Iá, jany kúmis, kóńili dáıim kóktem shýaǵyn tógip, kúlkisi kúmisteı syńǵyrlaýynan jazbaı kele jatqan áriptes ardager, qanattas qalamger dosymyzdyń Kúmisjan degen aty da zatyna saı. Bir baıqaǵanym, basqa mamandyqtardy qaıdam, dál osy bizdiń jýrnalıst qaýymy arasyndaǵy dostyq, birlik, tilektestik pen yntymaq berik bolady, uzaǵynan súıindiredi. О́zimniń de Mamadııar Jaqyp, Saýytbek Abdrahmanov, Qaısar Álim, Súleımen Mámet, Tileýqabyl Myńjasar, t.b. jýrnalıstıka sańlaqtarymen dostyǵymyz, tilektestigimiz kóp jyldan beri kóńilime toq, janyma jaılaý. Mine, Kúmisjan Baıjan ápke dosymyz da osy qatardan tabylǵaly qashan.
Kúmkeń qyryq jyldan astam jýrnalıstik eren eńbek jolynyń túıindi jeti jylyn el gazeti «Egemende» ótkerdi, mártebeli basylymnyń Almaty oblysyndaǵy mereıli menshikti tilshisi boldy. Kúmisjannyń tájirıbesi de, ǵumyr ǵıbraty da, qalamynyń ulaǵaty da osy talapqa ábden saı kelgenin kórdik te, bildik. Soǵan qýandyq. О́ıtkeni maqala, habar, tolǵamdary gazetke kún qurǵatpaı jıi shyǵyp turdy. Sóıtip, basqa áriptesterin de osyndaı eńbekqorlyqqa, jedeqabyldyqqa jeteledi. Árıne, mundaılyq tulpar tegeýringe, qamshy saldyrmas qabilet-qarymǵa aqyndar men batyrlar eliniń qyzy buǵan deıingi qat-qabat ómir ótkelekteri men jaýapkershiligi mol, syndarly is-tájirıbelerinen ótip, jetken edi. Ol «Egemen Qazaqstanǵa» Súıinbaı, Jambyl eliniń jaryq juldyzyna, bútin bir aýdannyń maqtanyshyna aınalǵan shaǵynda kelip, sol súıinishti úrdisti ári qaraı sátimen jalǵastyrǵan edi.
Búginde jalpy qalamgerlik pen jýrnalıstıkaǵa ómiriniń jarty ǵasyrdan astamyn qaıtpas órshildikpen arnap kele jatqan, esimi elimizge belgili Kúmisjan Baıjannyń ásirese balalyq shaqtaǵy taǵdyr-talaıy ońaı bolǵan joq. Taǵdyrlary talqyly áýlettiń jalǵyz qyzy áli esin de bilmeıtin eki jasynda maıdanger ákesinen aıyryldy. Erlermen birdeı etikpen sý keship, kúnkóris qamymen qoı sońynda salpaqtaǵan Rysbala anasy zordan-zor taýqymet keshe júrip ósirdi. Úńgirtastaǵy mektep-ınternatta tárbıelenip, oqýyn jaqsy oqydy. Jan syryn aıtyp sheshiletin baýyr, ápke-sińlisi bolmasa da, odan soń órimdeı 21 jasynda aıaýly anasynan aıyrylyp, jalǵyzdyq zapyranyn shekse de, sol qasıetimen, kúmisteı jan tazalyǵymen, teginen daryǵan ójettigimen jetimdikti de jeńip shyqty.
