Baltamen17 jaýdy jaıratqan jaýynger Naýryzbaı Esmaǵambetovke maıdandyq gazetter «Sovetskıı rysar» degen maqala arnaǵan
Bizdiń balalyq shaqtaǵy taǵdyrymyz sum soǵyspen qatar keldi. Esimdi emis-emis endi ǵana bilip, qaz basqan 3 jasqa qaraǵan shaǵymda ákem Kúzekbaı 1942 jyly, týǵan baýyrlary Jamanbaı men Qyshaý da birinen soń biri soǵysqa attanypty. Solardyń ishinen kapıtan Jamanbaı atam ǵana jarymjan, múgedek bolyp oralyp, elge kelgen soń jaraqatynyń saldarynan 4-5 jyldan soń qaıtys boldy. Al biz bolsaq áke alaqanyn kórmeı óstik.
Biz úshin qasterli sanalatyn uly Jeńistiń 70 jyldyǵy da jaqyndap keledi. Biz de sol 70-ińniń ortasynan asyp baramyz. Osynaý jeńis merekesi qarsańynda buryn jazylmaǵan, kezinde aty ańyzǵa aınalǵan bir ákemiz jaıly umytylyp bara jatqan jaıtty kópshilik qaýymnyń esine túsirsem be dep edim. Ol da meniń ákemniń dosy, aýyldasy, atalas aǵaıyn Naýryzbaı Esmaǵambetov jaıly bolmaq. Kezinde soǵystaǵy qolbasshylardyń ózi, maıdan dalasyndaǵy orys tildi gazetter de «Sovetskıı rysar» dep atap, aty ańyzǵa aınalǵan Naýryzbaı batyr týraly eskirgen jaıdy el esine salsaq, bul da bir keıingi urpaqtyń aıta júrer áńgimesine aınalar edi.
Kózkórgender Naýryzbaıdy boıy 2 metrge jýyq, denesi de boıyna saı, shıratylǵan taramys, naǵyz alyp kúsh ıesiniń ózi bolatyn deıdi. El ishinde altaı-qarpyqtyń as-toılarynda talaı myqtylarmen kúreskende, eshkimdi shaq keltirmeı, jaýyryny jerge tımeı ketti deýshi edi...
Naýryzbaı meniń ákem Kúzekbaı ekeýi qatar eldiń biraz jigitterimen birge 1942 jyldyń kókteminde áskerge alynyp, Aqmolada biraz jattyǵady da, sodan maıdanǵa attanady. Ol maıdanda túr-tulǵasyna, kúshine qarap arnaıy barlaýshylar jasaǵyna qabyldanǵan, sonda talaı erlikter kórsetip, «til» ákelýden aldyna jan salmaǵan. Sol erlikteri úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen, «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan. Birde ol barlaýshylar jasaǵymen birge nemis tylyna deıin kirip, «til» ákele jatyp, sol qolynan jaralanady. Bulardyń mekeni qalyń orman ishindegi shaǵyn alańqaıda ózderi salyp alǵan jasyryn jertóle úı bolypty. Tapsyrmany oryndap, aman-esen mekenderine oralady, qolynyń jarasyna alǵashqy em-dom qabyldap tańyp tastaıdy.
Tań ata ertemen komandır kelesi tapsyrmany qabyldaıdy da, jaraly Naýryzbaıǵa: «Sen endi myna jarańmen barlaýǵa shyǵa almaısyń ǵoı, osynda qalasyń, as qamyn ózińe tapsyramyz», dep ózderi joryqqa shyǵyp ketedi. Oıynda eshteńe joq Naýryzbaı pesh jaǵý úshin otyn daıyndaý qamyna kirisedi. Qalyń orman ishinen otynǵa jaraıtyn butaqtardy bir qolymen-aq ózi qaıraǵan ótkir baltamen shaýyp, jınap, jertóleniń mańyna tasıdy. Sol bir sátte jan-jaǵyndaǵy qalyń aǵash butaqtary qozǵalaqtap, bir adamdardyń da qarasy kórinip qalady. Alǵashqyda tez oralǵan ózimizdiń jigitter me degen oı da qylań beredi. Alaıda, jalt etip jan-jaǵyna qarasa, aınala qorshap, nemis soldattary qarýlaryn kezenip, asyqpaı aıańdaı basyp kele jatyr eken. Sirá, manadan beri ańdyp, jalǵyz ǵana soldattyń júrgenine, qolynda qarýynyń joqtyǵyna ábden kózderi jetse kerek. Árıne, alǵashqyda sasqalaqtap qalǵan Naýryzbaı ne isterin bilmeı turady. Mundaı ońtaıly sátte árıne, nemister ony tirideı qolǵa túsirgisi keletini aıdan anyq. Olar aspaı-saspaı jaqyndap keledi. Ortasynda qasqaıǵan sur shıneldi ofıseri bar. Al Naýryzbaı qolynda ne qarýy joq, myltyǵy jertóle syrtyndaǵy aǵashqa ilýli qalǵan. Ol oń qolyndaǵy baltasyn syǵymdaı ustap, keıin sheginshektep, jertóleniń ishine qoıyp ketedi. Esikti tirep japqan bolady.
