Bıyl Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine 30 jyl tolyp otyr. Kez kelgen shaqyrtýǵa jedel jetip, jyldam áreket etetin jasaqtyń qyzmeti osy kezeńde myqtap qalyptasty, shırady, jetildi. Tótenshe jaǵdaıǵa saqadaı saılanyp, adam ómirin saqtap qalý jolynda ot pen sýǵa túsýden taıynbaıtyn qutqarýshylardyń, órt sóndirýshilerdiń tirshiliginde qaýip-qater taban astynda.
2020 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen elimizde Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi qaıta quryldy. Prezıdent tabıǵı jáne tehnogendik apattar dáýirinde mınıstrlikti qaıta qurý qajet ekenin alǵa tartty. Búginde jyl saıyn qutqarýshylar 90 myńnan astam shyqyrtýǵa barady. Orta eseppen 15 myń adam apat aımaǵynan qutqarylsa, 30 myń adam evakýasııalanady, 5 myń adamǵa alǵashqy medısınalyq kómek kórsetedi. Aıtalyq, osy jyldyń basynan beri tótenshelikter 9 myń adamdy qutqarǵan. 3 myńnan astam zardap shekken turǵyn medısınalyq kómekpen qamtylǵan, 7 myń adamǵa psıhologııalyq qoldaý kórsetilgen.
Tótenshe jaǵdaılar qyzmetiniń jasaǵy kún-tún demeı kez kelgen shaqyrtýǵa barady. Olardyń ishinde qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan turǵyndardy aman alyp qalý jolynda basyn báıgege tigip, erlik jasaǵandar – bir qaýym. Sertke berik, qyzmetke adal tótenshelikter turǵyndarǵa kómektesýdi basty mindeti sanaıdy.
Sondyqtan jumys barysyndaǵy kózsiz erligin puldamaıdy, qosymsha aqy suramaıdy. О́kinishke qaraı, egemendik jyldarynan beri elimizde tabıǵı ǵana emes, tehnogendik apattar da birneshe márte qaıtalandy. Jergilikti ákimdik, jaýapty organdardyń oqys oqıǵaǵa aldyn ala qamdanbaǵanynyń saldary aýyr tıgen sátter boldy. О́tken 30 jylda 72 qutqarýshy erlikpen qaza tapty. О́zgeni aman alyp qalý jolynda ózin qurban etken beıbit zamannyń batyrlary – osylar.
Keshegi kóktemgi sý tasqyny kezinde apat aımaqtaryna óńir-óńirden kómekke qutqarýshylar attandy. El basyna qaýip tóngende atpal azamattar oılanbastan otbasynan jyraqqa kete bardy. Qural-saımandaryn saılap, sýdy bógedi. Tasqyn arasynda qalyp qoıǵan turǵyndardy qaýipsiz jerge shyǵardy.
Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń quramynda órt sóndirýshi, qutqarýshylardan bólek, súńgýirler, kınologter, ınspektor, ınjener, dáriger, ushqyshtar qyzmet etedi. Ár quram óziniń jumysyn jetik biledi, tosyn shaqyrtýlarda bekitilgen erejege saı sheshim qabyldaıdy. Tótenshelikter tek tabıǵı, tehnogendik apat kezinde ǵana jumylmaıdy. О́rt sóndirýge asyǵady, turǵyndar oqys jaǵdaıǵa tap bolsa, tosylyp qalmaı, jedel jolǵa shyǵady. Tehnıkalyq talaptardy, qaýipsizdik erejelerin qatań saqtaı otyryp, qutqarýǵa kirisedi. Búginde Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi Memleket basshysynyń bastamasymen órt sóndirý, apat saldaryn joıýdan bólek, apattyń aldyn alýǵa qabiletti jańashyl, tehnologııalyq jaǵynan qamtylǵan, ıkemdi qurylymǵa aınaldy. Bul týraly mereke qarsańynda Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Shyńǵys Árinov tolyǵyraq aıtyp berdi.