Bala jastan aldyna maqsat qoıa bildi. Oqýshy kezinen-aq kitap, gazet, jýrnal oqýǵa qumarlyǵymen tanyldy, kúndelik jazdy, gazetterge shaǵyn sýretteme, habarlar joldady. Aýyldastary: «Aınalaıyn Kúmisjannyń maqalasy shyǵypty!» dep qýanyp, mereıge bóleıtin. Ásirese, synyp jetekshisi Kúlásh apaıy: «Kúmisjan, sen óskende jýrnalıst bolasyń. Osy betińnen taıma!» dep qaırap qoıady. Taǵdyr jolymyz, jýrnalıstıkaǵa kelý baǵdarymyz uqsas bolǵasyn ba, sol bir qımas dáýrendi biz de saǵynyshpen eske alamyz. Qarap otyrsaq, Kúmlekeńniń synybynan bolashaq bes sóz zergeri shyǵypty: Naǵashybek Qapalbekov, Jumabaı Shashtaıuly, Moldahan Muqataev, Rafat Ábdiǵulov jáne ózi. Bári de bizdiń zamandastarymyz, syılas dostarymyz.
Osy maqsatkerlik Kúmisjandy mektep bitirgennen keıin Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine alyp keldi. Ýnıversıtetti bitire sala jańadan ashylǵan Kúrti aýdandyq «Shuǵyla» gazetine joldamamen jumysqa ornalasty. Endigi jerde Qaıyrjan Bekqojın, Taýman Amandosov, Temirbek Qojakeev syndy ulaǵatty ustazdardan alǵan teorııalyq bilim tájirıbelik taǵylymǵa ulasty. Gazet shyǵarý jumysy jýrnalıst mamandyǵynyń alýan qyrlaryn keńinen meńgerýge jol ashty. Iá, jýrnalıst jumysy maqala jazýmen ǵana shektelmeıdi. Adamdarmen sóılesý, qajetti aqparat ala bilý, taqyryp tańdaý hám ony taldaý, qoǵamdaǵy mándi máselelerdi kóre bilý. Oǵan qosa redaksııa ishiniń kiltıpandary. Osynyń bárine uıymdastyrýshylyq qabilet, ysylǵan myqty mashyq kerek-tuǵyn. Aqshıdegi Kúrti gazetinde ótken 14 jyl osyndaı jýrnalıstik, gazetshilik tájirıbesin shyńdap, baspasózdegi qaıratkerlikke tóseldirdi. «Shuǵylanyń» shyraıyn ashqan, keıingi belgili aqyn-jazýshylar Sádýaqas Bıgeldıev, Aıtýǵan Sháıimov, Núsipbaı Ábdirahym, Jolbarys Ysqaqov, bas redaktor Baıbosyn Jumataev... Osylardyń ishindegi jalǵyz áıel zaty Kúmisjan edi.
Qaıratkerligi men qabilet-daryny, tolysqan tájirıbesi qosyla kelgende tosyldyrmaı, jýrnalıster ujymynyń basshysy deńgeıine kóterildi. Jańa qyzmeti – bas redaktorlyq. Kúmisjan Qudaıbergenqyzy 1986 jyldan bastap attaı jıyrma jyl boıy Jambyl aýdandyq gazetin abyroımen basqardy. Alǵyrlyǵymen, batyldyǵymen, jańashyldyǵymen tanyldy. Kezinde Sherhan Murtaza aǵamyz «Sosıalıstik Qazaqstan» ataýyn «Egemen Qazaqstan» dep ózgertse, bodanshyldyqqa qarsy, azat rýhty Kúmisjan Baıjan aýdandyq gazettiń «Ekpindi eńbek» degen atyn «Atameken» dep aýystyrdy. Bul – Jetisý óńiriniń tarıhynda altyn áriptermen jazylyp qalar, erlikpen parapar erendik edi.
Bas redaktordyń batyl bastamashyldyǵymen «Atamekenniń» betterinde aqyndar men batyrlar eliniń tynys-tirshiligi, qordalanǵan kókeıkesti máseleleri jazyldy, tarıhı-tanymdyq taqyryptar qozǵaldy, eńbek adamdary, tolaǵaı tulǵalar áspetteldi. «Atameken» kópshiliktiń súıip oqıtyn, kútip otyratyn gazetine aınaldy. Naryq qıyndyǵy qyspaqqa alǵan toqsanynshy jyldary kóptegen aýdandyq gazetter jabylyp qalsa, «Atameken» bul aýyr synǵa tótep berdi. Álbette, bas redaktordyń bedeliniń, demeýshiler tarta bilgen, zaman yńǵaıyna ıkemdele bilgen qabilet-qarymynyń, jan-júrektegi jalynynyń arqasynda.
