Elimizdiń tarıhı sheshimin aıqyndaǵan Egemendik deklarasııasy – memlekettigimizdiń berik ustyny. Bul qujatta el aýmaǵynyń tutastyǵy, shegendelgen shekarasy, ulttyq biregeılikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan ustanymdar aıqyndalǵan. Jarlyqtyń jarııalanǵan kúni qazir qaıta jańǵyrtylyp, «Respýblıka kúni» retinde atalyp ótedi.
Kez-kelgen uǵymnyń maǵynasyn aıqyndaý úshin onyń etımologııalyq tamyryna úńilgen durys. «Respýblıka» latynnyń «ortaq is» degen sózinen shyǵady. Dúnıede ne ortaq? Aı – ortaq. Kún – ortaq. Jaqsy – ortaq. Jaqsy degenimiz ne? Qıyn uǵymǵa jaqyndaýdyń bir joly – onyń qarama-qarsy nysanyn taný. «Jaqsylyq» degen ne ekenin dál aıtý qıyn, biraq biz «jamandyqtyń» ne ekenin naqty bilemiz. Sol arqyly jaqsylyqtyń beınesin de shamalaımyz. Mine sol shamalaǵan jaqsylyqqa árbir adam umtylyp ótedi. Al jaqsylyqqa umtylatyn adamdar birikken kezde memleketke aınalady.
Arıstotel óziniń «Saıasat» eńbeginde bylaı dep jazady:
«Árbir memleket – belgili bir qaýymdastyqtyń túri, al árbir qaýymdastyq qandaı da bir ıgilikke umtylý maqsatymen qurylady. Sebebi adamdar árdaıym ózderine jaqsy dep kórinetin nársege jetý úshin áreket etedi».
Munda bir nársege nazar aýdarý kerek. О́ziniń jaqsy dep tapqan nársesine jetý úshin áreket etetin qandaı adam? Árıne, erkin adam. Basybaıly jannyń áreketi óz yqtııarynan týmaıdy. Demek, respýblıkalyq júıedegi qaýym – «táýelsiz bolý» deńgeıinen áldeqashan ótip, kelesi kezeńge umtylǵan qoǵamdyq qurylym.
Sonymen «Respýblıka» uǵymynyń máni aıqyndalyp qaldy. Arıstoteldiń sózin tııanaq qylǵannan keıin, ony tarqatý barysynda Ál-Farabı konsepsııasyn aınalyp óte almaımyz. Onyń «Qaıyrymdy qala turǵyndary» traktatynda joǵaryda aıtylǵan «ortaq is» haqynda baıandalǵan taraý bar. «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń ortaq máselesi týraly» dep atalady. Iаǵnı, respýblıka – ortaq is bolatyn bolsa, ol qandaı ister bolýy kerek? Ál-Farabı izgi qoǵamnyń turǵyndary bilýi lázim birneshe ortaq máseleni usynady.
«Eń birinshisi, olar áýelgi Sebepti jáne onyń barlyq atrıbýttaryn bilýge tıis», deıdi. Ǵulama
«Áýelgi Sebep» uǵymyn búkil bolmystyń bastaýy retinde qarastyrady. Bul – barlyq nárseniń bar bolýyna negiz beretin, ózi eshnársege táýeldi emes Túpki Sebep. Abaıdyń «Meken bergen, halyq qylǵan ol – lámakan (mekensiz), Túp Iesin kóksemeı bola ma eken» degen óleńi de osyny bildiredi. Iаǵnı ol – bardyń bar bolýyna sebepshi, biraq óz bolmysy úshin eshqandaı ózge sebepke muqtaj emes jalǵyz absolıýt. Bul túsinik – Ál-Farabıdiń barlyq dúnıeniń bastaýy – áýelgi Sebep degen qaǵıdasyna jol ashady. Sondyqtan Ál-Farabı úshin «ortaq is» degenimiz – eń áýeli osy Áýelgi Sebepti tanýǵa baǵyttalǵan rýhanı izdenis. Sebebi adam men qoǵamnyń barlyq ıgiligi, ádileti, úılesimi osy bastapqy tanymnan týyndaıdy.