– Elimizdiń ár aımaǵynda kún saıyn otyz myńnan astam adam qyzmetke kirisip, el azamattarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Qazirgi Tótenshe jaǵdaılar qyzmeti tek kaska, órt sóndiretin kólik, basqa da quraldarmen sıpattalmaıdy. Qazir jedel kómekte jasandy ıntellekt, ushqyshsyz ushý apparattary, sıfrlyq platformalar órt sóndirgish pen qutqarý quraldarynyń nebir túri qoldanylady. Mınıstrliktiń ıeliginde 200-ge jýyq ushqyshsyz ushý apparaty bar. Tek bıyldyń ózinde olar eki myńnan astam operasııa júrgizip, joǵalǵan adamdardy izdeýge, apat aımaqtaryndaǵy jaǵdaıdy baǵalaýǵa kómektesti. Sol sekildi «Orman» júıesi orman órtterin meılinshe erte anyqtaýǵa múmkindik beredi. «Tabıǵat» qosymshasy ekologııalyq qaýipterdi taldaıdy. «Tasqyn» platformasy sý tasqyny qaýpin boljaı otyryp, eldi mekenderdi aldyn ala evakýasııalaýǵa jaǵdaı jasaıdy. Osyǵan qosa, MASS ALERT jańa jedel qulaǵdandyrý júıesi qazir Almaty qalasynda iske qosyldy. Alda elimizdiń ózge de seısmıkalyq qaýipti óńirlerinde engiziledi, – dedi Sh.Árinov.
Elimizdegi azamattyq qorǵaý júıesi Eýrazııadaǵy eń tehnologııalyq júıelerdiń birine aınalyp keledi. Bul – adam qaýipsizdigin kemeldengen qoǵamnyń basty kórsetkishi retinde qabyldaıtyn memlekettiń sanaly tańdaýy. Keıingi jyldary Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi basqarý júıesin tolyǵymen qaıta qurdy. Endi bólimsheler jeke-jeke emes, birtutas júıe retinde jumys isteıdi. Resýrstar ortaq bólinip, sheshimder jyldam qabyldanady. О́rt sóndirýshilerdi, qutqarýshylar men medısına mamandaryn biriktiretin ámbebap bólimsheler ashylǵan. Bólimsheler – keshendi, jedel den qoıatyn mobıldi toptar. Mınıstrlik ınfraqurylymdy nyǵaıtýǵa da kóp kóńil bóledi. Tek keıingi eki jyldyń ishinde vedomstvo birneshe myń jańa tehnıka, on eki áýe kemesin, jıyrma myńnan astam qural-jabdyq alǵan. Elimizdiń Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi tarıhynda alǵash ret jeke quramdy apat aımaqtaryna jetkizýge arnalǵan jeke ushaqtary paıda boldy. Bıyl elimizdiń barlyq óńirinde 20 avıajasaq qurýǵa baǵyttalǵan jańa vedomstvolyq baǵdarlama bastaldy.
Damyǵan qoǵamda qaýipsizdik tek iri qalalardyń ǵana artyqshylyǵy bolmaýǵa tıis. Sondyqtan mınıstrlik «Aýyl qutqarýshylary» vedomstvolyq baǵdarlamasy aıasynda buryn kómek keshigip baratyn shalǵaıdaǵy aýyldarda zamanǵa saı erikti órt sóndirý beketterin qurýǵa myqtap kirisken. Qazirde osyndaı beketter elimizdegi júzdegen eldi mekende jumys istep jatyr. Endi aýyl turǵyndary jaqyn mańda kez kelgen ýaqytta kómekke kelýge daıyn top baryn biledi. Oqys jaǵdaıǵa tap bolsa, shaqyrady.
Tótenshe jaǵdaı qyzmetinde halyqaralyq yntymaqtastyqtyń mańyzy, yqpaly zor. Bul turǵyda elimiz kórshi eldermen apattardyń saldaryn joıý máselelerinde berik baılanys ornatqan. Mysaly, Ázerbaıjanmen Kaspıı teńizi boıynsha yntymaqtastyq ornaǵan. Búginde onda munaı qaldyqtaryn joıýmen, teńizde qutqarý jumystarymen aınalysatyn «Teńiz jasaǵy» mamandandyrylǵan bólimshesi qyzmet etedi. Sol sekildi Almatyda Qazaqstan-Qytaı seısmologııa ortalyǵy qurylady. Onda eki eldiń seısmologteri birge derekterdi taldap, jer silkiný boljamyn jasaıdy.
