Stambýl qalasynda Islam tarıhy, óneri jáne mádenıetin zertteý ortalyǵynda (IRCICA) professor Devın DıÝıstiń «Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy Islam jáne Iasaýııanyń mádenı tarıhy» atty eńbeginiń qazaq tilindegi nusqasynyń tusaýkeseri ótti. Bul is-shara Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qoja Ahmet Iаsaýı murasyn keńinen nasıhattaý jónindegi tapsyrmasyn júzege asyrý baǵytyndaǵy mańyzdy mádenı bastamalardyń biri bolyp tabylady. Tusaýkeser Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy ǵylymı-mádenı yntymaqtastyqtyń jańa belesi ári Iаsaýı ilimin halyqaralyq deńgeıde tanytýdyń irgeli qadamy sanalady.
IRCICA uıymynyń qoldaýymen jáne «Áziret Sultan» Ulttyq tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń ǵylymı seriktestigimen jaryq kórgen «Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy ıslam jáne Iasaýııanyń mádenı tarıhy» atty kitap otandyq ǵylymdaǵy eleýli jańalyqtardyń biri boldy. Bul jınaq álemdik ıslamtaný men túrkitaný ǵylymynda bedeli joǵary amerıkalyq ǵalym, professor Devın DıÝıstiń sońǵy qyryq jyl boıy júrgizgen zertteýleriniń jıyntyǵy. Eńbektiń qazaq tiline aýdarylyp, ulttyq ǵylymı aınalymǵa enýi Qazaqstannyń rýhanı keńistigi úshin úlken jetistik.
Professor Devın DıÝıs ıslamnyń Ortalyq Azııada taralýy men mádenı yqpalyn, sondaı-aq Iаsaýı sopylyq mektebiniń tarıhı rólin tereń zerttegen ǵalymdardyń biri. Ol shaǵataı, túrik, arab jáne parsy tilderindegi túpnusqa derekterge súıene otyryp, sopylyq ilimniń aımaqtyq erekshelikterin, rýhanı ortalyqtardyń qalyptasýyn jáne túrki dúnıetanymynyń evolıýsııasyn keshendi túrde taldaıdy. Ǵalym árbir tarıhı qubylysty tek dinı turǵyda emes, áleýmettik, mádenı jáne fılosofııalyq qyrlarymen saraptaıdy. Onyń paıymdaýynsha, Qoja Ahmet Iаsaýı ilimi – ıslam órkenıetiniń Ortalyq Azııada beıimdelýin túsinýdiń basty kilti. Iаsaýııa dástúri arqyly túrki halyqtary óz mádenı bolmysyn, rýhanı birligin saqtap qaldy. Bul tujyrymdar qazirgi qazaq ǵylymyndaǵy Iаsaýıtaný baǵytymen úndes. «Áziret Sultan» Ulttyq tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy Iаsaýıtaný ǵylymı ortalyǵynyń bastamalary aıasynda jaryq kórgen bul kitap ulttyq ǵylymı mektep pen halyqaralyq tájirıbeniń ózara baılanysyn naqty mysalmen kórsetedi.
Bul eńbektiń qazaq tilinde jaryq kórýi professor Áshirbek Mýmınovtyń ǵylymı úılestirýimen júzege asty. Belgili shyǵystanýshy, IRCICA uıymynyń keńesshisi retinde ol jınaqtyń mazmunyn júıelep, materıaldardy birtutas ǵylymı konsepsııaǵa biriktirdi. Ǵalym Devın DıÝıs maqalalarynyń ózektiligin saqtaı otyryp, olardyń qazaq ǵylymy úshin mańyzyn aıqyndap berdi. Sonymen qatar, aǵylshyn tilinen qazaq tiline aýdarǵan Kamıla Mýmınovanyń eńbegi erekshe atalady. Ol kúrdeli ǵylymı mátinderdi qazaq tiliniń ǵylymı normalaryna saı, dál jáne túsinikti tilmen jetkize alǵan.
Jınaqtaǵy maqalalar ıslam órkenıetiniń aımaqtaǵy mádenı beıimdelýin, sopylyq mektepterdiń qalyptasýyn jáne Túrkistannyń rýhanı ortalyq retindegi fenomenin naqty mysaldarmen ashady. DıÝıs Iаsaýı ilimin teologııalyq turǵyda ǵana emes, órkenıettik fenomen retinde qarastyryp, ony halyqtyń rýhanı jańǵyrýynyń ózegi retinde sıpattaıdy. Ǵalymnyń eńbekteri qazirgi qazaq ǵylymynda qalyptasyp kele jatqan Iаsaýıtaný baǵytymen tereń úndes.
Kitaptyń taǵy bir ereksheligi – onda professordyń Túrkistan qalasyna jasaǵan alǵashqy saparlarynan qalǵan áserleri men zertteý jazbalary qamtylǵan. Bul estelik sıpattaǵy derekter ǵalymnyń Ortalyq Azııaǵa degen qurmetin, rýhanı álemge adaldyǵyn kórsetedi. Onyń eńbekteri arqyly qazaq oqyrmany Túrkistannyń ıslam órkenıetindegi ornyn, Iаsaýı dástúriniń mádenı jáne áleýmettik mańyzyn álemdik ǵylymı turǵydan baǵamdaı alady.
«Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy ıslam jáne Iasaýııanyń mádenı tarıhy» atty jınaq — tek aýdarylǵan eńbekter jıyntyǵy emes, ol rýhanı jáne ǵylymı dástúrler arasyndaǵy kópir. IRCICA uıymy men «Áziret Sultan» Ulttyq tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń seriktestigi nátıjesinde jaryq kórgen bul basylym ulttyq ǵylymnyń halyqaralyq deńgeıde tanylýyna jol ashady.
Professor Devın DıÝıstiń bul eńbegi – túrki áleminiń rýhanı tarıhy men Islam órkenıetiniń ózara yqpaldastyǵyn ǵylymı turǵyda saralaǵan, Iаsaýı dástúriniń mádenı tamyrlaryn ashatyn qundy zertteý. Kitaptyń qazaq tilinde jaryq kórýi – ulttyq ǵylym men mádenıet úshin mańyzdy oqıǵa. Mundaı halyqaralyq yntymaqtastyq nátıjesinde qazaq ǵalymdary álemdik ǵylymı qaýymdastyqpen tyǵyz baılanys ornatyp, Iаsaýı murasyn jańa ǵylymı paradıgmada zerdeleýge mol múmkindik alady.
Álııa BILDEBEKOVA, Áziret-Sultan Ulttyq tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy Iаsaýıtaný ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
Túrkistan qalasy