kitabynan ǵajap áserge bólenip, bir jelpineri, ulylyq álemine úńilip, jan saraıyn zııattandyra tazartary sózsiz. Mákeńniń 57 jasynda bastalǵan osynaý jaıaý saparlardyń jıyrma jyl boıy tolastamaı, jalǵasyp jatqanyn rýhanı erlikke balaǵanymyz jón sııaqty. Qalaı bolǵanda da, sátimen iske asqan ıdeıanyń ulttyq ıgilikke aınalyp otyrǵany ómir shyndyǵy.
Mamadııar aǵamyz ómirde ne nársege adal desek, aıryqsha dostyqqa adal. Oshaqtyń úsh butyndaı bolǵan jan dostary, úlken ádebıetshi ǵalym Zeınolla Serikqalıev pen qazaqtyń tamasha aqyny Sáken Imanasov syndy tekti azamattardyń baqı saparyna erterek attanyp ketkenine kóńili qapaly. Árýaqtaryn rıza qylyp júredi. Jańaǵy jaıaý saparlardyń sharapatymen tapqan bir aǵa dosy, burynǵy asa laýazymdy partııa qyzmetkeri Orazaı Batyrbekov bolatyn. Ol kisi soǵys ýaqytyndaǵy bala kezinde «Sosıalıstik Qazaqstanda» kýrer bolǵanyn maqtan etetin. Atasy Qanysh Sátbaevtyń rýhyna qurmet kórsetýge uıytqy bolǵan Mákeńdi jaqsy kórip, dos bolyp ketedi. О́ziniń júrgen jeri ázil-qaljyń. Qanekeńniń basynan Imantaı aqsaqaldyń qabirine salý úshin qos ýys topyraq alyp, úıden arnaıy shelpek pisirtip aparyp, redaksııa qyzmetkeri Ońǵar О́mirbekov quran oqysa kerek. Sony Orekeń artynan: «Egemen Qazaqstan» shtatnyı molda da ustaıtyn bolǵan ba?» dep qaljyń qylatyn kórinedi. Osy kisi Mákeńniń yqpalymen jazýshylyq sonarǵa biraz at izin saldy. Qanekeń, ózin tárbıelep jetkizgen apasy Qatıra, ómirlik qosaǵy Shámshııabaný apaı týraly jaqsy estelikter jarııalap, kitap etip shyǵardy. Sodan Orekeń dosy Tursynbek Kákishevke: «Mine, kórdiń be, men sen sııaqty jazýshy bola alamyn, al sen men sııaqty partııa qyzmetkeri bola almaısyń. Seniń nanyńdy tartyp jep otyrmyn» dep qaljyńdaıdy. Mákeń Orazaı aǵanyń osyndaı qylyqtaryn eldi máz etip aıta júredi. Ol kisiniń rýhyn shat qylyp kóldeı maqala da jazdy.
Al endi aǵa dosyn ádebı kómegimen osylaı jazýshy qylǵan Mákeńniń óz jazýshylyǵyna qunty bolyńqyramapty, óz qabiletin ózi baǵalamapty. Redaktory Sapar Baıjanov: «Mamadııar-aý, sen mynadaı qabiletpen nege kórkem dúnıe jazbaısyń, osy?» dep birneshe eskertse de, jazýshylyqqa mán bermedi. Tipti, jazǵandarynyń ózin jınamady. Mán berse, múmkindigi baryn taǵy bir ózin jaqsy kórgen aǵa dosy Ázilhan Nurshaıyqov ta baıqaǵan. О́zine aıtqan. Jazýshylar odaǵyna ótýge úgittep, bir kepildemeni ózi jazyp bermekshi bolǵan. Aqyrynda Ázaǵań: «Jazýshylar odaǵyna ótpeımin deıtin adamdy birinshi ret kórip turmyn» dep tańǵalǵan.