Árıne, Kúmisjan Baıjannyń redaktorlyq joly ylǵı dańǵyl, kóldeneń kedergisiz, kedir-budyrsyz, qıyndyqsyz boldy dep aıta almaımyz. О́mirdiń zańy da solaı. Gazette syn maqalalardyń shyǵýyna, keıbir ózderine qolaısyz ózekti taqyryptardyń qozǵalýyna bázbir basshylar tarapynan qarsylyq jasalyp, redaksııanyń ishki isine aralasý da oryn aldy. Mine, bas redaktordyń ójettigi, baıyptylyǵy osy kezde tolaıym kórinis tapty. Álgindeı ádepsiz basshylarǵa ádiletti jaýaby berilip, oryndaryna qoıyldy. Jaıshylyqta ustamdy bolsa da, syrttyń qııanatyna tózbeıtin Kúmkeń redaksııanyń ishinde syılastyq, shyǵarmashylyq erkindik aýanyn ornatty. Ujymy bir úıdiń balasyndaı tilektestikte boldy. Esenqul Jaqypbekov, Rátbek Terlikbaev, Manarbek Izbasar sııaqty belgili daryn ıeleri jaqsy áriptes, senimdi serik boldy. Sonymen qatar bas redaktor keıingi tolqyn jas jýrnalıster Serik Satybaldıev, Tursynjan Toqtasynov, Erik Amantaev, taǵy basqalaryna meıirimdi de aqylman tálimger bola bildi.
Atajurtynda «Atamekendi» osylaı aspandatqan Kúmisjan Qudaıbergenqyzynyń qyzmet babynda, shyǵarmashylyq órleý satysynda kelesi kóterilgen bıigi elimizdiń bas gazeti – «Egemen Qazaqstan» bolýy zańdylyq edi. Qalamynyń júıriktigine qosa, Kúmkeń osy jyldarda, Alash kósemi Álıhan Bókeıhan aıtqandaı, elge qyzmet etetin azamattyq er minezdiń ıesi ekendigin aıǵaqtap kórsetti. Qalamynan týǵan dúnıeleri jurttyń kádesine asyp, el ıgiligine aınalyp, alǵys arqalaýdan jazbady. Osy arada esime túsip otyr, 2011 jyly ma eken, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Almaty oblysyndaǵy kúnderi ótkizildi. Basshymyz Saýytbek Abdrahmanov bas bolyp, birneshe aýdandy araladyq, sońynda Uzynaǵashta oqyrmandarmen ádemi kezdesý ótti. Bul kúnderdiń mazmundy ótýine oblys ákimi Serik Úmbetovtiń muqııat kóńil bólýi áser etkenin de baıqadyq. Sóıtsek... Ákimniń ózi bizdiń Kúmkeńniń synyptasy eken. Bir basqosýda Serik Ábikenuly: «Kúmisjandy synyptasym bolǵandyqtan ǵana emes, bastyqsyń ba, basqasyń ba dep jaltaqtamaı, ne nárseni de betke aıtatyn birbetkeı, týrashyl minezi úshin de syılaımyn. Synyna ushyrap qalýdan saqtanyp júremin. Kúmisjannyń biraýyz sózi bizge zań. Sondyqtan maqalalarynda nusqaǵan kemshilikterdi de tezdetip túzetýge tyrysamyz. «Egemen» gazetine erterek jazylyp qoıamyz» dep bárimizdi dý kúldirip edi sonda. Árıne, ár ázildiń astarly shyndyǵy bar desek, mundaǵy shyndyq – Kúmkeńniń qaısar minezi.
