Soǵys jyldary nebir eren erliktiń úlgisin kórsetken qazaq qyzdarynyń jeńisti jaqyndatýǵa laıyqty úles qosqanyn bul kúnde aýyz toltyryp aıta alamyz. Oǵan búkil Shyǵys halyqtary ishinde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn qazaqtyń qos qyzy ıelengenin aıtsaq ta jetkilikti. Sonda olardyń nebári 18-20 jastaǵy jas shybyqtaı solqyldaǵan boıjetken ekenin eske alsaq, tipti, tańǵalarlyq jaıt.
Bul keń-baıtaq jerimizdi «aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen» qorǵap qalyp, urpaǵyna mıras etip tabystaǵan batyr ata-babalarymyzdan qalǵan uly rýhtyń jalǵasy ispettes. Sonaý dalanyń dańqty qyzy Tomırısten beri erligi erlermen birge atalatyn qazaq qyzdary Otan qorǵaý jolynda eshkimnen de, eshteńeden de qalys qalǵan emes. Olar mergen de, ushqysh ta, pýlemetshi de, tipti partızan da boldy. Jáne qaı jerde, qaıda júrse de erliktiń eren bıiginen kórinip, elimizdi dańqqa bóledi. Olar aıaǵyna soldattyń kerzi etigin, sur shınelin kıip sonaý Berlınge deıin bardy. Búgin ataǵy búkil elimizge, qala berdi álemge málim Álııa, Mánshúk, Hıýaz sııaqty batyr qyzdarymyzdyń erligin qansha aıtsaq ta laıyqty.
Alaıda, otan úshin otty aıqasta talaı erliktiń úlgisin kórsetken apa-analarymyzdyń erligi túgel túgendelip boldy dep áli de aıta almaımyz. Máselen, qazaqtyń tuńǵysh ofıser qyzy bolǵan, 1924 jyly týǵan Altynshash Nurǵojınova apamyzdy búginde ekiniń biri bile bermeıdi. Bul derekti belgili tarıhshy Tileý Kólbaev aǵamyz anyqtap otyr. Tileý aǵamyzdyń osy rette tyń derekter tabýdaǵy eńbegi erekshe. Máselen, biz Otan úshin janqııarlyqpen shaıqasqan Rahıma Janbekova, medısınalyq qyzmettiń kapıtany Márııam Syrlybaeva, maıdan dárigeri Roza Momynova, radıster – Orynkesh Mysyrova, Shákıra Botaqanova, Bıken Sádýaqasova, Shaǵıla Qusanova, barlaýshy Rahıma Eralına, rota kapıtany Quralaı Natýlaeva, pýlemetshi Zınat Ońaıbaeva, mergen Málıká Toqtamysova, medbıkeler – Rázııa Ysqaqova, Maıa Ǵabıtova sııaqty qaharman qazaq qyzdarynyń esimderin osy tarıhshy aǵamyzdyń tabandylyǵynyń arqasynda ǵana tanyp, bilip jatqanymyz jasyryn emes.
1941 jyly Oral áskerı okrýginen alty aılyq komsorgter kýrsyn bitirgen, gvardııa leıtenanty Altynshash Nurǵojınova apamyz Ortalyq Voronej jáne Ýkraına maıdandarynda soǵysqan. 237-shi, 70-shi atqyshtar dıvızııalarynda batalon komsorgi bolǵan. 1944 jylǵy 4 qazandaǵy 207-shi Qyzyltýly gvardııalyq atqyshtar polkiniń komandıri, gvardııa polkovnıgi Demkov gvardııa leıtenanty Altynshash Nurǵojınovany «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattaý qaǵazynda mynadaı minezdeme jazǵan eken: «Gvardııa leıtenanty Altynshash Nurǵojınova batalon jumysyn jandandyrýǵa kóp eńbek sińirdi. Jastar jetekshisi bola bildi, jaýyngerler arasynda bedeli artyp, qurmetke bólendi. Joldas Nurǵojınova urysta tez sheshim qabyldap, kózge tústi. Sondaı urystardyń birinde ol pýlemetten, mınometten qarsha boraǵan oqtan aýyr jaralanǵan alty jaýyngerdi aman alyp shyqty. Sonymen birge basqalardy sózimen de, is-qımylymen de jigerlendirip, erliktiń úlgisin kórsetti». Mine, kórip otyrsyzdar, batyr apamyz alǵy shepte júrip jaýdy jaıratqanymen qoımaı, oq pen ottyń ortasynan alty birdeı azamatymyzdy aman alyp shyqqan. Álbette, bul áıel ataýlyǵa tán meırimdilikten bastaý alyp jatqan erlik ekendigine daý joq.