Sol kezderde marqum, daryndy qalamger Ráshıt Rahymbekovtiń qamshylaýymen «Abyroı» jáne «Ustaz» atty alǵashqy áńgimeler jınaqtary da shyǵyp úlgergen-di. Mákeńniń Mergenbaıynyń tereń mándi qaǵytpa ázilderi ádebıetimizge taǵy bir aıtqysh Qojanasyrdy alyp kelgendeı-di. Osyny ańǵarǵan Zeınolla dosy: «Sen shyǵarmasań, biz shyǵaramyz. Jeter, endi!» dep satırıkterdiń qamshygeri Temirbek Qojakeevpen ekeýlep kóndirip, «Mergenbaı aıtqan eken» degen kitabyn óziniń «Rarıtet» baspasynan ádemilep shyǵaryp bergen-di. Sol Mergenbaı ádebı personaj retinde jurttyń sanasynda óz betinshe ómir súrip ketti. Túptiń-túbinde, ishten shyqqan tól perzenti Mergenbaı Mákeńniń de kórkem ádebıetke degen kóńilin jibitkendeı. Bul kúnderde Mergenbaıdyń aıtqandarynyń ekinshi kitaby daıyn tur. Mákeńniń mergenbaıshylap aıtýyna qaraǵanda, eki-úsh jylda baıqaýsyzda qudaı ońdap 80-ge kelip qalar bolsa, onda «Mergenbaıdyń myń aıtqanyn» qaýymǵa qasterlep usynbaq. Osydan soń aǵamyz sýyrtpaqtap shynyn da aıtyńqyraǵandaı: ómirdi qaıta bastasam, kórkem shyǵarmaǵa kóbirek kóńil aýdarar edim deıdi. Biraq, tap qazir ekinshi tynys ashylyp turǵanda ekinshi ómirdiń de qajeti bar ma. Qazaqta júırik jýrnalıst kóp bolsa da, jýrnalıst ómirin keńinen tolǵaǵan kelisti shyǵarma joq. Qalamger Mamadııar Jaqyp sol olqynyń ornyn toltyrmaqqa sondaı bir jańa dúnıeni bastap ketken sııaqty bolyp kórinedi bizge.
«Egemen»-«SQ»-nyń 12 basshysymen qyzmettes bolǵan Mákeń jasynda jaqsylyǵyn kórgen alǵashqy redaktory Qasym Sháripovti erekshe qurmet tutady. Belgili baspasóz qaıratkeriniń artyndaǵy izdeýshisine aınalǵandaı. Keıbir bilmeı aıtylǵan jalaly sózderden de qorǵaı júredi. Kelini Nádııa Sháripovamen birlesip zamandastar estelikterin qosyp Q.Sháripovtiń 100 jyldyǵyna oraılas qos tom kitabyn shyǵarýǵa muryndyq boldy. Áıteýir, Mákeń osyndaı bir jaqsylyqtardy, izgilikti isterdi jasap júredi. «Egemende» eńbek etken elý jylda tek ujym birliginiń ustyny bolǵan. Kelispeıtin jeri bolsa qaı-qaı basshyǵa da ornymen ornyqty pikirin aıtyp otyrǵan. Soǵan qaramastan Balǵabek Qydyrbekuly «Aınalaıyn Mamadııar» degen. Sheraǵań – Sherhan Murtazanyń Mákeńe yqylasy bólektigin bilemiz. Keıingi basshylardyń deni óziniń tárbıe-tálimin kórgen shákirtteri. Olar da aldyn qıyp ótken emes. Bul qurmettiń syry nede desek, qyzmetker Mamadııar Jaqyp jumys babynda árdaıym óz ustanymynda qala bilgen, óz pikirinde tura bilgen, adamı turǵyda ádildikten qııa baspaǵan, jan tazalyǵyn saqtaǵan. Sonysy árqashan mańaıyna jaqsy úlgi bolyp shashylyp otyrǵan.