Abaı hakim aıtqandaı, minez – adamnyń saýyty. Jýrnalıst qalamgerlerge de ózindik ózgeshe minez qajettigin Kúmisjan Qudaıbergenqyzy kórsetip bergendeı. Bul – keıingi tolqyn jýrnalısterge úlgi, ónege dep aıtar edik. Eńbekqorlyqtyń, sol izdenimpazdyqtyń, el-jurtyna degen izgi iltıpat pen tereń súıispenshiliktiń arqasynda jıyrmaǵa jýyq kitaby jaryq kórdi. Ol kitaptardyń «Jambyl eliniń jaısańdary», «Kóz ilmeıtin kóńil», «Sónbeıtin sezim», «Dara jol», «Kıe», «Týǵan jer tumaryń» dep keletin ataýlarynyń ózi beıneli kórkemdigimen ǵajap syr shertip turǵandaı.
«Jambyl eliniń jaısańdary» kitabynda kıeli topyraqta dúnıege kelgen bı, batyr, sheshen, aqyn babalar týraly tolǵanystardy zerdege toqyp, jadymyzda jattap, búginde elimizdiń damýyna eleýli úles qosqan tolaǵaı tulǵalar men tanymal azamattardy tanyp bilemiz. Taqyryp aıasy bir kitapqa tarlyq etkendikten, Kúmisjan Qudaıbergenqyzy kóp uzatpaı, osy oraıdaǵy jańa týyndysyn jarqyratyp usynǵan. Elin súıgen erenniń isi. Aıtýly qaıratker qalamger, úsh birdeı ulyq basylymnyń bas redaktory bolǵan Ýálıhan Qalıjannyń «Kúmisjan – aýylymyzdyń, aýdanymyzdyń, elimizdiń jylnamashysy» degen dálme-dál baǵasyna kelispeske áddimiz joq. Al kórnekti jazýshy Jumabaı Shashtaıuly Kúmisjan Baıjannyń kitaptaryn keleshek urpaqqa syılaǵan rýhanı murasy dese, budan artyq qandaı madaq bolmaq. Olaı bolsa, baspasózdiń abyz aqsaqaly, oblystyq «Jetisý» gazetiniń kóp jylǵy bas redaktory Baımolda Musa aǵataıymyzdyń kezinde Kúmkeńe «Áı qaısar qyz-aı!» dep súısine, tań-tamasha qalǵanyna da tańdanýdyń reti joq sııaqty.
Sol qaısar qyz qazir aıaýly jar, ardaqty ana, súıikti áje. Salaýatty jary Salamatpen birge baqytty áýletti kóktetip, órken jaıǵyzǵan. Sonymen qatar, jýrnalıstik eńbeginiń jemisi de molynan máýeledi, kóptegen marapatty ıelendi. Ár jyldarda Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, Jambyl atyndaǵy Halyqaralyq syılyqtyń ıegeri, Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń eki márte laýreaty atandy. Eńbek ardageri. Nesheme tósbelgiler. Jambyl aýdanynyń, Taldyqorǵan qalasynyń, Almaty oblysynyń qurmetti azamaty. Qurmet pen abyroı adamyn tapqan dep osyndaıda aıtar bolar.
Búginde úsh jıyrma bestiń seńgirine jetip mereıger bolyp otyrǵan qaısar qalamger zeınettegi jyldarda da shyǵarmashylyq beınetten baz keshken emes. Kerisinshe, údemelete jazyp, júremelete jarııalanyp, kópshilik oqyrmannyń úde, talabynan shyǵyp júr. El men jer tarıhyn túgendep, tanymdyq sıpattaǵy kórkem esselerin jalǵastyra jazyp keledi. Qalamnan tógilgen jan-júregińizdiń syr-tolǵanysy Alataý bulaqtaryndaı syldyraı bersin, kúmis úndi Kúmkem! Jetisý jánnat jeriniń kúmis kúlkili qyzy, alda da Súıinbaı, Jambyl eliniń jaryq juldyzy bolyp jarqyraı bergeısiz.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
ALMATY