Akademık Shora Sarybaevtyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Halyqaralyq túrki akademııasy jáne Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy «Jahandaný dáýirindegi til ǵylymy, fılologııa jáne túrkitanýdyń ózekti máseleleri» taqyrybynda túrkologııa kongresin ótkizdi.
Alqaly jıynda Memleket basshysynyń kongress qatysýshylaryna arnaǵan ystyq yqylasyn Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek jetkizdi.
«Shora Sarybaev – til ǵylymyn damytýǵa, onyń tarıhyn tereń zertteýge aıryqsha eńbek sińirgen ǵıbratty ǵalym. Ol ana tilimizdiń kókjıegin keńeıtip, ǵylymı damýyna zor úles qosty. Belgili akademık qazaq tiliniń aımaqtyq sózdigin qurastyrý maqsatynda túrki tilderiniń dıalektologııalyq atlasyn jasaýǵa belsene atsalysty. Til biliminiń bıblıografııasyn ázirledi. Kóptegen maqala, 20-dan astam monografııa men oqýlyq jazdy. Ǵalymnyń eńbek joly – otandyq ǵylymǵa degen adaldyqtyń ozyq úlgisi. Tuǵyrly tulǵanyń qaıratkerligi men azamattyq ustanymdary óskeleń urpaqqa árdaıym ónege bolary sózsiz», delingen quttyqtaýda.
О́z kezeginde mınıstr akademık Shora Sarybaevtyń qazaq tili tarıhy men dıalektologııasy, leksıkologııasy men leksıkografııasyna, tájirıbelik leksıkografııa, termınologııa men grammatıkany zertteýge qosqan úlesi jaıynda aıtyp ótti. Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda irgeli zertteýler júrgize júrip, ǵylymı kadrlar, daryndy shákirt tárbıeleýdegi, sondaı-aq ózindik ǵylymı mektebin qalyptastyrýdaǵy eńbekterin dáripteýdiń mańyzyna, qazirgi kezde jasandy ıntellekt, sıfrly tehnologııalardyń kómegimen qazaq tilin tehnologııa tiline aınaldyrýdyń erekshelikterine toqtaldy. О́z sózinde mınıstr búginde óner, mádenıet, mýzyka salasynda qazaq tilin álemdik sahnada dáriptep júrgen talantty jastardyń kóptigine ári osy baǵyttaǵy jumystardy jalǵastyrý qajettigine nazar aýdardy.
Alqaly jıyndy júrgizgen Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaev akademıktiń qazaq til bilimi ǵana emes, túrki tilderiniń tarıhyn zertteýdegi súbeli eńbegine toqtaldy. «Shora Shamǵalıulynyń ǵylymı eńbekteri qazaq tiliniń ǵana emes, jalpy túrki tilderiniń tarıhyn, dıalektilik baılyǵyn tanytýǵa dańǵyl jol ashty. Ol óz mektebin qalyptastyryp, keıingi býyn tiltanýshy ǵalymdarǵa baǵyt-baǵdar berdi. Búgingi kongress – sol uly dástúrdiń jalǵasy, ǵylymdaǵy sabaqtastyqtyń kórinisi», dep atap ótti.
Almaty qalasynyń ákimi Darhan Satybaldynyń jıyn qatysýshylaryna jyly lebizin ákimniń orynbasary Azamat Qaldybekov jetkizdi. Onda qazaq til biliminiń túrli salasynda tereń zertteýler júrgizgen kórnekti ǵalym, akademık Shora Shamǵalıulynyń ǵylymdaǵy, ulttyq mádenıet pen qoǵamdyq ómirge de belsene aralasa júrip, onyń ár salasynan sózdik túzip, qazaq tiliniń aıasyn keńeıtýdegi, bilim men rýhanııatty ushtastyrǵan jan-jaqty eren eńbegi keıingi býynǵa úlgi ekeni aıtylǵan.
Mereıtoılyq is-sharada sondaı-aq Halyqaralyq túrki akademııasynyń prezıdenti Shahın Mustafaevtyń quttyqtaýy oqylyp, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti Raýan Kenjehanuly, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory Janseıit Túımebaev sóz sóıledi.
Akademıktiń ǵylymı murasyn dáripteýge arnalǵan tyń eńbekter, qazaq tili bilimi boıynsha tolyq shyǵarmalar jınaǵy, bıblıografııalyq kórsetkish, til oqytý ádistemesine arnalǵan ári tulǵalyq qyryn ashatyn basylymdar osy jıyn barysynda tanystyryldy. Ǵalymnyń shákirti, akademık Kárimbek Qurmanálıev bul eńbekterge ǵalymnyń áli kúnge deıin jaryq kóre qoımaǵan qyryq shaqty zertteýi enip otyrǵanyn jetkizdi.
