Kelbeti kelisken Kóksaı

Jergilikti bıýdjet kólemi óskendikten, qarjynyń biraz bóligi shetki turǵyn alaptardy damytýǵa jumsala bastady. Byltyrdan bastap qala ákimi Ǵabıt Syzdyqbekovtiń tapsyrmasymen halyq arasynda «Zelenaıa balka» atalyp ketken Kóksaı shaǵyn aýdanynyń jańǵyrtý tujyrymdamasyn júzege asyrý qolǵa alyndy. Shaǵyn aýdannyń tarıhy sonaý 1915 jyldan bastalady. Sol kezde qalada temirjol qurylysy jandanyp, alǵashqy qonystanýshylar kóship kelgen eken. Bir jaǵynan turǵyndar bul aımaqty «nahalovka» dep te ataıdy. Onyń sebebi osynda turyp jatqan azamattar kezinde jer telimderin óz betterinshe ıemdenip, úılerdiń basym bóligin zańsyz salǵan. Jergilikti turǵyndar ártúrli jıyndarda mundaǵy kúrdeli qylmystyq ahýal men quqyqbuzýshylyq máselesin de jıi kóteretin.

Taǵy bir aıta keterligi, shaǵyn aýdan­daǵy kópqabatty turǵyn úılerdiń basym bóligi bir ǵasyr buryn salynǵandyqtan, búginde kópshiligi apatty jaǵdaıda. Bul birinshi kezekte turǵyndardyń ómirine óte qaýipti. Sondyqtan qala ákimdigi tujyrymdama aıasynda azamattardy ózge shaǵyn aýdanǵa kóshirý máselesin qozǵady.

Jergilikti atqarýshy bılik ókilderi­niń aıtýynsha, buǵan deıin bul aýmaqty jańǵyrtý birneshe ret qolǵa alynǵanymen, bastamany júzege asyrý túrli sebepke baılanysty keıinge ysyrylyp qala bergen, is júzinde eshqandaı ju­mys júrgizilme­gen. Bul rette Ǵabıt Syz­dyqbekov qalaǵa ákim bolyp kelgennen keıin birneshe ret osy shaǵyn aýdanǵa baryp, jaǵdaıdy óz kózimen kórip qaıtty. Turǵyndardyń usynysyn tyńdap, olardyń ótinishi ne­gizinde naqty sheshim qabyldaý kerektigin uıǵardy. Sodan kóp uzamaı turǵyndar­dy jańa baspanamen qamtamasyz etý, sóı­tip olardy jańa úılerge kóshirý kezeń-kezeńimen iske asa bastady.

Qazirdiń ózinde tujyrymdamanyń al­ǵashqy kezeńinde 9 turǵyn úıdegi 83 otbasy jańa páterge ıe boldy. Otbasylardyń jańa baspanaǵa qonystanýy jańǵyrtý tujyrymdamasymen birge «Renovasııa» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyryldy. Jalpy alǵanda, osy shaǵyn aýdanda ornalasqan 23 turǵyn úıde ómir súrip jatqan 217 páter ıelerin jańa bas­panamen qamtamasyz etý josparlanǵan. О́z kezeginde tujyrymdamanyń ekinshi kezeńi aıasynda jer úıler baǵalanyp, jeke turǵyn sektordaǵy otbasylarǵa aqshalaı ótemaqy tólenedi.

Turǵyndar tolyq kóshirilgennen ke­ıin eldi mekende aýdan ákimdigi ǵımara­ty, deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni, áleýmettik nysandar, kópqabatty tur­ǵyn úıler men saıabaqtar salynady. Sony­men qatar qoldanystaǵy mektep keńeıtilip, ámbebap saýda-logıstıkalyq ortalyq qurylysy bastalady.

Kóksaı shaǵyn aýdany – Shymkent qalasynyń eń kóne eldi mekenderiniń biri. Jo­ǵaryda aıtylǵandaı, bul aýmaqqa al­ǵashqy úıler sonaý 1915 jyldan bas­tap­ salyna bastaǵan. Qonystanýshylar­dyń osy aımaqqa kelýi eń aldymen temir­­jol qurylysynyń bastalǵan kezeńimen baı­lanysty. Arada ýaqyt óte kele turǵyn­dar óz betimen, keıde qujatsyz úı salýǵa kóshti. Osylaısha, Kóksaı shaǵyn aýdany eldi meken retinde ósip-qalyptasqany­men, ınfraqurylym júıesi birizdi damy­maı qaldy.

