«IQAir» shveısarııalyq kompanııasy jyl saıyn álem elderiniń aýa sapasyna zertteý jasap, esebin jarııalaıdy. 2024 jyldyń esebine sáıkes Fınlıandııa – Eýroodaqtaǵy eń taza el. Ony álemdik reıtıngte tek Islandııa ǵana basyp ozdy. Olardan bólek, Estonııa, Shvesııa, Aýstralııa úzdik bestikke endi. Al Qazaqstanda aýa sapasy ortasha dep baǵalanyp, elimiz bul reıtıngte 138 eldiń ishinde 71-orynda tur.
Shveısarııalyq kompanııa ǵalymdary 138 eldegi 40 myńnan asa aýa sapasyn baqylaý stansasynyń derekterin taldaǵan. Aýa sapasy týraly dúnıejúzilik esepke súıensek, álem qalalarynyń 17 paıyzy ǵana Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DSU) aýa lastanýy boıynsha nusqaýlaryna sáıkes keledi. Mundaı elderdiń qatarynda Aýstralııa, Bagam araldary, Barbados, Estonııa, Grenada, Islandııa, Jańa Zelandııa bar. Al Chad, Bangladesh, Pákistan, Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy, Úndistan eń lastanǵan bes el tizimine engen. Eń lastanǵan jeti qala Ortalyq jáne Ońtústik Azııa aımaǵynda ornalasqan. Máselen, álemdegi eń lastanǵan toǵyz qalanyń altaýy – Úndistanda.
Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy eń lastanǵan iri qala – Los-Andjeles pen Kalıfornııa (Ontarıo qalasy). Al AQSh-taǵy eń taza iri qala – Sıetl men Vashıngton. Maıagýes, Pýerto-Rıko ótken jyly eń taza megapolıs atandy. Sondaı-aq Okeanııa – álemdegi eń taza aımaq, ondaǵy qalalardyń 57 paıyzy DSU-nyń jyldyq nusqaýlyǵyna sáıkes keledi.
IQAir ǵalymdary Afrıkada naqty ýaqyttaǵy, jalpyǵa qoljetimdi aýa sapasyn baqylaý derekteriniń joqtyǵyn aıtady, onda árbir 3,7 mln adamǵa bir ǵana baqylaý stansasy bar.
«Aýanyń lastanýy adam densaýlyǵyna da, qorshaǵan ortaǵa da eleýli qater týǵyzyp otyr. Bir alańdatarlyǵy, kóptegen adam budan beıhabar. Biz jyl saıyn mundaı esepti ne úshin jasaımyz? Aýanyń sapasy týraly derekter sanany sergitýge, saıası sheshimder qabyldaýǵa, densaýlyq saqtaý sharalaryna basshylyq jasap, qaýymdastyqtarǵa aýanyń lastanýyn azaıtý jáne bolashaq urpaqty qorǵaýǵa aldyn ala áreket etýge múmkindik beredi», deıdi IQAir bas dırektory Frenk Hammes.
Al «Greenpeace International» kompanııasynyń aýanyń sapasy boıynsha aǵa ǵylymı qyzmetkeri Eıdan Ferroý kómir jaǵý, ormandardy kesý, qoqysty kez kelgen jerge tastaý sekildi adam áreketinen aýa sapasy nasharlap, klımattyń ózgerýi oryn alatynyn jıi eske salyp turý qajet degen pikirde. Sondaı-aq onyń aıtýynsha, álemdegi taza elderdi únemi úlgi etý de adam sanasyna áser etedi.
Osy oraıda álemdegi eń taza Skandınavııa elderiniń mysalymen bólissek, artyq bolmas. Atalǵan aımaqta jergilikti halyq qarapaıym ǵana erejelerge baǵynyp, tabıǵatqa zııan keltirmeýge tyrysady. Tabıǵatqa degen súıispenshilik Skandınavııada mádenı qundylyqqa aınalǵan. Onyń tipti norveg tilinde arnaıy ataýy bar: «friluftsliv» – «ashyq ómir», bul tabıǵatqa negizdelgen ómir saltyn bildiredi.
Máselen, bul elderde jaıaý serýendeý («Skandınavııalyq júris» túsinigi osydan qalyptasqan) jáne velosıpedpen júrý mádenıeti keńinen damyǵan. Jergilikti turǵyndardyń basym bóligi jumysqa velosıpedpen barady, tańerteń nemese túski ýaqytta serýendeıdi. Osy kúndelikti ádet tabıǵatpen syrlasýǵa, onyń jaı-kúıin uǵynýǵa múmkindik beredi dep esepteıdi turǵyndar. Al onyń nátıjesi tazalyqqa ákeledi. Skandınavııa elderiniń aýasy óte taza, tabıǵaty da tamasha kúıinde saqtalǵany da sondyqtan.