«Túrki álemine tanylǵan tulǵanyń týǵanyna 100 jyl tolýyn halyqaralyq deńgeıde atap ótý – ǵalym eńbegine degen zor qurmet. Bul jıyn dıalektologııa darabozy, bıblıografııa bilgiri, sóz sarapshysy, termın tilekshisi, fýtbol fanaty, kolleksııa korıfeıi atanǵan ǵalymnyń qazaq tili bilimin zertteýdegi eńbekterin ári qaraı jalǵastyrýdy mindetteıdi. Ǵalymnyń kóz maıyn taýysyp zerttegen salasy – dıalektologııa men til biliminiń tarıhy deıtin bolsaq, respýblıkadan tys jerlerdi mekendeıtin qazaqtar tiliniń baılyǵyn jınaýda júıeli túrde dıalektologııalyq ekspedısııa uıymdastyryp, áriptes ǵalymdarmen birlese júrip, el aýzynan sóz marjanyn terdi. Týǵan tiliniń mártebesin bıiktetip, osy jolda aıanbaı eńbek etken tilshi-ǵalymnyń urpaqqa ónege isi árbir eńbeginde saırap jatyr. Ǵalymnyń altaıstıka máselelerine mán bergenin erekshe atap ótý lázim. Onyń esimi qazaq til biliminde túrki jáne mońǵol tilderiniń týystyq tórkinin salystyra zerttegen az tilshilerdiń qatarynda atalady», dep atap ótti K.Qurmanálıev.
Ǵalymnyń erekshe eńbektenip, qajyrly eńbegin jumsaǵan salasy – qazaq til biliminiń tarıhy. Til bilimi salasyndaǵy baı murany jınaqtap, ǵylymı júıege keltirdi. «Qazaq til biliminiń bıblıografııalyq kórsetkishin» ázirledi. Bul kórsetkishke A.Baıtursynuly, M.Jumabaı, J.Aımaýytuly, M.Dýlatuly, H.Dosmuhammeduly, T.Shonanuly syndy kóptegen arystyń 100-den astam eńbegi engen-di. 40 shaqty qazaq ıntellıgensııa ókilderi eńbekteriniń tizimi engen «Qazaq til biliminiń bıblıografııalyq kórsetkishi» jaryqqa shyqpaı jatyp solaqaı saıasattyń saldarynan joıyldy. Ǵalym óz esteliginde atap ótkendeı, bul eńbekke jınalǵan materıaldar Máskeý arhıvinen ákelingen bolatyn. Ǵalym basyna túsken qandaı da bir qıynshylyqtaryna qaramastan, ǵylymnan qol úzgen joq.
Professor K.Qurmanálıev atap ótkendeı, ol qazaq til biliminiń, qazaq dıalektologııasynyń damýyna zor úles qosýmen birge, kúlli túrki leksıkografııasynda alǵashqylardyń biri bolyp dıalektologııalyq sózdik túzýdiń teorııalyq jáne qurylymdyq negizderin jasady. Halyq emshiligi týraly, densaýlyq saqtaý, salaýatty ómir súrý saltyn saqtaýdy maqsat etken eńbekteri, júzden astam emniń shıpasy týraly jınaǵan kolleksııasy – halyq deniniń saýlylyǵymen qatar, qazaqsha medısınalyq termınderdi tiriltýdi maqsat etkendigimen de qundy.
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıaty Anar Fazyljannyń aıtýynsha, eren eńbegimen túrki álemine tanylǵan tulǵanyń kóptegen salada termınderdi júıeleýge qosqan eńbegi ushan-teńiz. Ásirese fýtbol salasyndaǵy termınologııany birizdendirip, túsindirme sózdikterge engizgen eńbegi óz aldyna. Til janashyry qazaq ádebı tilin baıytýdyń bir kózi retinde óńir-aımaqtardaǵy jergilikti sózderdi jınady. Sonyń nátıjesinde, akademıktiń basshylyǵymen birneshe dıalektologııalyq sózdik jaryqqa shyqty. Halyq arasynan qanshama sóz marjanyn jınap, jergilikti sóz dep qaramaı, olardy ádebı tildi baıytýǵa qaýqarly ekenin dáleldeı otyryp, ádebı tildik sózdikter qoryn tolyqtyrdy.
Akademıktiń qalamynan týǵan «Qazaq tiliniń qysqasha etımologııalyq sózdigi», «Qazaq tiliniń dıalektologııalyq sózdigi», «Jańa ataýlar sózdigi» kitaptarynyń qurastyrýshylardyń biri. «Qazaqtyń aımaqtyq leksıkografııasy», «Qazaq til biliminiń bıblıografııalyq kórsetkishi» 6 tomdyq eńbegi, «Túrkitaný ádebıetiniń bıblıografııasy» jáne basqa da eńbekteri qazaq tiliniń tarıhyn zertteýshiler úshin qundy ensıklopedııa.
Kongress qatysýshylarynyń pikirinshe, akademıktiń ǵylymı murasynan bastaý alatyn qazaq til bilimi, fılologııa, túrkitanýdaǵy ǵylymı paradıgmalar tyń zertteýlerge jol ashady. Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Qyrǵyzstannan kelgen jetekshi ǵalymdar Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ótken seksııalyq májilisterde ǵalym eńbekteriniń teorııalyq sıpatyna toqtalyp, ǵylymı yntymaqtastyqty jalǵastyrýdaǵy josparlarymen bólisti.
ALMATY