Quqyqtyq salaǵa da eleýli ózgerister enip jatyr. Bıyl maýsymda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jańa zańǵa qol qoıdy. Nátıjesinde, 10 kodeks, 30-dan astam zańǵa 600-den astam túzetý endi. Bul qujat azamattyq qorǵaý júıesiniń tolyqqandy reformasyna aınaldy. Zań TJM úılestirý rólin kúsheıtip, qyzmetkerlerdiń áleýmettik qorǵalýyn arttyrady. Tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alýǵa basymdyq beredi. Iаǵnı qaýiptiń ózimen emes, saldarymen kúresýge myqtap den qoıylady. Budan ózge, qazir Tótenshe jaǵdaılar qyzmetinde jumys isteıtin azamattardy áleýmettik qorǵaýǵa kóńil bólinedi. Sondaı-aq «Ortalyq-О́ńir-Ortalyq» kadrlyq aýysym júıesi engizildi. Munda ortalyq apparattyń tájirıbeli basshylary óńirlerge baryp, jergilikti basqarýdy kúsheıtedi. Jas mamandarǵa bilim beredi.
Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi mereke qarsańynda «30 jyldyqqa 30 ıgi is» aksııasyn bastady. Qyrkúıek, qazan aralyǵynda elimizdiń ár óńirindegi qutqarýshylar qaıyrymdylyq, áleýmettik is-sharalarǵa qatysyp, balalar men qarttarǵa kómek qolyn sozyp jatyr. Endi bir top donor bolyp, qan tapsyrsa, kógaldandyrý jumystaryna jumylǵan tótenshelikter de az bolmady.
Keshe Qutqarýshylar kúnine oraı Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte Tótenshe jaǵdaılar vıse-mınıstri Kegen Tursynbaev salada atqarylyp jatqan is-sharalarǵa, jetken jetistikterge toqtaldy.
– Búgin qutqarýshylardyń bir tobyn Memleket basshysy qabyldap, marapattady. Bul bizge, marapat alǵan áriptesterge úlken mártebe. 30 jylda bizdiń qyzmet kúrdeli, abyroıly joldan ótti. Túrli reformalar men synaqtarǵa qaramastan, qutqarýshylar árdaıym adamdardyń ómiri men qaýipsizdigin qorǵaýda aldyńǵy shepte turdy. Sala sańlaqtary elimiz egemendik alǵaly zardap shekken mıllonǵa jýyq adamǵa kómek kórsetip, jarty mıllıon shamasynda tótenshe jaǵdaıdy joıýǵa kúsh biriktirdi. Qostanaı, Abaı oblystaryndaǵy orman órtteri, shahtalardaǵy tehnogendik apattar, alapat sý tasqyny, Ázerbaıjan ushaǵy qulaǵan kezde de qutqarýshylar jumyldy, – dedi vıse-mınıstr.
Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń bólimderi halyqaralyq oqý-jattyǵýlarǵa, gýmanıtarlyq, apattyq qutqarý operasııasyna jıi qatysyp keledi. Túrkııa, Aýǵanstan, Qyrǵyzstanda bolǵan órt, jer silkinisi, seldi aýyzdyqtaýǵa bardy. Shetelderge 49 gýmanıtarlyq kómek kórsetti. Tótenshe jaǵdaılar kezinde keıingi bes jylda adam shyǵyny ortaeseppen 30 paıyzǵa qysqarǵan. Sondaı-aq bıyl sý basqan eldi mekender sany 95%-ǵa azaıǵan.
Qoryta kelgende, qutqarýshylarǵa qandaı syı-qurmet kórsetsek te jarasady. Olardyń áleýmettik jaǵdaıy, qaýipsizdigi eshqashan nazardan tys qalmaýǵa tıis. Kóptiń tilegimen órt sóndirýshilerdiń turǵyn úı tólemderi máselesi sheshildi. Zańǵa tıisti túzetýler engizildi. Endi qandaı da bir sebeptermen turǵyn úı tólemin ala almaıtyn qyzmetkerler de kómeksiz qalmaıdy. Aıtalyq, mınıstrlik iri qalalarmen qatar, óńirlerde qyzmettik jataqhanalar salýdy oılastyryp otyr. Tótenshe jaǵdaılar qyzmetinde eńbek etetinderdi jigerlendiretin, áleýmettik jaǵdaıyn ońaltatyn osyndaı bastamalar úzilmek emes. Al eń bastysy – el-jurttyń, kún-tún demeı jedel shaqyrtýǵa qamdanyp, kómekke asyǵatyn qutqarýshylardyń amandyǵy.