Koronavırýs pandemııasy alqymnan alǵanda dárihana sórelerinde qarapaıym pereparttardyń ózi tabylmaı, biraz ábigerge salǵany bar. Farmasevtıka tek otandyq óndiristiń bir baǵyty ǵana emes, ulttyq qaýipsizdik máselesi ekenin sol kez uqqandaı boldyq. Betin aýlaq, el basyna taǵy qıyn-qystaý kún týsa, dári-dármek tapshylyǵy alańdatpaýy kerek. Bul máseleni retteýdiń joly – otandyq farmasevtıka óndirisiniń kólemin ulǵaıtyp, shetelmen baılanysty nyǵaıtýdan bastalady. Naq qazir salada ilgerileýbaıqala ma? Egemen.kz osynyń sebep-saldaryna tereńirek úńilip kórdik.
Farmasevtıkadaǵy otandyq óndiristiń úlesin ulǵaıtýǵa qatysty iri joba-josparlar pandemııa tusynda naqtylana bastady. Onyń alǵashqy ári sátti qadamy retinde sanaýly aıda ǵalymdar zerttep, óndiriske engizgen QazVac vaksınasyn aıtýǵa bolady. Vırýsqa qarsy vaksınany jedel shyǵarǵan elderdiń alǵy shebinde turdyq. Ekpeni 6 mıllıonǵa jýyq otandasymyz saldyryp, óziniń ǵana emes, jaqyndarynyń saýlyǵyna kepil boldy. Dál sol aýmaly-tókpeli kezeńde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Joldaýyn jarııalap, «Bizdegi dári-dármek pen medısınalyq qural-jabdyqtyń 17 paıyzy ǵana – otandyq ónim. 2025 jyly ony 50 paıyzǵa jetkizý qajet», degen edi. Sodan berige deıin elimizde álemde aldyńǵy qatarly farmasevtıka alyptary bas qosyp, kelisimder jasaldy. Nátıjesinde irikompanııalar elde zaýyt salýǵa qyzyǵatynyn baıqatsa, sáıkesinshe el úkimeti ekijaqty tıimdi kelisimge árkez ashyq ekenin bildirdi. Iаǵnı, qurylys barysynda qandaı da bir qıyndyqtar, qaıshylyqtar týyndamasyna kepil bolyp otyr.
Kóp keshikpeı Densaýlyq saqtaý mınıstrligi 2029 jylǵa deıingi jol kartasyn ázirledi. Qujatta satyp alý úderisterinen bastap, baǵany retteý, sıfrlandyrý, shetelden ınvestısııa tartý sekildi negizgi mindetter qamtylǵan. Bul qadam – farmasevtıka kásiporyndaryn jedel damytýǵa, kadrlyq áleýettiń sapasyn arttyrýǵa, jańa jumys oryndaryn ashýǵa ári ozyq tehnologııalardy engizýge túrtki bolady. Osynyń esesine 2029 jylǵa qaraı jergilikti óndiristiń úlesin 50%-ǵa jetkizýge múmkindik týyp tur. Prezıdent keshegi «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýynda da farmasevtıka óndirisin ilgeriletýdi tapsyryp, «Farmasevtıka ónerkásibin damytýǵa basa mán bergen jón. О́zimizde jasalatyn dári-dármektiń túri men sanyn kóbeıtý – strategııalyq mindet. Buǵan ásirese pandemııa kezinde ábden kózimiz jetti», dedi. Iá, farmasevtıka óndirisine buryn asa mán bere qoımaǵan el úshin birer jylda taýar kólemin 50 paıyzǵa ulǵaıtý múmkin emes. Al, 2029 jylǵa deıin ınvestısııa tartý arqyly nátıjege jetýge bolady.