Ujymymyzdyń basshysy Saýytbek Abdrahmanov bylaı deıdi: «Mákeń hokkeı, fýtbol dese ishken asyn jerge qoıady. Biz de qumarmyz. Ol kezde jas qyzmetkermiz, páterde turamyz. Kanadada hokkeıden álem chempıonaty ótkende tikeleı translıasııa tańǵa jaqyn kórsetiletin. Túnde televızor qosýǵa páter ıesi ruqsat etpeıdi. Sony biletin Mákeń úıine shaqyrady. Ábdimútál ekeýmiz (Ábdimútál Álibekov – Saýytbektiń klastas dosy, qazir Prezıdent Ákimshiliginiń jaýapty qyzmetkeri – Q.A.) jumystan keıin Mákeńniń úıine baramyz. Keshki tamaqtan keıin zaldaǵy dıvandy jaıyp jiberip, uıqyǵa kirisemiz, quddy naǵashymyzdyń úıine kelgendeı bolyp. Hokkeı bastalarda Mákeń oıatady, Nursulý jeńgeıdiń sút qatqan qoıý sháıin iship otyryp, tańǵy 7-8-ge deıin hokkeı kóremiz. Tańerteń jumysqa Mákeńmen birge baramyz». Bul aıtylǵandy qosymsha túsindirip jatý qajet bolmas.
Iá, «Egemen» úshin bárin qıǵan, bárin bergen adam. Jaqsylyǵyna árdaıym qýanyp, oǵashtaý nársege qynjylǵan. «Egemen» Astanaǵa kóshkende sert etip, ujymda alǵash dúnıege kelgen úsh nárestege úsh aılyq jalaqysyn berýiniń ózi mamadııar-mánerli meıirimdi kórsetpeı me. 2000 jyly zeınetaqysyn zańdastyrǵan soń Mákeń basshylarǵa hat jazypty. Jas kelgennen keıin ún-túnsiz qyzmette júre berýdi laıyq kórmegen. Sol hattyń bir jerinde mynadaı sózder bar: «О́zińiz bilińiz» degen óte bir qurmetti usynys bar. Maǵan sondaı usynys jasalǵanda, men birjola zeınetkerlikke shyqpaqpyn». Osy hatqa qandaı jaýap aldy deseńiz, basylymnyń sol kezdegi basshysy Erjuman Smaıyl Astanadan telefon shalyp, bylaı depti: «Máke, siz bilmeıtin boldyńyz. Biz biletin boldyq». Odan beri de 16 jyl ótipti. Aptanyń ár jumasynda «Egemennen» «Dúbirge toly dúnıe» aıdarynyń máıekti maqalalarymen júzdesetin oqyrman osy sózdiń áli de ornynda ekenin ańǵarar bolar. Tek baz-bazynda syrtqy saıasatta Pýtınmen kelisińkiremeı qalatyny bolmasa, oıda-qyrda bári jaqsy. Al bizdiń óz tarapymyzdan aǵaǵa aıtarymyz tómendegideı:
Aǵa, sizdi qurmetteımin kóp kórim,
Aldyńyzdan kesip, sirá, ótpedim.
Sırekterdiń qatarynda ózińiz,
Joǵaltpaǵan kóńiliniń kóktemin.
Aǵa, sizdiń ómirińiz ertegi,
Tolaǵaısyz talmaı tartqan derteni.
О́zgelerge bolsyn deısiz kóbirek,
О́zińizge tartpaısyz-aý kórpeni.
Aǵa, sizdiń dáýrenińiz bir dáýir,
Ulaǵattyń úlkeni ǵoı bul da bir.
Sizdiń tilek oryndalsa,
Dúnıede
Barlyq adam bolar edi-aý bir baýyr.
Qatty bolý, qatal bolý sizge jat,
Bola almaısyz kúreń kóńil, kúz qabaq.
Aǵa, sizge júrmeıdi tek jalǵandyq,
Jyltyraqpen qaptasa da júz qabat.
Ár kúnińiz ónegege jalǵaıdy,
Nemeremen oıynyńyz qanbaıdy.
Bala bolyp ketkińiz kep turady,
Aǵa, men de unatamyn sondaıdy.
Aǵa, sizde ne joq desem – rııa joq,
Ańdaýsyzda daq túsirer sııa joq.
Sizge salsa, ár tútini qazaqtyń
Otyrmas pa jyp-jyly bir uıa bop.
Ońaı, keıde, túsip qalý aldaýǵa,
Alma-kezek quldyraý da, samǵaý da.
Aǵa, sizben,
Almaǵaıyp kún týsa,
Oılanbastan barar edim barlaýǵa.
Aǵa, sizde mol ekenin meıirdiń,
Aq ekenin bilemin-aý peıildiń.