Ǵalym aǵamyz maıdandyq «Patrıot Rodıny» gazetinen Mıhaıl Levchenko degen áskerı tilshiniń esteligin de taýypty, onda ol: «…Maıdanda materıal jınap júrip, bir top soldattarmen jáne ofıserlermen birge nemis fashısteriniń qorshaýynda qalyp qoıdym. Menińshe, bul Katovıse mańynda bolsa kerek. Jaǵdaı tym qıyn edi. Kenet jaýyngerlerdiń arasynan qarshadaı bir qazaq qyzy shyǵa keldi de, qorǵanys uıymdastyryp, alǵa umtyldy. Granatamen jaýdyń bir tankisin otqa orady. Ornynan turyp, «alǵa» dep ilgeri umtylǵanda, tasadan ekinshi temir tajal shyǵa kelgeni. Álgi qyz áı-shaıǵa qaramastan, soǵan qarsy umtyldy. О́zi mert boldy. Biraq joldastaryna da jol ashty. Ol osy batalonnyń komsorgi Altynshash Nurǵojınova edi. О́lgennen keıin ony Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyndy» – dep jazypty. О́kinishtisi sol, áldebir belgisiz sebeptermen bul usynys ótpeı qalǵan.
Maıdandy kapıtan sheninde aıaqtaǵan Álmereke Kóbeeva degen taǵy bir apamyz búgingi kúni Qaraǵandy oblysyndaǵy Prıozersk qalasynda bala-shaǵasynyń ortasynda beıbit zamannyń baqýatty tirligin keship, aman-saý ómir súrýde.
Sondaı-aq, bir ózi 24 jaýdyń kózin joıǵan Baıan Baıǵojınanyń erligin de kópshilik bile bermeıdi. Qasıetti Shyńǵystaý óńirinen nebári 17 jasynda maıdanǵa óz erkimen suranyp barǵan osy bir qazaqtyń qarshadaı qyzynyń erligi de eren. «Uly Otan soǵysy», «Dańq» ordenderiniń ıegeri bolǵan ol jeńiske nebári 12-aq kún qalǵanda Gındenbýrg qalasynyń túbinde erlikpen qaza tapqan. Jalpy, qazirgi derekter boıynsha, Qazaqstannan maıdanǵa 5183 qyz-kelinshek attanǵan. Maıdandaǵy dárigerlerdiń 41 paıyzy, feldsherlerdiń 43 paıyzy, medbıkelerdiń 100 paıyzy áıelder bolǵan.
О́zim kórgen, úlgi tutqan ózimizdiń prokýratýra salasynda jumys istegen maıdanger áıelder týraly da aıtyp ótkim keledi. Máselen, meniń jadymda erekshe saqtalǵany Marııa Ivanova Iýshkınanyń beınesi. Merekelerde ol kisi keýdesin orden, medaldarǵa toltyryp shyǵa kelgende qyzyǵa da súısine qaraıtynbyz. Kókshetaý oblysynyń Aıyrtaý aýdanynyń týmasy ol Qyzyl Armııa qataryna nebári 17 jasynda óz erkimen alynǵan. Soǵysty Belorýssııany azat etý maıdanyna qatysyp aıaqtaǵan ol 2-shi dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen jáne kóptegen medaldarmen marapattalǵan. Soǵystan keıin birden Almaty zań ınstıtýtyn bitirip, Kókshetaý prokýrorynyń kómekshisi bolyp ornalasady. Osy salada 30 jyldan astam eńbek etip, 1983 jyly qurmetti demalysqa shyqty.
Esimde qalǵan ekinshi áıeldiń de aty Marııa. Mıhaılova Marııa Andreevna soǵysqa qatyspasa da, soǵystyń qıyn kezeńiniń bar aýyrtpalyǵyn qaıyspaı kóterip, sol bir alasapyran tusta Aryqbalyq, Balqashın aýdandarynda tergeýshi bolyp istep, temirdeı tártiptiń qyraǵy kúzetshisi bola bildi. «1941-1945 jyldarǵy Uly Otan soǵysyndaǵy eren eńbegi úshin» jáne basqa da kóptegen medaldarmen marapattalǵan. Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen zańgeri.
Bular meniń kózim kórip, esimderin kóńilime túıgenderim ǵana. Al tarıh betterinde oryn almaǵany qanshama... Osyndaı batyr qyzdarymyzdyń erlikteri, ómiri týraly fılmder túsirip, kitaptar da jazyp, olar týraly máńgi iz qaldyra alamyz. Ol kúnderdiń tarıhy óshpeıdi dep qansha aıtsaq ta, jyldar óte keıbir jáıtterdiń kómeski tartyp, kózge túspegen soń kóńilden ketpeýine múmkindik jasaýymyz kerek. Sonda ǵana eshkim de, esh nárse de umytylmaıdy.
Sáýle AITPAEVA,
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtet tóraıymy, 3-shi dárejeli memlekettik ádilet keńesshisi.