Naqty sandarǵa toqtalsaq, elimizde qazir 210 taýar óndirýshi tirkelgen. Onyń 43-i dárilik zattar shyǵarady. Byltyrdyń ózinde sol óndirýshilerdiń arqasynda ónim kólemi 21,8%-ǵa ulǵaıyp, 175,8 mlrd teńgeni qurapty. Investısııa kólemi de 2 ese artyp(91,3 mln AQSh dollary), eksport kólemi 32,9%-ǵa kóbeıgen. Osyǵan qosa, otandyq 34 taýar óndirýshimen 151,4 mlrd teńge somasyna 10 jyldy qamtıtyn uzaq merzimdi shart jasalǵan. Nátıjesinde osy aralyqta farmasevtıkalyq ónimniń 2 466 túri elde shyǵady. Budan ózge, Pfizer (AQSh), Hoffmann-La Roche (Shveısarııa), AstraZeneca AB (Ulybrıtanııa (brıtan-shved)) kompanııasymen 6 túpnusqa dárilik zatty jetkizýge 3 uzaq merzimdi kelisimshart jasalyp qoıǵan. Sondaı-aq keleshekte ındýstrııalyq jáne arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar sheńberinde dárilik zattardy óndirýshiler úshin qolaıly jaǵdaı jasalmaq. Búginde 398,2 mlrd teńge somasyna 9 ınvestısııalyq joba qaralyp jatyr. Árıne atalǵan jobalardyń qalaı iske asatyny keleshektiń enshisinde. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginen surap bilgenimiz, farmasevtıka naryǵy kóleminiń jyl saıynǵy ósimi 10-13%-dy qurap otyr eken.
Taqyrypqa qatysty saýaldardy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi farmasevtıka ónerkásibin damytý basqarmasynyń bas sarapshysy Fatıma Smaǵulovaǵa qoıyp, jaýap aldyq.
«Memlekettik basshysy densaýlyq saqtaý júıesine 2029 jylǵa qaraı ishki naryqtaǵy dárilik zattardyń úlesin 50%-ǵa jetkizý mindetin qoıdy. Osy maqsatta farmasevtıka salasyn damytý júıesin jetildirý boıynsha keshendi sharalar iske asyp keledi. Sandardy sóıletsek, 2024 jyldyń sońynda elde 207 farmasevtıka kásiporyny tirkelgen. Onyń 43-i dárilik zattar óndirisine, 164-i medısınalyq buıymdar shyǵarýǵa mamandanǵan. Sol jyldyń qorytyndysy boıynsha dárilik naryqtyń ımportqa táýeldiligi shamamen 85%-dy qurady. Osylaısha, Qazaqstan farmasevtıka naryǵyndaǵy otandyq óndiris úlesi 15,1%-dy qurady. Bul otandyq óndirýshiler portfeliniń tómen rentabeldi jáne negizinen djenerıkalyq preparattarmen usynylǵanyn kórsetedi», deıdi sarapshy.
Otandyq óndiristiń byltyrǵy úlesin qaperge alyp, salada ilerileý baıqalmaıdy dep short kesip baılam jasaýǵa bolmaıdy. Sebebi iri kompanııalarmen keıingi jyldary jasalǵan kelisimsharttar alda iske asady. Onyń birqataryn joǵaryda aıttyq. Tolyqtyrsaq, Pfizer, Roche jáne AstraZeneca syndy álemdik farmasevtıka alyptarmen de 3 uzaq merzimdi shart jasalǵan. Atalǵan kompanııalar sharttyq óndiris tapsyrys berýshileri retinde bizdiń elde óz ónimderin shyǵaryp, jetkizýdi josparlap otyr. 2009 jyldan 2025 jylǵa deıin Biryńǵaı dıstrıbıýtor «SQ-Farmasııa» kompanııasynda otandyq dárilik zattardyń úlesi birtindep óskeni baıqalady. Eger 2009 jyly kompanııa bir ǵana uzaq merzimdi shart jasasqan bolsa, 2010 jyly – eki shart, al qazir 32 otandyq taýar óndirýshimen 2 255 ataý boıynsha (onyń ishinde 444 dárilik zat jáne 1 593 medısınalyq buıym) 87 uzaq merzimdi shart jasalǵan. Onyń 40-y dárilik zattar boıynsha jáne 47-si medısınalyq buıymdar boıynsha sharttar eken.