Men degende siz qalaısyz, aǵajan,
Baýyr ini bolýǵa men beıilmin.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
Eldiń bas gazetinde eńbek jolyn bastap, kúni búginge deıin úzdiksiz qalam terbep kele jatqanyna jarty ǵasyrdan asqan ardager jýrnalıst Mamadııar Jaqyp bolmysynyń aıshyqty bederleri haqynda syr-tolǵanys
Fransýzdyń ataqty jaratylystanýshy ǵalymy Jorj Bıýffonnyń «Stıl – adamnyń ózi» degen qanatty sózi bizdiń Mamadııar aǵamyzǵa qaratyp aıtylǵandaı bolady da turady. Aǵanyń aldynda ózinen buryn minezi, bolmysy, ereksheligi júredi. Qandaı da bir adaldyq, aqkóılektik, keńpeıildilik nemese aınymas ustanym álde ustamdylyq kórsek, sony dereý «Mákeń sııaqty eken» dep osy kisige tán qasıetterge uqsatyp jatatynymyz bar. О́z paıymdaýymyzsha, minez baılyǵy jańaǵy aıtqan stıl – adamnyń, naq osy arada mamadııar-mánerdiń, kisilik kelbetiniń kiltindeı derlik, basty kórsetkishin aıqyndasa kerek. О́z kezeginde bul jaıt minez turaqtylyǵyn, belgili bir ómirlik negizgi ustanymdardan qyryq jyl qyrǵynda da taımaıtyn taban búrin tanytary anyq. Qalaı desek te, burynǵy «SQ» («Sosıalıstik Qazaqstan») men qazirgi «Egemende» («Egemen Qazaqstan») elý jyl eńbektorylyǵymen erektenip, qarashańyraqtyń qaltqysyz qadirmenine aınalǵan muqym qazaq baspasóziniń ardageri Mamadııar Dildábekuly Jaqyptan alar úlgi men ǵıbrat kim-kimge bolsyn az emes. Ásirese, ulttyq jýrnalıstıkanyń jelkildegen jas órkenine.
Osy jaqynda ǵana, qasıetti qos jetini toltyryp, 77-ge keler qarsańda Mákeń óziniń balalyq shaǵy týraly tamasha ómirbaıandyq esse jazyp bitiripti. Kompıýterge basylǵan qoljazbasynan qyzyǵa oqyp shyqtym. Derekti degenimiz bolmasa, tup-týra kórkem hıkaıat. Aǵanyń balalyq shaǵyna armansyz saıahattadym. Soǵys kezindegi jadaý aýyldyń jabyrqaý jaı-kúıi. Aqylman ata Jaqyp, keńqoltyq áke Dildábek, ákesiniń inisi, es bilgende ózin bala qylyp alǵan Zulpyhar kókesi, tártibi qatty aıaýly ana Tájikúl, janynan aqshýaq tógip júrer boıjetken ápkesi Aınyqsha, taı-qulyndaı tebisip ósken, bir-birin eshbir jaýǵa bermes teteles aǵa Smadııar, basqa ulttyń balasy bolsa da qıyn kezde baýyrǵa salyp, týǵan baýyr bop ketken aǵasy Qaıyrbek... Kórshiler... Aǵaıyndar...
Negizgi aýyldy alysqa, kanal qazýǵa kóshirip áketken. Sóıtip, Baıyrqumnyń úsh-aq úıi qalǵan. Tirlik asa jupyny. Biraq jubanysh eter jaılar da jeterlik. Ashqursaq ta bolsa adamı qýanysh az emes. Soǵys kezinde ótken balalyq shaq. Munda muń aralasa shıelenisken drama da bar, muratqa jetkizgen baqytty túıin de bar. Kúndelikti ómir, qymbatqa túsken turmys talqany tárbıeshi bolǵandaı. Sheber qalam solardy shynaıy sýrettep shyqqan. Týǵan jerge, Syrdarııa men Arysqa degen tunyq saǵynyshpen baıandaǵan. Tek ásireleýden aýlaq, boıaýyn jyltyratyp áspetteýden saq. Kádimgi kózimizge tanys, janymyzǵa jaqyn, jazýdyń mamadııar-máneri.
