Keshe Astanada ekinshi Astana Think Tank Forum 2025 óz jumysyn bastady. Álemniń 20-dan asa elinen 40-qa jýyq halyqaralyq jáne akademııalyq sarapshy, jetekshi «aqyl-oı ortalyqtarynyń» basshylary men zertteýshilerdiń basyn qosqan bıylǵy forýmnyń taqyryby – «Polıarızasııadan seriktestikke: halyqaralyq júıege degen senimdi qalpyna keltirý».
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty uıymdastyrǵan forým Astana International Forum (AIF) aıasynda ótip jatyr. Aıta ketsek, byltyr birinshi Astana Think Tank Forum da AIF aıasynda uıymdastyrylyp, jahandyq tártiptegi orta derjavalardyń róline arnalǵan edi. Sodan beri forým halyqaralyq kún tártibindegi ózekti máselelerdi talqylaýǵa arnalǵan bedeldi saraptamalyq alań retinde tanylyp otyr.
Jıyndy ashyp, qatysýshylar aldynda alǵysóz sóılegen Prezıdent keńesshisi Maǵzum Myrzaǵalıev forýmnyń kún tártibinde jahandyq basqarý reformasy men birpolıarlyq dáýirdiń aıaqtalýynan bastap ıadrolyq syn-qaterlerge, jasandy ıntellektiniń damýyna, klımat, sý resýrstary jáne demografııa arasyndaǵy ózara baılanystarǵa qatysty zamanaýı halyqaralyq qatynastar júıesi áńgime ózegine aınalatynyn aıtty.
«Qazaqstan senim – beıbitshiliktiń irgetasy, al dıalog – belgisizdik arqyly ótetin eń senimdi jol ekenin jaqtaıdy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń syndarly saıasatyn basshylyqqa ala otyryp, elimiz beıbitshilik, senim jáne jaýapty dıplomatııa qundylyqtaryn dáıekti túrde qoldaıdy», dedi ol.
Prezıdent janyndaǵy QSZI dırektory Jandos Shaımardanov búgingi tańda Qazaqstan saıasat pen ekonomıka ǵana emes, ıdeıalar men bilimniń de ortalyǵyna aınalyp kele jatqanyn atap ótti. Astana Think Tank Forum-nyń ekinshi márte joǵary deńgeıde uıymdastyrylýy – sonyń bir dáleli. Onyń aıtýynsha, búgingi kúrdeli halyqaralyq jaǵdaı forýmnyń ózektiligin aıqyndap otyr. Sondaı-aq Qazaq eli orta derjava retinde kóptegen ózekti másele boıynsha óz kózqarastary men bastamalaryn ortaǵa sala alady.
«Bizdiń maqsatymyz – málimdemelermen ǵana shektelip qalmaı, odan árige qadam jasaý. Atap aıtqanda, naqty sheshimderdi taýyp, bolashaqqa ortaq kózqarasty qalyptastyrý. Bul turǵyda taldaý ortalyqtary mańyzdy ról atqarady. Olar bilim men sheshim, taldaý men áreket arasyndaǵy kópir. Belgisizdik pen bytyrańqylyq jahandyq saıasatty qalyptastyryp jatqan kezeńde ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jumysy erekshe mańyzǵa ıe. Olar árbir qoǵamǵa bolyp jatqan úrdisterdi túsinýge, sheshimderdi tabýǵa jáne dıalogke degen senimdi qalpyna keltirýge kómektesedi. Qazaqstan úshin munyń strategııalyq mańyzy bar. О́ıtkeni elimiz salıqaly saıasat tegeýrindi taldaýdan bastalady dep esepteıdi. Sondyqtan bilimge, zertteýlerge jáne otandyq ári sheteldik seriktesterimizben ashyq yntymaqtastyqqa ınvestısııa jasap kelemiz. Qazaqstandaǵy analıtıkalyq ortalyqtar jaı baqylaýshylar emes, olar – ózgeristerdi birlesip jasaýshylar. Sonymen qatar saıası jańarýǵa, sıfrlyq transformasııaǵa jáne aımaqtyq yntymaqtastyqqa da úles qosady», dedi ol.
