Shetelmen áriptestik ne beredi?

Tabys. Eń aldymen, bul baǵytta ju­mystyń jaı-japsaryna úńilip, jańarǵan derekter keltire keteıik. Búginge deıin elimizde sheteldiń joǵary oqý oryndarymen bas-aıaǵy 40 strate­gııa­lyq áriptestik ornatylypty. Áriptestik negizinde ártúrli tásil arqyly fılıal, franshıza, áriptestik, konsorsıým júzege asyryldy. Onyń ishin­de 22-si sheteldik joǵary oqý oryndary­nyń fılıaly túrinde ashyldy. Ulybrı­ta­nııa, RF jáne AQSh-tyń – 5, QHR-dyń – 4, Ońt­ús­tik Koreıanyń – 3, Germanııanyń – 2, sondaı-aq Túr­­kııa, О́zbekstan, Polsha, Fransııa, Ita­lııa, Majarstan, Fınlıandııa elderiniń bir-birden joǵary oqý oryndary bar.

Tıimdi tustaryna toqtalsaq, birinshisi – jo­ǵary bilimdi ımportqa aınaldyryp sata alý, sonyń esebinen el ekonomıkasyna qarjy quıý.

О́ıtkeni bizde ashylǵan sheteldik bedeldi ýnıversıtetterdiń fılıaly otandastarymyzdy ǵana emes, alys-jaqyn memleketterdiń azamattaryn da qyzyqtyrady. Aıtalyq, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń deregine súıensek, bıylǵy oqý jylynda Qazaqstanǵa 31,5 myń sheteldik stýdent, sonyń ishinde Úndistannan 12 myńnan asa, Reseıden 3 myńnan kóp, Qytaıdan 2 myńnan asa adam oqýǵa keldi. Sonymen qatar Mońǵolııa, Nıgerııa, Fransııa, Germanııa, Italııa, AQSh stýdentteri de bar. Bıyl alǵash ret Aýstralııadan da bilim alýshylar elimizge at basyn burdy. Osynyń nátıjesinde Qazaqstanǵa shamamen 30 mlrd teńge tabys túsken. Budan da buryn basty tabys – álemdik standarttarǵa saı maman daıarlaý bolsa kerek.

Basymdyqtar. Fılıaldardy ashý óńir­lik qaǵı­dattardy eskere otyryp júzege asyry­lyp, tehnıkalyq sala (bilim berý baǵdar­la­ma­larynyń 80%-y), sonymen qatar bıznes, kreatıvti ındýstrııa jáne pedagogıkalyq ǵylymdar boıynsha mamandar daıarlaýǵa baǵyttalǵan.

Tarqatyp aıtsaq, jalpy sheteldik ýnıversıtettermen áriptestik arqyly ashylǵan oqý oryndarynda negizgi basymdyq úsh baǵytqa berildi. Injenerlik mamandyqtar: «Munaı ınjenerııasy jáne energııa menedjmenti», «Elektrenergetıka», «Kompıýterlik ınjenerııa», «Mashına jasaý, jalpy tehnıkalyq ǵylymdar»,  «Ekologııa, tabıǵatty paıdalaný, energetıkalyq menedjment», «Jasandy ıntellekt, sıfrlyq damý», «Baǵdarlamalaý, esepteý tehnıkasy» mamandyqtary oqy­ty­lyp jatyr. Osyǵan qosa mashına jasaý, atom energetıkasy, ıadrolyq tehnologııalar (MZFI fılıaly) men bıznes-mamandyqtar boıynsha maman daıyndaıtyn fılıaldar da jumys isteıdi (mysaly, «De Montfort»). Munyń barlyǵy respýblıkamyzda suranysqa jáne mańyzǵa ıe mamandyqtardy álemdik standarttarǵa saı etip daıyndaýǵa múmkindik beredi.