Tek jazýda ǵana ma eken? О́mirde de kóz jazdyrmas bir temirqazyq. О́mirbaıandyq esseni oqyǵan adam qaýymǵa máshhúr qalam ıesi Mamadııar Jaqyp bolmysynyń balalyq shaqtan, týǵan úıdiń tumasynan bastaý alǵanyn baıyptar edi. Jaqyp ata áýletinen adamdy adam qylar kóp ǵajaptar tabylyp jata-tyn. Barǵa – qanaǵat, joqqa – salaýat. Qıyndyqqa qarsy turar qaırat, jaqsylyqtan kúder úzbes sabyr, jatty syılaý, jaqynǵa meıirim tógý ushqan uıadan darydy. Bul áýlet álsizderdi panalatty, balalaryn adaldyq pen ádildikten qııa baspaýǵa, eshkimniń ala jibin attamaýǵa, biraq basqanyń qııanat-zábirine tózbeýge baýlydy. Jasóspirim Mamadııar bastaǵan aýyl balalary tentek pen telini tyıyp, sodyrdy jýasytyp, ózderi Tımýr jáne onyń komandasyna eliktep, kómekke muqtaj shal-kempir izdep júretin de jastyq dáýren bolǵan.
Osyndaı tektilik tálimin alǵan talapty jas Qazaq ýnıversıtetin bitirer shaqta-aq respýblıkadaǵy aǵa gazetke kóńili qulap, kindigimen baılanǵandaı boldy da, aınymastyǵyna basyp, bar yjdaǵat-yntasyn osy basylymǵa salǵan-dy. Qarap otyrsaq, qazir «Egemen» 95 jyldyq tarıh kóshin artqa tastady. Al Mákeń bolsa 1959 jyly «SQ»-nyń 40 jyldyǵyn atap ótken saltanatty jınalysqa qatysqan eken. Qasynda kýrstas ári keıingi jan aıaspas aıaýly dosy Zeınolla Serikqalıev bar. Ekeýi óndiristik taǵylymdamadan ótip, ujymǵa jaqynyraq júripti, tipti, ózderin onyń múshesindeı, úlken shańyraqtyń balasyndaı sezinipti. Olaı bolatyn taǵy bir sebebi, qolynan jazý kelip turǵan qabiletti stýdentterge ujymnyń úlkenderi, ásirese, gazet basshysy Qasym Sháripov asa bir qamqorshyl meıirmen, oń qabaqpen qaraıdy. 1960 jyldyń 8 tamyzyndaǵy №102 buıryqpen jumysqa da qabyldanady. Aǵalardyń qamqor kóńilderi, aıaly alaqany sol «SQ»-ǵa súıispenshilikti bastap beredi. Biraq, ózi aıtqandaı, oıda-qyrda kútpegen jaǵdaı bolady. Ýnıversıtet túleginiń joldama alǵan jerge barmaǵanyn bilip qalǵan Ortalyq komıtet ony dereý shaqyryp alyp, tez arada Semeıge barýǵa pármen beredi. Mundaı myqtynyń dúmine qarsy turar qaıran qaıdan bolsyn, sóıtip, lajsyzdan Semeıge attanyp kete barypty. Ne deımiz, obaly Mákeńdi aıdyń-kúnniń amanynda Ortalyq komıtetke «ustap» bergen sol kezdegi partııa qyzmetkeri, óziniń jaqsy tanysy Petr Petrovıch Hrýshevqa!