J.Shaımardanov óz sózinde bul forým aıasynda ótetin birqatar mańyzdy jańalyqtar men is-sharalarǵa da toqtaldy. «Bıyl biz alǵa mańyzdy qadam jasaımyz. InsightsCentral.Asia – Ortalyq Azııa tájirıbesin jahandyq zertteý qaýymdastyǵymen baılanystyratyn jańa sıfrlyq platformany iske qosamyz. Osy forýmǵa daıyndyq barysynda birqatar baıandama men taldaý materıaldaryn ázirledik. Men barlyq qatysýshyny platformada olardy zertteýge jáne jańa birlesken zertteý taqyryptaryn usynýǵa shaqyramyn. Bul forýmdy talqylaý úshin ǵana emes, sonymen qatar aımaqtyq ıdeıalar men seriktestikterdiń kelesi býynyn qalyptastyrý úshin de mańyzdy», dedi QSZI dırektory.
Sonymen qatar ol Astana árqashan ıdeıalar qalasy, kózqaras pen dıalogtiń toǵysqan jeri bolyp kele jatqanyn tilge tıek etti. Onyń pikirinshe, bul forým atalǵan ıgi dástúrdi odan ári nyǵaıtyp, Ortalyq Azııanyń ınnovasııa men yntymaqtastyq aımaǵy retindegi bolashaǵyn qalyptastyrýǵa óz úlesin qospaq.
Astana Think Tank Forum 2025 birinshi sessııasy «Kópjaqtylyqtyń jańa betburysy: bólshektelgen əlemdegi jahandyq basqarýdy reformalaý» taqyrybyna arnaldy. Sessııaǵa BUU-nyń Qazaqstandaǵy turaqty úılestirýshisi Sarango Radnaragka moderatorlyq etti. Qatysýshylar halyqaralyq ınstıtýttardyń qazirgi jaǵdaıyn talqylap, halyqaralyq qaýymdastyqtyń ósip kele jatqan polıarızasııasy men bólshektenýi jaǵdaıynda ózara is-qımyldyń jańa formattaryn izdeýge nazar aýdardy.
Talqylaý barysynda transformasııanyń ortalyq elementi HHI ǵasyrdaǵy qaýipsizdikti, turaqtylyqty, ádildikti jáne halyqaralyq tártiptiń tıimdiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan BUU jáne basqa da kópjaqty ınstıtýttardyń róli men qurylymyn qaıta qaraý ıdeıasy birneshe ret kóterildi. Osy turǵyda Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary Erjan Ashyqbaev óz sózin orta derjavalardyń róli artyp kele jatqanynan bastady.
«Búgingi tańda «syndarly konsensýsty» qurý jáne kópjaqtylyqty nyǵaıtý erekshe mańyzdy, óıtkeni turaqty jáne ádil álemdik tártipti qoldaýǵa jaýapkershilik kóp memlekettiń moınyna júktelip otyr. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, orta derjavalar óz aımaqtarynda jáne odan tys jerlerde turaqtylyqty, beıbitshilik pen damýdy qamtamasyz etetin negizgi sýbektiler retinde kóbirek áreket etedi. Olar jahandyq oıynshylardyń múddeleri toǵysatyn baǵyttar boıynsha óz jerinde dıalog alańyn usynady», dedi E.Ashyqbaev.
Paneldik sessııa barysynda sóz alǵan Úndistandaǵy Ǵalamdyq zertteýler ınstıtýtynyń prezıdenti Ashok Sadjanhar tek aımaq elderin emes, jalpy álemdi alańdatyp otyrǵan mańyzdy máselege toqtaldy. Ol – Qytaı men Úndistan arasyndaǵy keıbir shekaralyq túıtkilder men ony retteý úshin qolǵa alynyp jatqan sharalar. Sarapshynyń aıtýynsha, halqy kóp eki alyp el arasyndaǵy shekara mártebesi áli tolyq aıqyndalmaǵan.
«Qytaı – álemdegi ekinshi iri ekonomıka. Al Úndistan búginde álemniń tórtinshi ekonomıkasy. Jaqyn ýaqytta ol da álemdegi ekinshi iri ekonomıkaǵa aınalýǵa jaqyn tur. Osy eki el arasyndaǵy shekara uzyndyǵy 3 500 shaqyrymdy quraıdy. Bul shekaranyń mártebesi tolyq aıqyndalmaǵan. Qazir Qytaı tarapymen osy másele boıynsha kelissózder júrip jatyr. Sondyqtan Úndistan men Qytaı úshin, sondaı-aq búkil óńir men álem úshin eki el arasyndaǵy qatynastyń qalypty, beıbit, boljamdy jáne turaqty bolýy asa mańyzdy. 2000 jyly keıbir aýmaqtar Úndistanǵa tıesili dep tanylyp, sol jaǵdaı shıeleniske sebep bolǵan edi. Alaıda búginde negizgi maqsat – sol kezdegi jaǵdaıdy qalpyna keltirip, qarym-qatynasty turaqtandyrý bolyp otyr. Qazir dál osy baǵytta naqty jumystar júrgizilip keledi», dedi sheteldik sarapshy. Onyń aıtýynsha, eki el arasyndaǵy saýda qatynastary da qalypqa keltirilmek.