Búginde Kóksaıda 7 myńnan astam turǵyn ómir súredi. 1275 jeke turǵyn úı men 23 kópqabatty úı ornalasqan. Eldi meken tolyqtaı aýyzsý, tabıǵı gaz, elektr jaryǵymen qamtylǵan. Kóshe­ler jaryqtandyrylyp, joldar asfalt­tal­ǵan. Balalarǵa arnalǵan eki oıyn, sport alańshasy da turǵyndardyń ıgiligine berilgen.

«Renovasııa» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alynǵan ıgi jumystardyń ar­qasynda Kóksaı shaǵyn aýdany túrle­nip, kórkeıip, ekinshi jańa ómiri bastaldy. Baǵdarlama Úkimettiń 2022 jylǵy №736 qaýlysymen bekitilgen «Turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy da­mytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» men Shymkent qalasy ákimdiginiń 2024 jylǵy 9 qazandaǵy №5221 qaýlysyna sáıkes júzege asyrylyp otyr. «Renovasııa» baǵdarlamasynyń kózdegen basty maqsaty – tozyǵy jetken, apatty turǵyn úılerdi buzyp, aza­mat­tarǵa jańa ári jaıly páter usyný. Jobanyń operatory retinde «Shymkent» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» ­AQ belgilengen.

Baǵdarlama aıasynda Kóksaıdaǵy barlyq 23 kópqabatty úıdi buzyp, turǵyn­darǵa jańa páter berý josparlanǵan. Qazirde joǵaryda atalǵan 83 otbasy «Turan», «Shymkent Sıtı» shaǵyn aýdanda­ryndaǵy jańa úılerge qonystandy. Muny tur­ǵyndardy mańyzdy áleýmettik qoldaý ári halyqtyń ómir sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan naqty qadam retinde qabyldaý kerek.

Sonymen qatar «Renovasııa» baǵdar­lamasy baspanamen ǵana shektelmeıdi. Aldaǵy ýaqytta Kóksaı aýmaǵynda kóp­tegen mańyzdy nysannyń qurylysy bas­talady. Olardyń ishinde turǵyn úı­lerden bólek, ákimshilik ǵımarat, sporttyq-saýyqtyrý keshenderi, zamanaýı mektep, jasyl jelekke bólengen ádemi saıabaqtar, iri saýda ortalyqtary bolady.

Qoryta aıtqanda, Kóksaıdyń jańarý tujyrymdamasy kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp, turǵyn alap kelbeti jyl ótken saıyn jańǵyra túsedi. Bul – shaǵyn aýdannyń ǵana emes, búkil qala turǵyn­darynyń ál-aýqatyn arttyrýdy kózdegen aýqymdy bastama.

Eń bastysy, qala aýmaǵy jyldan-jylǵa kórkeıip keledi. «Renovasııa» baǵdarlamasymen ótken ǵasyrdyń ortasynda salynǵan eski úıler buzylyp, ornyna jańasy salyna bastady. Osy bastama aıasynda búginge deıin kóptegen turǵyn jańa baspanaǵa qonys aýdaryp úlgerdi. Osynyń bári elimizde qolǵa alynǵan áleýmettik jańǵyrý josparyn iske asyrý arqasynda bolyp jatyr. Memleket basshysy aıtyp ótkendeı, ekonomıkalyq órleý men onyń nátıjesin qarapaıym halyq ta birdeı kórýi kerek. Sondyq­tan qalanyń qazynasyna túsip jatqan tabystyń kóp bóligi áleýmettik máseleni birinshi kezekte sheshýge jumsalyp jatyr. Shymkent – jer aýmaǵy jaǵynan aýqymdy qala. Endigi mindet – sapa tur­ǵysynan damý. Iаǵnı jańa úıler, ja­ńar­ǵan ınfraqurylym men áleýmettik jańa nysandar degen sóz. Osynyń bári jınaqtala kele halyq­tyń paıdasyna qyzmet atqarýǵa tıis. Adamdardyń jaıly ómir súrýine jaǵdaı jasaý – Prezıdent belgilegen mindet. Ony sapaly oryndaý jergilikti ákimdiktiń birinshi kezektegi sharýasy.