Degende, ómiriniń Semeı kezeńine Mákeńniń ókpeleıtin reti joqtaı kórinedi. Osy qasıetti óńirde, Abaı men Shákárim elinde attaı 10 jyl eńbek etti. Alǵashqy bes jylda oblystyq gazette, qalalyq komsomol komıtetinde jas jalynmen qyzmet atqaryp, ysyldy. El men jerge baýyr basty, kóp dos-joldastar tapty, solardyń birazymen áli kúnge deıin aralas-quralastyǵy úzilmegen. Sonymen birge, eń bastysy deıikshi, aǵamyz ómirlik jar-qosaǵy Nursulý tátemizdi de osy Semeıden keziktirip, dám-tuzyn jarastyrdy. Búginde olar úlken ordaly áýlettiń ardaqty atasy men ájesi. Endeshe, áýeli «Ahaý, Semeı» dep ándetse, bizdiń Mákeń ándetsin. Ishindegi taǵy bir basty arman-ańsary «SQ»-ǵa jumysqa turý bolsa, ol tilekke de osy Semeıde júrgende kóp uzamaı qol jetip edi. Oblystaǵy menshikti tilshi basqa jaqqa aýysqanda redaksııa basshylyǵy baılanysyn úzbegen Mákeńdi taýypty. Sóıtip, sol kezde eń jasy bolsa, qazir aramyzdaǵy eń jasy úlkenimiz, eń ardaqtymyz. Almaty bólimshesindegi aıbarymyz, aqylshymyz.
Sol kezderde qolynan keletin «myqty» menshikti tilshiler jalǵandy jalpaǵynan basty desedi. Syıǵa beredi, syılap beredi, aqyr bolmasa, surap alady. Al arǵa kirshik juqtyrmaý úshin almaý kerek. Bizdiń Mamadııar aǵamyz almaıtyndardyń qatarynan bolyp shyqty. Alpysynshy jyldardyń aıaǵyna taman, birde issaparmen «Tańsyq» keńsharyna keledi. Dırektory Ǵalym Baımýrzın degen jaısań azamat. «Bizden de káde bolsyn» degendeı emeýrin qylady. Árıne, Mákeń birden-aq: «Joq» – dep short kesedi. Áńgime osymen bitkendeı edi. Biraq qaıtar jolda Aıagózden asyp, Abaı aýdanyna kire bir kólden qus atpaqqa aıaldaǵanda júksalǵyshtan baǵana almaı ketken qoıdyń mańyraǵan daýysyn estip ań-tań qalady. Dereý shopyry Sasha Patalahovtan mańyraǵan daýystyń mánisin túsindirýdi talap etedi. Sóıtse, Mákeńniń «keregi joq» degenin sypaıylyq saqtaǵan ǵoı dep oılaǵan dırektor bildirmeı, shopyryn ońashalap qana bir qoıdy búktep salǵyzyp bergen eken. О́zin bulaısha syrtynan bılep-tósteýge albyrt keýde ashýǵa býlyǵyp keliser emes. Ne isteý kerek? «Tańsyqtan» 180 shaqyrym shyǵyp ketken. Baryp-qaıtýy 360 shaqyrym. Kinániń bir ushy qoıdy ózine aıtpaı salyp alǵan Sashada jatyr. Ne kerek, sol Sasha Patalahov áli de kórer jaryǵy bar sol qoıdy keńsharǵa aparyp ótkizip, ótkizgenin rastaǵan tildeı hat alyp qaıtyp kelgenshe Mákeń kól basyndaǵy qus bazaryn tamashalap alty saǵat boıy jalyqpaı kútip otyrypty. «Vot takoı chestnyı chelovek!» dep odan soń Aleksandr da jurtqa jaıyp jiberedi. Mákeńdi qatty syılap, Máskeýde oqyp júrgende kanıkýlǵa kelgen saıyn mindetti bolmasa da, ózi qarsy alyp júripti.
«Egemen Qazaqstannyń» Semeı óńirindegi sońǵy jıyrma jyl áletindegi menshikti tilshisi bolǵan belgili ardager jýrnalıst Dáýlet Seısenulynyń ázilge saıyp aıtqan bir sózi de este: «Biz alǵymyz keledi, biraq Mákeńniń «otkazynan» keıin barlyq jerde «Egemen» almaıdy degen pikir qalyptasyp qalǵan. Sol úshin almaı taza júremiz»... Iá, ázil de bolsa, bul ádemi sózdiń astarynda aqıqat jatyr. Elimizdiń bas gazeti jaıly osyndaı ońdy pikir qalyptastyrǵan menshikti tilshi Mamadııar Jaqyptyń aqıqaty...