Negizi biryńǵaı dıstrıbıýtordyń, ıaǵnı SQ-Farmasııa» kompanııasynyń negizgi mindeti – memlekettik baǵdarlamalar sheńberinde halyqty dárilik zattarmen jáne medısınalyq buıymdarmen ýaqtyly ári qoljetimdi qamtamasyz etý sanalady. Biryńǵaı dıstrıbıýtordyń tizimine sozylmaly jáne áleýmettik mańyzy bar aýrýlardy, onyń ishinde qant dıabeti, arterııalyq gıpertenzııa, týberkýlez jáne onkologııalyq aýrýlardy emdeýge arnalǵan preparattar kiredi. Otandyq óndiristi qoldaý jáne satyp alý rásimderin jetildirý arqyly Biryńǵaı dıstrıbıýtor halyqty dári-dármekpen turaqty qamtýǵa úles qosyp keledi. Sáti túsken sońFarmasevtıka ónerkásibin damytý basqarmasynyń bas sarapshysy Fatıma Smaǵulovaǵa Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń otandyq óndiristiń úlesin 50 paıyzǵa deıin jetkizý mindetin is júzinde belgilengen merzimnen keshiktirmeı oryndaý múmkin be, degen saýal qoıdyq.
«Búginde otandyq taýar óndirýshilermen jáne túpnusqalyq patenttelgen dárilik zattardy sharttyq óndiris tásilimen shyǵaratyn tapsyrys berýshilermen uzaq merzimdi sharttar jasaý kózdelgen. 2009 jyldan bastap uzaq merzimdi sharttardy biryńǵaı dıstrıbıýtor júzege asyrady. Investısııa tartý maqsatynda sheteldik farmasevtıkalyq kompanııalarmen yntymaqtastyq damyp keledi. EAEO sheńberinde farmasevtıkalyq qyzmetti, dárilik zattardyń jáne medısınalyq maqsattaǵy buıymdardyń aınalymyn, memlekettik qoldaý sharalaryn, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy yntalandyrý kózdelgen. Sol sekildi ınvestısııalardy tartý, salany kadrlarmen qamtamasyz etý, dárilik zattardy tańbalaý, qadaǵalaýdy jáne otandyq dárilik zattar men medısınalyq buıym óndirýshilerdiń áleýetin arttyrýdy retteıtin zańnamany yryqtandyrý mindeti qoıylǵan. Farmasevtıka salasynda taǵy bir jańa mehanızm engizilip jatyr. Endi birqatar preferensııalary bar ınvestısııalyq kelisimderde korporatıvtik tabys salyǵynan, qosylǵan qun salyǵy (NDS) jáne ımporttalatyn jabdyqqa kedendik baj salyǵynan bosatý syndy jeńildikter qarastyrylǵan. Sondaı-aq ınfraqurylymdy memlekettik qoldaý, jer ýchaskelerine tendersiz qol jetkizý syndy múmkindikter bar»deıdi Fatıma Smaǵulova.
Sarapshynyń pikirin basshylyqqa alsaq, Memleket basshysy bekitken jospardy 2029 jyldan keshiktirmeı oryndap, otandyq dári-dármek óndirisin 50% paıyzǵa ulǵaıtýǵa áleýet jetedi. Ol úshin mınıstrlik bekitken jospardan aýytqymaý qajet. Bilseńizder, farmasevtıkada «Big pharma» degen uǵym bar. Bul – álemdegi farmasevtıka alyptarynyń beıresmı ataýy. Bizge keregi, sol kompanııalarmen tyǵyz baılanys ornatyp, ozyq tájirıbesin ózimizge engizý. Muny jaqsy biletin el úkimeti sheteldiń alpaýyttarymen uzaqmerzimdi kelisimsharttardy qazirden bastap ketti.