Kóksaı shaǵyn aýdany shahardyń ákimshilik aýma­ǵynyń bir bóligi sanalatyn Eńbekshi aýdanyna qaraıdy. Kóksaıda atqarylǵan ıgi is­terge qarap, jalpy aýdanda tyndyrymdy tirliktiń kóp ekenin ańǵarýǵa bolady. Endi osy ákimshilik aýmaqtaǵy qolǵa alynǵan jumystardy da bir saralap ótsek. Eńbekshi aýdany­nyń ákimi Dosbol Esilbektiń aıtýyn­sha, qalanyń osy ákimshilik aýmaǵynda 200 myńnan astam halyq bar. Jer aýmaǵy 22 myń gektardan asady. Aýdan 18 turǵyn alap, 11 shaǵyn aýdannan turady. Osy mekende ornalasqan úılerdiń kópshiligi tıisti kommýnaldyq ınjenerlik ın­fraqurylymmen qamtylǵan. Tarqatyp aıtsaq, shaǵyn aýdan men turǵyn alaptar 97% aýyzsýmen, 99,8% elektr jary­ǵymen, 97% tabıǵı gazben, 41% káriz júıesimen, 79,8% asfalt jolmen qam­tamasyz etilgen. Qala ákiminiń tapsyr­masyna sáıkes Eńbekshi aýdanynda ınfraqurylym júıesin damytý týraly 2022–2025 jyldarǵa arnalǵan «Jol kartasy» qalalyq energetıka jáne ınfraqurylymdy damytý basqarmasy tarapynan bekitilip, búginde jumysy júrgizilip jatyr.

2025 jyly Jastar kóshesi, «Qazyǵurt» stansasy, Ońtústik Jańaqurylys aýma­ǵyndaǵy úsh mekenjaıǵa sapaly aýyzsý kirgizile bastady. Osyǵan oraı jobalaýshy mekeme «Arhıtektor» qurylys toby» JShS tarapynan jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip, memlekettik saraptamadan ótip, oń qorytyndy alyndy. Joba 2026 jyldyń jumys josparyna engizilip, bıýdjetten qarjy qaralýǵa ótinim joldanǵan.

Eńbekshi aýdanynda halyqtyń ­0,2%-y elektr energııasymen qamtylmaǵan, 120 abonentti quraıdy. Elektr jaryǵy­na qosylmaǵan azamattar Jańaqu­ry­lys ýchaskesinde turady. 2024 jyly «OńtústikJaryqTranzıt» JShS tarapynan 16,7 shaqyrym jeli jańartylyp, 9 transformator aýystyryldy. 2025 jyly 4,7 shaqyrym jeli jańarty­­lyp, 3 transformator jańalandy. Sony­men qatar Isfıdjab, Dostyq turǵyn alaptaryndaǵy jekemenshik júıe­degi elektr jelisin aýystyrýǵa qatysty «Saıram» jobasynyń qurylys-montaj jumystary bas­taldy. «Saıram» jobasymen «Qazeýroqurylys» JShS merdiger mekeme bolyp anyqtaldy. Qurylys 2026 jyl­dyń III toqsanynda aıaqtalady dep josparlanyp otyr. Sondaı-aq «Bag Building» JShS merdiger mekemesi A.Oraz­baeva kóshesindegi eskirgen elektr jelilerin jańasyna aýys­tyryp berdi.

Ákimshilik aımaqtaǵy 5 eldi mekendi Ońtústik, Qarabastaý, Juldyz, Jalyn, Qaratóbe turǵyn alaptaryndaǵy jańa qurylys ýchaskesiniń 3739 abonentin tabıǵı gazben qamtamasyz etýge bıýdjetten qarjy qaralyp, byltyr qurylysy bastalǵan edi. Qaratóbe turǵyn alaby men Ońtústik shaǵyn aýdanyna gaz qubyry tartylyp, bıyl paıdalanýǵa berildi. Sonymen qatar Jalyn turǵyn alaby, Qarabastaý – Jańaqurylys, Juldyz – Jańaqurylys ýchaskesinde qurylys-montaj jumystary óz máresine jetti. Endi abonentteý jumystary ǵana qaldy. Gaz qubyryn júrgizý isimen «Almaty Production Construction Invest» JShS, «Otaý Qurylys» JShS merdigerlik meke­meleri aınalysty.

«Ulaǵat» shaǵyn aýdanynda káriz júıe­siniń qurylysy qolǵa alyndy. Mundaı jumystar Juldyz turǵyn alabynda da júrgizildi. Káriz júıesin ornatý bıyl Bazarqaqpa turǵyn alabynda da iske asyryldy. Oǵan Dostyq kóshesi boıyndaǵy kópqabatty turǵyn úıler qosylýǵa tıis. Qurylys kelesi jylǵa ótpeli sanalady. Joba merdigeri – «Sý joba Qurylys» JShS.