Mákeńniń biraz hobbılarynyń ishinde sport dese ishken asyn jerge qoıatyn jankúıerligi ózinshe bir josyn. Sonyń arqasynda Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Karpenkomen jaqsy syılastyq ornady. Mıhaıl Panteleevıch te janyp turǵan jankúıer. Joǵary laýazymyna qaramaı Mákeńe: «Esep qansha boldy?» dep tańsáriden telefon soǵady. О́ıtkeni, tilshi hokkeıdi kórip túnimen otyra alady. Al obkom birinshisiniń ondaı múmkindigi joq. Biraq erteń ertemen esepti bilmese birdeńesin joǵaltqandaı eleńdep beımaza kúı keshedi. «Birinshi» suraı qalsa aıta qoımaqqa qam jasap, esepti tań qarańǵysynan bilip alýǵa nasıhat bóliminiń bastyǵy Vera Nılovna Ryndına hanym da qushtar. Mákeń de mundaıda darqan. Ásirese, hokkeıden bilmeıtini joq, alǵa jaıyp qoıǵan anyqtamalyq dersiz. Qaı oıynshy qaı jyly týdy? Salmaǵy, boıynyń uzyndyǵy qandaı? Buǵan deıin qansha gol soqty? Bárin basynda saqtaıdy. Karpenko «SQ»-nyń tilshisimen shúıirkelese sóılesýge beıildi. «Vot ty kakoı!..» dep Mákeńniń bilgirligine tántilikpen tańdanar edi. «Ty molodes, Jakypov!» dep razylyǵyn da pash ete júredi. Oblys basshysynyń qarapaıym jas jýrnalıske degen osyndaı qurmeti, árıne, bylaıǵy jurttyń nazarynan tys qalmaıdy. Bul shyn máninde onyń zamanǵa saı jańashyl bolmysyna, óz ýaqytymen úndesken úlgili mánerine arnalǵan qurmet bolatyn. Munyń syrtyndaǵy muntazdaı jınaqy mádenıettiligi bir bólek. Onyń ústine qaısybir qasqalardaı araqqa úıir emes. Biraq ǵaıbatshyl páleqorlarǵa daýa joq qoı. Solar «Jaqypov ishkish» dep obkomǵa domalaq aryz túsiripti. Al hokkeı-fýtboldyń Semeıdegi nómir birinshi jankúıeri Jaqypovtyń salamatty ómir sıpaty Karpenkonyń ózine aıan. Birqydyrý ýaqyt óte obkom birinshisi men «SQ»-nyń semeılik tilshisi Shubartaýda kezdesip qalady, qonaqasyda dastarqandas bolady. Mákeń ishpeıdi. Sonda Karpenko: «Eslı ty ne býdesh pıt, Jakypov, ıa zastavlıý tvoıh klıaýznıkov eshe raz napısat jalobý na tebıa!» dep ázildeı otyryp, aqqa qara juqpaıtynyn meńzepti.
Mákeńniń júris-turysynda ǵana emes, jalpy, jan dúnıesinde osyndaı bir aqqa qara juqtyrmaıtyn taýdaı tazalyq áýelden baryn ańǵaratyn sııaqtymyz. Jeltoqsan oqıǵasy kezinde ózi redaktorlyq etken «Jetisý» gazetinde jarııalanǵan sýret úshin jazyqsyz japa shegip, qııanat kórgen kúnderde de osy bir jan tazalyǵyna kirshik túsirmegenin, óz ádildigi úshin ishteı de bolsa moıymaı kúresip baqqanyn baıqaımyz. Sol oqıǵalar týraly kólemdi esteliginde Mákeń Jeltoqsan qarsańynda jalpy qoǵamda áldebir senimsizdik, úreı ahýaly qalyptasqanyn jazady. Osy arada bolmashy nárse kóringenmen, astarynda úlken doq jatqan bir jaıdy aıta keteıik. Áriptes jýrnalıst Talǵat Súıinbaı kýálik etken bir mysal. Mamadııar Jaqyp áıgili Jeltoqsannan bir jyldaı buryn «SQ»-daǵy jaýapty hatshylyqtan «Jetisý» gazetine redaktor bolyp keledi. Biraq kelesi