Al «Birpolıarlyq dáýirdiń aıaqtalýy: Kúshter tepe-teńdiginiń ózgerýi jáne kópjaqtylyqtyń bolashaǵy» atty kezekti sessııada sóz sóılegen Koreıa Respýblıkasynyń ókili, Koreıa qory janyndaǵy Koreıa-Ortalyq Azııa yntymaqtastyq forýmy hatshylyǵynyń atqarýshy dırektory Chon Gýk Rı óz eli men Ortalyq Azııa arasyndaǵy kópjaqty yntymaqtastyqtyń mańyzy týraly baıandama jasap, taraptardyń ózara baılanysy jańa beleske shyqqanyn atap ótti. Sondaı-aq ol qazirgi kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıda kópjaqty áriptestiktiń de róli kúsheıip otyrǵanyn jetkizdi.
«Búginde álem kóppolıarlyqtan keıingi jańa kezeńge aıaq basty. Mundaı jaǵdaıda halyqaralyq yntymaqtastyqtyń ózegi retinde Ortalyq Azııanyń mańyzy artyp keledi» degen spıker Koreıa men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar 1992 jyly ornaǵanyna, keıingi 30 jylda saıasat, ekonomıka jáne mádenıet salalaryndaǵy baılanystar turaqty túrde keńeıip kele jatqanyna toqtaldy.
«Eger 1990 jyldary ekijaqty saýda aınalymy nebári 200 mln dollar bolsa, búginde bul kórsetkish shamamen 9 mlrd dollarǵa jetken. Koreıa men Ortalyq Azııa arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa kezeńi 2007 jyly bastaldy. Sol jyly eki tarap Koreıa-Ortalyq Azııa yntymaqtastyq forýmyn quryp, ózara is-qımyldy ınstıtýsıonaldy deńgeıge kóterdi. Al 2017 jyly forým sheshimderin júıeli túrde iske asyrý úshin turaqty hatshylyq quryldy», dedi ol.
Baıandamashynyń aıtýynsha, Koreıa men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy seriktestik aımaqtyń turaqtylyǵyn nyǵaıtyp qana qoımaı, jahandyq yntymaqtastyqty da ilgeriletýge yqpal etip otyr.
Buǵan qosa forýmnyń birinshi kúni «Iаdrolyq synaq: strategııalyq básekelestik dáýirindegi qarýsyzdaný», «Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstan: aımaqtyq yntymaqtastyqtyń jańa taraýy» atty paneldik sessııalar men «Jahandyq qaýipsizdik arhıtektýrasynyń ózgerýi jaǵdaıyndaǵy Ortalyq Azııa» atty III Ortalyq Azııalyq qaýipsizdik pen yntymaqtastyq forýmy, sondaı-aq «Ortalyq Azııa-Aýǵanstan yntymaqtastyǵy: qıyndyqtar men múmkindikter» baıandamasynyń tusaýkeseri ótti.
Munda Fletcher mektebiniń Halyqaralyq quqyq jáne basqarý ortalyǵynyń (Tafts ýnıversıteti) aǵa ǵylymı qyzmetkeri jáne Oksford ýnıversıtetiniń Kellogg kolledjiniń qyzmetkeri Djoshýa Lınkoln, Qytaı Halyq Respýblıkasy Memlekettik keńesi Damý zertteý ortalyǵynyń Eýropalyq jáne Azııalyq áleýmettik damý ınstıtýtynyń ǵylymı keńesiniń jetekshisi Lı Iýnchýan, Borderless Consulting Group negizin qalaýshy jáne basqarýshy dırektory Charlz Maklın, t.b. halyqaralyq sarapshylar óz oıyn ortaǵa saldy.
Forýmnyń birinshi kúni negizinen saıası máselelerge arnalsa, búgin jalǵasyn tabatyn ekinshi kúninde memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystar jaıynda áńgime órbimek.
Jasulan SEIILHAN,
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»