Eńbekshi aýdanynyń ákimshilik aýma­ǵyndaǵy kóshe men ótkel sany – 728. Onyń basym bóligi – asfalt jol. Keıbir kósheler tastaqty. 12 shaqyrymdaı to­pyraq kúıinde jatqan joldar da bar. 2023 jyly 3 kóshe orta jóndeýden ótken. Byltyr 24 kóshe ortasha jóndeldi. Bıyl ­­72 kóshe ortasha qalpyna keltiriledi. Bú­gin­de jumystar 90%-ǵa aıaqtalǵan. Tur­ǵyn alap pen shaǵyn aýdandaǵy kósheler­diń 215-ine aıaqjol salynǵan. Sonyń ishin­de 51 kósheniń trotýary qaıta jóndeýdi qajet etedi. Aýdanǵa 57 shaqyrym aıaq­jol salý qajet. Bul jumystar aldaǵy úsh jylda iske asyrylýǵa tıis. О́tken jyly 23 kósheniń jıegi­ne aıaqjol tóseldi. Bıyl 22 kóshe­de jańa trotýar paıda boldy. Sondaı-aq Shymkent qalasy ­jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy tarapynan sha­hardyń negizgi dańǵyl joly Táýke han kóshesiniń boıyndaǵy aıaqjol­dar jańartyldy. Basqarma bıyl qala­nyń taǵy bir basty joly Saıram kóshe­siniń eki jaǵyndaǵy búlingen aıaqjol­dar­dy qalpyna keltirdi. Osy qurylys jumystary aıasynda jol boıyndaǵy eski baǵanalar alynyp tastalynyp, jańadan jaryqshamdar ornatyldy.

«Kóktem, kúzde jaýyn jaý­sa, qa­lany da sý basyp qalýy múmkin. Ony boldyrmaýdyń birden-bir joly – ırrı­gasııalyq júıelerdiń bolýy. Aryq-atyzdar jaýyn kezinde shahardy selden ǵana qorǵamaıdy, sonymen qatar qalanyń jazdyń aptap ystyǵynda klımatyn sal­qyndatýǵa kerek. Aýdan ákimshiligi kóktem-kúz aılaryndaǵy jaýyn-shashyn kezinde kóshelerge arnaıy zerdeleý jumysyn júrgizip, sý basý qaýpi bar 5 aýmaqty anyqtady. Jańbyrly kúnde kóshede sý aǵyp jatsa, birinshiden, jaıaý júrginshilerge yńǵaısyzdyq keltiredi, ekinshiden, jolda úlken kólik keptelisin týdyrady. Onymen qoımaı, sol arada ornalasqan úılerde turatyn halyqtyń ári-beri júrip-turýyna kedergi bolady. Sondaı-aq aǵyndy sý kóshelerge jaıylyp, jeke sektordaǵy úılerdiń aýlasyna kirip ketýi múmkin nemese kópqabatty úılerdiń jertólesin sý basyp qalýy da ǵajap emes. Sondyqtan selden saqtaný, sý basý qaýpiniń aldyn alý maqsatynda ­2022 jyly 21 mekenjaıǵa 7,3 shaqyrymdy quraıtyn ırrıgasııalyq aryq­ ornatyldy. 2023 jyly 20 aýmaqta ırrıgasııa­lyq aryq qazyldy. Uzyndyǵy 8,1 shaqyrym­dy quraıtyn aryq júıesiniń quryly­syn «Maverıks», «Sátti qurylys» ­JShS merdigerlik mekemeleri atqardy. ­2024 jyly 16 kóshege 4,9 shaqyrymǵa sozyl­ǵan ırrıgasııalyq júıe júrgizildi. Bıyl ­jaýyn kezinde kólshik bolyp sýǵa tolatyn 20 qaýipti ýchaske anyqtaldy. Qazir solardyń beseýine aryq-atyzdar ornatyldy. Ol – Ýálıhanov kóshesi men ishki oramy, sondaı-aq Aıtjanov, Orynbaı aqyn, Aqdala kósheleri. Aýdanda jaryqtandyrylǵan kóshe sany – 361. Byltyr 244 kóshe túngi ýaqytta jarqyrasa, bıyl 367 kósheniń boıyna jaryqsham qoıamyz dep otyrmyz. Dál qazirge deıin 282 kósheniń josparyn oryndap úlgerdik. Endigi qalǵany – 85 kóshe. Ákimshilik aýmaqtaǵy 285 kópqabatty úı 132 aýlaǵa biriktirilgen. 2021 jyldan bastap abattandyrý jumysy «Halyq qatysatyn bıýdjet» jobasy aıasynda iske asyrylyp keledi. Bul degenimiz – turǵyndar usynystaryn berý arqyly jergilikti bıýdjettiń qarjy­syn ózderine kerekti iske baǵyttaı alady. 2024 jyly 47 kópqabatty úıdiń aýlasy abattandyryldy. Jeke sektordaǵy úı­ler túsken 17 aımaqqa úlken balalarǵa arnalǵan oıyn alańshalary salyndy. Bıyl osy baǵytta 47 jobany iske asyramyz dep sheshtik. Ázirge «Halyq qatysatyn bıýdjet» bastamasy aıasynda 39 jobany aıaqtap úlgerdik. Qalǵan beseýiniń jospary endi bekitilip jatyr, úsheýi memleket­tik satyp alý satysynda», dedi Eńbekshi aýdanynyń ákimi D.Esilbek.