Kúndelikti ádetpen qosa, munda jańartylatyn energııany paıdalanýdan bastap túrli ekologııalyq sharalardy qarapaıym turǵyndar da, memlekettik oryndar da qatań ustanady. Qoqysty suryptaý, eski kıimderdi laqtyrmaý, kóshege qoqys tastamaý Norvegııa, Shvesııa, basqa da Skandınavııa elderi turǵyndarynyń kúndelikti ómirine tereń sińip ketkeni sonsha, olardy buǵan májbúrleýdiń qajeti joq.
Búginde Soltústik Eýropa elderi avtokólik paıdalanýdy úshten bir bóligine (Norvegııa) qysqartýdy, 2030 jylǵa qaraı elektr kólikterine (Shvesııa) kóshýdi, 2030 jylǵa qaraı portty aýdandardaǵy shyǵaryndyny eki ese azaıtýdy (Norvegııa) maqsat etip qoıdy. 2050 jylǵa qaraı skandınavııalyqtar kómirtegi shyǵaryndysyn nóldik deńgeıge jetkizýdi josparlap otyr.
Qazir Norvegııa – qomaqty munaı qory bar jalǵyz Skandınavııa memleketi. Qara altyn ony baı elderdiń qataryna qosty. Degenmen memleket bıznesten bastap kúndelikti ómirge deıin ekologııalyq saıasat pen turaqty damýdy belsendi túrde júzege asyryp keledi. Norvegııada munaı qory HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda tabyldy.
Shvesııanyń ekologııalyq ustanymy da Norvegııadan kem túspeıdi. Danııa da jyl saıyn kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndysyn azaıtýǵa umtylyp otyr, qala qurylysyna smart tehnologııalardy engizip, eko-ómir saltyn keńinen nasıhattaıdy.
Oslo 2019 jyly Eýropanyń «jasyl astanasy» atandy. 2012 jyly qala porttyq aýmaqtaryn qoǵamdyq aımaqtarǵa beıimdep qaıta sala bastady. Osylaısha, burynǵy avtokólikterge arnalǵan keń magıstraldardyń ornyna jaıaý júrginshilerge arnalǵan jasyl aımaqtar, meıramhana, murajaı, demalys oryndary paıda boldy. Oslo qalasy týraly maqala jarııalaǵan «The New York Times» gazeti osy baǵytty erekshe atap kórsetken: «Burynǵy las, qańyrap bos qalǵan ónerkásip-tik aımaq bolǵan Tıývholmen araly qazir qalalyq mádenı demalys orynǵa aınalǵan. Norvegııanyń úlken jetistigi – osy».
Skandınavııa elderindegi ekologııalyq bastamalardy memlekettik mekemeler nemese jeke kompanııalar ǵana júzege asyrmaıdy. Kóbine turǵyndardyń ózderi bastama kóteredi. Olar túrli pikirtalasqa qatysýǵa, belgili bir aýmaqta nemese belgili bir kóshede, máselen, aǵash otyrǵyzý sekildi eldi mekendi jaqsartýǵa bolatyn jergilikti jobalarǵa qatysýǵa mashyqtanǵan.
Skandınavııalyqtar kez kelgen zatqa teńgerimdi kózqaraspen qaraıdy, tamaqty tutyný mádenıeti tipti bólek. Azyq-túlikti qajetine qaraı tutynýǵa olar bala kezinen tárbıelenedi. Ult densaýlyǵy men qazirgi skandınavııalyq kózqarastardyń qalyptasýynyń bir syry da osynda.
Qaraýsyz qalǵan ındýstrıaldy aımaqtardy murajaıǵa, jasyl aımaqtarǵa, qoǵamdyq demalys oryndaryna aınaldyrý bir jaǵynan qalany týrıster úshin qyzyqty etedi. Sondaı-aq elektr kólikteriniń sanyn kóbeıtý, qoǵamdyq kólikterdi bıootynǵa aýystyrý aýaǵa shyǵarylatyn zııandy zattardy azaıtady jáne qalalardy kelýshiler úshin tartymdy etedi.
Jalpy ,orman, jasyldanǵan álemniń joıylyp bara jatqanyn kórgende dabyl qaǵýymyz kerek. Temeki tuqyldarynan nemese basqa jaǵdaıda shyqqan órtterdiń zardabyn qalpyna keltirýge ondaǵan jyl ketetinin este saqtaǵan jón. Buǵan jol bermeý úshin memleket tarapynan ǵana emes, sonymen qatar jergilikti turǵyndar men tabıǵatty qorǵaý belsendileriniń de tıisti ekologııalyq aqparattyq saıasaty bolýy kerek. Osylaısha, qarapaıym áreketterimizben tabıǵı resýrstardy saqtap, halyq arasynda keń taralǵan «skandınavııalyq armandy» júzege asyramyz. Bul ekologııalyq ortada, jaıly taza qalalarda ómir súrip, kórkem tabıǵatqa tamsaný der edik.