Budan keıingi ortaq máseleler – aqyl ıelerin tanyp bilý, jannyń qabiletterin iske qosý, derbes tańdaý jasaý, birinshi basshy týraly, onyń dárgeıindegi qaıyrymdy qala týraly, oǵan qarama-qarsy halyqtar týraly oı qorytý, sol arqyly adam men qoǵamnyń jetilý jolyn túsiný. Sonda Ál-Farabı tujyrymdamasyna súıensek, izgi qoǵam turǵyndary tek ekonomıkalyq nemese saıası áreket arqyly emes, álemniń bastaýy men mánin túsinýge umtylý arqyly naǵyz birlikke jetedi.
Endigi tusta 1990 jyly qabyldanǵan «Memlekettik egemendik deklarasııasynyń» ózine úńilip kóreıik:
«1. Qazaq SSR-i ulttyq memlekettigin saqtaý, qorǵaý jəne nyǵaıtý jóninde sharalar qoldanady...
2.Qazirgi shekarasyndaǵy Qazaq SSRiniń terrıtorııasy bólinbeıdi jəne oǵan qol suǵylmaıdy, onyń kelisiminsiz paıdalanýǵa bolmaıdy».
Ál-Farabı memlekettiń ishki jáne syrtqy mindetterin aıshyqtap kórsetedi. Memlekettiń syrtqy mindetine qaıyrymdy qala turǵyndaryn qorǵaý nemese eldi syrtqy dushpandardan saqtaý júıesin uıymdastyrýdy talap etedi. Qujattyń ekinshi tarmaǵynda el aýmaǵynyń tutastyǵy men jergilikti azamattardyń erik bostandyǵy aıtylǵan. Munda Ál-Farabı úlgi tutqan fılosoftardyń biri – Platonnyń pikirine toqtalmaı kete almaımyz. Onyń «Memleket» atty eńbeginde terrıtorııaldyq tutastyqqa qatysty mynadaı oı bar.
Ol qoǵamdy «adam janymen» salystyrady: «Memleket pen adamnyń jany uqsas. Eger adamnyń jany bólshektense, ol azǵyndap, álsireıdi. Memleket te sondaı».
Ár top óz mindetin atqaryp, bir maqsatqa qyzmet etse, qoǵamda ádilet pen tártip ornaıdy. Sondyqtan eldiń bólinbeýi men kelisim qaǵıdaty – tek saıası sharttylyq emes, ishki úılesim men turaqtylyqtyń kepili.
Al Ál-Farabı osy oıdy ary qaraı damytyp, memleketti birtutas tiri aǵza retinde qarastyrdy:
«Qaıyrymdy qala – bir dene sekildi. Ár múshe óz qyzmetin oryndasa, dene tirshiligin jalǵastyrady. Al bir múshesi álsirese, búkil dene álsireıdi».
Osy tusta biz mynany bilýimiz kerek. Adamnyń eń birinshi arman-ańsary memleket emes. Ony jasaıtyn saıasat emes. Tipti bilim de, tájirıbede emes. Bular ekinshi dárejeli maqsat-murattar. Adamǵa eń keregi – kádýilgi baqyt. Al memleket adamnyń baqytty bolýyna jaǵdaı jasaıtyn orta.
«Adam óz tabıǵatynan jalǵyz ómir súre almaıdy. Sondyqtan ol ózge adamdarmen birigip, ómir súrýge májbúr. Osy birlestik arqyly ǵana ol óz maqsatyna – baqytqa jete alady», deıdi ǵulama babamyz.
Shyǵys oıshyldary adamnyń eki baqyty bar deıdi: biri bu dúnıede, biri o dúnıede. Bu dúnıedegisi – myqty densaýlyq, tatý otbasy, baraqat tirshilik. O dúnıedegisi – jaratýshynyń meıirine bólenip, máńgilik ómirin jalǵastyrý. Osy eki baqyttyń qaýyzy – memlekettiń tynyshtyǵy, halyqtyń amandyǵy. Bul qaýyzdy saqtaý eki baqytty da kóksegen árbirimizdiń asyl muratymyz bolsa kerek. Sondyqtan Respýblıka uǵymynyń máni – memlekettiń tek saıası qurylymyn emes, adam men qoǵamnyń ózara jaýapkershiligin, ortaq ıgilik pen baqytqa baǵyttalǵan ómir súrý qaǵıdatyn bildiredi.