Ákimniń aıtýynsha, qazirde aýdan aýmaǵynda 61 sport alańshasy halyq ıgiligine qyzmet kórsetip jatyr. Byltyr osyndaı sport alańshasy ashylsa, bıyl olardyń sany toǵyzǵa kóbeıdi. Sport alańshalarynyń kóbeıýi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń buqaralyq sportty damytýǵa, salamatty ómir saltyn qalyptastyrýǵa qatysty tapsyrmasynyń iske asyp jatqandyǵyn kórsetedi. Kópqabatty úıde turatyn adamdardyń arnaıy ýaqyt bólip, jabyq jattyǵý zaldaryna barýyna múmkindikteri bola bermeıdi. Sondyqtan halyqqa eń tıimdi balama – kópqabatty úılerdiń aýlasyna ornatylǵan sporttyq alańshalar. Ol jerge keshqurym úıdiń barsha turǵyny jınalady. Jasóspirimderden bastap qarııalarǵa deıin sporttyq jabdyqtarda jattyǵý jasaıdy. Nemerelerin jetektegen qarııalar bala qarap, bir sát taza aýa jutyp ári sport alańshasynda býyndaryn qyzdyryp, boılaryna qan júgirtip qaıtady. Úlken jastaǵy kisilerge jeńil-jelpi jattyǵýdyń ózi – sport, salamatty ómir saltyn ustaný. Bul rette Prezıdent memleket buqaralyq sportty damytýǵa bar jaǵdaıdy jasaıtynyn aıtqan bolatyn. Onyń bastapqy joly sporttyq ınfraqurylym ekeni daýsyz. Sport alańshalary – osy ınfraqurylymnyń naǵyz úlgisi.

Qalada áleýmettik másele birtindep sheshimin taýyp keledi. Buryn halyq gaz, sý, jylý tapshylyǵyna alańdap kelse, qazir onyń bári umytyldy. Jurttyń endigi oılaıtyny bos ýaqytty qalaı tıimdi ótkizsem, densaýlyǵyma, oı-sanamnyń damýyna paıda ákeletin qandaı ispen aınalyssam degen nıet qana. Bul turǵyda sport, balalardyń oıyn alańshalary –  bos ýaqytty paıdaly ótkizýdiń eń tıimdi joly. Qalanyń kóp bóligin jeke sektordaǵy úıler alyp jatyr. Ol jer­diń turǵyndaryna oıyn alańshalary burynnan arman edi. Búginde sol arman oryndalyp, halyq áleýmettik máseleniń sheshim tapqanyna qýanyshty. 

Aýdanda 2024 jyly 5 gúlzar quryly­sy júrgizildi. Odan bólek, demeýshiler esebinen, sonymen qatar «Inteko toby» JShS qarjysyna 2 gúlzar salyndy. Bıyl aýdan ákimdigi 8 gúlzar salýdy jos­parǵa engizipti. Ákimniń aıtýynsha, 7 gúlzarǵa qatysty memlekettik satyp alý konkýrsyna ótinim berilip, jeńimpaz anyqtaldy. Onyń qurylysy osy jyl­dyń sońyna deıin aıaqtalady degen boljam­ bar. Qalǵan bir gúlzardy «Inteko toby» ­JShS memleket-jekemenshik áriptestigi aıasyn­da óz qarjysyna salyp berdi. Qazan aıyn­da paıdalanýǵa tapsyryldy.

2024 jyly aýdandaǵy 192 kóshege 7336 dana kóshe ataýy men úı nómiri jazylǵan taqtaıshalar ornatyldy. Bıyl 207 kóshede ataýlar men úı nómiri jazylǵan taqtaıshalar paıda bolady. Búginge deıin 56 kósheniń ataýy jazylǵan taqtaıshalar ilindi. Osy belgilerdi ornatý jyl sońyna deıin jalǵasyp, bıylǵa bekitilgen jospar tolyǵymen oryndalady.