Áleýeti. Qazaqstanda sheteldik bedeldi ýnıversıtetterdiń fılıaldaryn ashýdyń taǵy bir utymdy tusy – elimizdiń joǵary bilim sapasyn arttyrýǵa yqpal etetininde. Sebebi shetelden bilim ǵana emes, bilim beretin professorlyq-oqytýshylyq quram da qosa keledi. Bul óz kezeginde bizdiń oqytýshylarǵa shetelderdegi ortalyqtarda tájirıbe almasýmen birdeı jaǵdaı jasaıdy. Kúndelikti birge jumys isteý arqyly halyqaralyq ádisterdi ıgerip, dárister men semınarlarda qoldanyp kóre alady, nátıjelerin sheteldik áriptesterimen ózara talqylap, bir-biriniń sabaǵyna qatysa alady. Muny bir deńiz, ekinshiden, otandyq jorǵary oqý oryndarynyń janynan sheteldik áriptestik negizinde túrli ortalyqtyń qurylýy, fılıaldardyń ashylýy elimimizdegi ýnıversıtetter arasynda báseke týdyrady. Shynaıy báseke sapaǵa jeteleıdi. Nátıjesinde, bizdiń oqý oryndary da álemdik standarttarǵa saı oqytýǵa umtylady.

Deńgeı. Bizde ashylǵan fılıaldardyń áleýeti rasymen de «ońaı shaǵylatyn jańǵaq emes» ekeni aıtylady. Keıingi kezde ashylǵan fılıaldardyń birqataryn atap, joǵary oqý oryndarynyń qandaı deńgeıge umtylýdy kózdeıtinin boljap kóreıik.  Máselen, ótken aıda ǵana  ataqty amerıkalyq kıno mektebi – «New York Film Academy» fılıaly Qazaqstanda ashyldy. Endi kıno jáne medıa salasynda bilim alyp, shyǵarmashylyǵyn shyńdaǵysy keletinderge Amerıkaǵa attanýdyń qajeti joq.

Taǵy bir erekshe aıta keterligi, bul – Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy ári ázirge jalǵyz fılıal. Demek Orta Azııa elderinen aldaǵy ýaqytta Qazaqstandaǵy «New York Film Academy» fılıalyna oqý izdep keletinder qatary kóbeıýi múmkin, sebebi olarǵa muhıt asqannan góri bizge kelip oqý qarjy jaǵynan tıimdi bolary sózsiz. Taǵy bir mysal, jaqynda Túrkistan qalasynda «Woosong University Kazakhstan» ýnıversıteti ashyldy. Bul – Ońtústik Koreıanyń jetekshi joǵary oqý orny. Birneshe jyl buryn ǵana oblys ortalyǵy mártebesin alǵan shaǵyn qalaǵa mundaı múmkindik óńirlik joǵary bilimniń jańa deńgeıge shyǵýyna septesedi. Osy sekildi birneshe sheteldik bedeldi joǵary oqý oryndarynyń elimizdiń iri qalalarynda emes, oblystarda ashylýy jastardyń megapolıske aǵylýyn azaıtady.

Endi bir nusqany mysalǵa keltire keteıik, bul úshin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń taratqan aqparatynan mynaý bir úzindige nazar salsaq: 2025 jylǵy 3 qyrkúıekte «Cardiff University» fılıaly Astanada resmı túrde ashyldy. Bul ýnıversıtet – bedeldi «Russell Group» birlestigine múshe jáne Ortalyq Azııadaǵy osyndaı deńgeıdegi alǵashqy sheteldik kampýs. «Cardiff University Kazakhstan» «Computer Science», «Business Management», «Civil Engineering», «Exploration Geology» baǵyttary bo­ıynsha bakalavrıat baǵdarlamalaryn, sondaı-aq «STEM» jáne bıznes salalaryna arnalǵan daıyndyq (foundation) kýrstaryn usynady. Oqytý tolyqtaı aǵylshyn tilinde, Kardıff qalasyndaǵy ýnıversıtettiń professorlyq-oqytýshylyq quramynyń qatysýymen ótedi. Stýdentterge brıtandyq bilimniń qoljetimdiligin arttyrýǵa jáne Qazaqstannyń kadrlyq áleýetin damytýǵa baǵyttalǵan akademııalyq stıpendııalar men granttyq baǵdarlamalar qarastyrylǵan», delingen. 

Túıin. Sózimizdi qorytyndylasaq, Qazaq­standaǵy sheteldik joǵary oqý oryndarymen áriptestikte qurylǵan kez kelgen dúnıe (fılıal, kampýs, ortalyq, sheberhana, t.b.) bastapqy maqsatynda elimizdiń bolashaǵyn jaqsartýǵa jasalyp jatqan qadam ekeni túsinikti, tek áýelgi maqsatynan aınymaı, bizdegi bardy, osyǵan deıin janyp turǵan shyraqty sóndirip almasa ıgi.