kúnderde-aq bir oqys jaǵdaıdan kóńiline kirbiń alady. Jigitterdi bir jaqqa jumsasa, olar redaksııa júrgizýshisine bir japyraq hat jazyp berýin ótinedi. Olaı bolmasa, jaı aıtqanǵa senbeıdi. Osyndaı tártip qalyptasqan kórinedi. «Bir ujymnyń adamdary bir-biriniń aıtqanyna senbeıtin bul ne sumdyq!?» dep Mákeń sol arada qatty kúıinedi. Álgi tártipti de tas-talqan etedi. Qaǵaz kórsetpeseń adamdar aıtqan sózge ólseń de senbeıtin osy bir tymyrsyq jaǵdaıdy alastamasa, bolmysy soǵan qarsy búlik shyǵarmasa ol óziniń jan tazalyǵyn, óz ádildigin qorǵaı almas edi. Al Mamadııar Jaqyp Jeltoqsan kóterilisi kúnderinde Ortalyq komıtet bóliminde: «Alańǵa shyqqan jastar – qazaq balalary. Olardy jaý qylyp kórsetsek ne bolady? Otty kerosınmen óshirmeıdi» dep oıyn dáıektep jaltaqsyz aıta alǵan adam. Qazaq rýhyn tuqyrtqysy kelgenderdiń aldynda búgejektemeı, utymdy ýáj aıtyp, sóıtip, Ortalyq komıtetke oqıǵany jazyp kórsetýdiń neǵurlym ustamdy óz nusqasyn ótkizgen adam.
Osy alaǵaı-bulaǵaı kezde Kolbınniń zirkilinen keıin partııadan shyǵarylýyn, jumystan qýylýyn, Almatydan saıa tappaı Qaskeleńde birshama ýaqyt korrektor bolýyn qazir Mamadııar Jaqypqa berilgen marapattaı kóretinimiz bar. Biraq onyń sol kezdegi otbasyna túsken qıyndyǵy men kúıinishi, azamat tartqan jan azabyn eskermeı qalatyn sııaqtymyz. О́zimizdi sol orynǵa qoıyp kóreıikshi. О́te alar ma edik sol synnan? Jeńe alar ma edik sol qıyndyqty? Mákeń jeńdi! Eńserdi qıyndyqty. Soqqyny seskenbeı qabyldaǵan qaısar júregi syr berse de synbady, qajysa da bar aýyrtpalyqty qasqaıyp kóterdi. Sondyqtan da, Jeltoqsan onyń ómirindegi qıyn ári kúıinishti bolsa da, jarqyn kezeń bolyp qaldy.
Jýrnalıst Mamadııar Jaqyp ómirindegi úlken bir ónege «Ulylyqqa taǵzym» degen atpen jelisin úzbeı toǵyz márte ótken jaıaý saparlar ekeni anyq. Mákeńniń bir hobbıi ara-tura asaı-múseılerin artynyp joldas-joralarmen birge qonalqalap taýǵa shyǵý bolatyn. Taýjoryqtaǵy seriktesteri Nurǵoja Jubanov, Ábilmájin Jumabaev, Búrkitbaı Aıdarhanov sııaqty zııaly aqsaqaldar, ádebıetshi dosy Zeınolla Serikqalıev, taǵy basqalary. Jaıaý sapar týraly oı taýǵa tán tunyq tazalyqpen taýda júrgende týdy. Ultymyzdyń uly tulǵalary jatqan jerlerge eki júz-úsh júz shaqyrymnan jaıaýlap baryp, danyshpan babalardyń árýaǵyna táý etý Abaıdan bastaldy. Kelesi jyldary Jambyl, Áýezov, Sátbaev rýhtaryna taǵzym etildi. Besinshi jaıaý joryq qasıetti Túrkistan shaharynyń 1500 jyldyǵymen oraılastyryldy. Odan soń Músirepov, Mahambet, Shákárimge, Iаdrolyq qarýǵa qarsy kúrestiń 20 jyldyǵyna arnalǵan jaıaýjoryqtar «Ulylyqqa taǵzym» saparlaryn dástúrge endirip, jalpy, jurtymyzdyń rýhyn bıiktetýge úles qosty. Osy jyldarda negizgi uıytqy qoldaýshysy «Egemen Qazaqstan» gazeti bolǵan bul izgilikti aksııa qazirgi qazaq mádenıetiniń bólinbes bir bólshegine aına