Artynsha jetken nemis soldattary esikti syndyryp áketip bara jatady. Sol sátte Naýryzbaı esikti ashyp jiberedi. Biriniń artynan biri lap qoıǵan birneshe soldatty baltanyń ótkir júzi qarsy alyp, sulatyp salady. Biraq jaý da qaıtpaıdy. Qaıtse de tirideı ustaýǵa qatań tapsyrma alsa kerek. Shaǵyn jertóle ishi arpalysqan naǵyz qolma-qol shaıqas alańyna aınalady. Birinen soń biri kire berip, avtomattarynyń dúmimen urýǵa, pyshaqtaryn salýǵa jabyla ketkenimen Naýryzbaıdyń soqqysy shydatpaıdy, aınaldyra urǵan baltasynyń júzi jabylǵandardy shetinen shaba beredi. Jertóle ishinde jaý soldattary jabylyp, arpalysyp jatqanda, basqalarynyń oq atýǵa da shamasy bolmasa kerek. О́ıtkeni, tar jerde bir-birine oq tıip ketýden de jasqanady ǵoı. Áıteýir ne kerek, qolma-qol shaıqas uzaqqa sozylyp, jertóle ishi jaý óligine tolady. Bir sát tynyshtyq ornaıdy. Qolyndaǵy baltasyn syǵymdaı ustap, Naýryzbaı da óz kózine ózi senbegendeı qarap turyp qalady. Batyr ańqaý keledi emes pe, osy sátte jartylaı ashylyp turǵan esiktiń syrtynda baıaǵy nemis ofıseri bárin ańdyp qarap turǵan eken. Esikten kire bere mundaı alyppen jekpe-jek shyǵýdyń endi qaýipti ekenin sezedi de qolyndaǵy pıstoletimen ata beredi, ata beredi. Naýryzbaı da qarap qalmaı, baltasyn siltep úlgeredi...
Arada birshama ýaqyt ótkende barlaýshylar jasaǵy da mekenderine jetedi. Áýeli olar jertólede qanǵa boıalyp jatqan nemis ofıserin kóredi. Esik túbinde esil er Naýryzbaı da qanǵa bógip, es-tússiz jatyr eken. Jertóle ishi tolǵan nemis soldattarynyń denesi. Bárin sanaǵanda 17 fashıst jer jastanǵan bolyp shyǵady.
Sol arada komandır dereý shtabqa habar beredi. Naýryzbaı tiri eken, aýyr jaraly, keýde jaǵynan birneshe oq tıgen, kóp qan joǵaltqan. Arnaıy dárigerler toby kelip, alǵashqy kómek kórsetedi. Bul habar búkil maıdanǵa taraıdy. Oryssha-qazaqsha shyǵatyn armııalyq gazetter «Sovetskıı rysar soldat» degen taqyrypta burqyratyp maqala jazyp jatady. Tipti, bul habar elge deıin jetip, Jańaarqa aýdandyq «Lenın joly» gazetiniń 1943 jylǵy sandarynyń birinde «Jerlesimiz Esmaǵambetov Naýryzbaı 17 nemisti baltalap óltirgen» degen maqala basylǵan eken. Ony qaıtse de aman alyp qalý úshin qolbasshylar sheshim qabyldap, arnaıy ushaqpen Máskeýdegi gospıtalǵa jetkizedi. Naýryzbaıdy bilikti dárigerler baryn salyp aman-esen janyn alyp qalady. Eki-úsh aıda esin jıǵyzyp, otyratyndaı halge jetkizedi. Ony Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynady. Alaıda, belgisiz sebeptermen oǵan osy erligi úshin tek Lenın ordeni ǵana beriledi. Aıtylyp júrgen keıbir derekterge, áńgimelerge qaraǵanda, tipti sondaı adamdy kórýge qumartyp, Búkilodaqtyq tóraǵa M.I.Kalınınniń ózi gospıtalǵa kelip, keýdesine orden taǵypty desetin. Onyń ras-ótirigin aıta almaımyz, árıne. Átteń, sol aýyr jaraqattan nar tulǵaly qaıran Naýryzbaı ońalyp kete almaıdy, kóp uzamaı gospıtalda kóz jumady. Denesi Máskeýdegi baýyrlastar zıratyna jerlenipti.
Naýryzbaı gospıtalda jatqanda aýyldaǵy shańyraǵyna Máskeýden arnaıy alǵys jazylǵan hat kelipti. Onyń ishinde Naýryzbaıdyń keýdesinde Lenın ordenin taǵyp túsken, eki jaǵynan medbıke demep otyrǵan sýreti bar eken. Ol kezde bári fotony «portret» deýshi edi ǵoı, sol portretti men de kórdim. Qazir ol «portret» qyzdarynyń biriniń shańyraǵynda bolýy kerek.
Naýryzbaı erligi týraly soǵysta «Otan úshin» atty maıdan gazetiniń redaktory bolǵan, keıinnen tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor atanǵan, Uly Otan soǵysy jaıly qazaqstandyq birqatar zertteý eńbekterdiń avtory Ǵazız Ábishev (1916-1982) jazǵan bolatyn. 60-jyldardyń ortasynda QazMÝ-da tarıh fakýltetinde oqyp júrgen kezimde Ǵazız aǵanyń leksııasyn tyńdadym, dáris aldym. Sonda bir sáti túskende osy taqyrypty qozǵap, meniń oǵan jaqyndyǵymdy aıtqan kezde, ol kisi qýanyp: «Bul erlikti keıingi urpaqqa jetkizý kerek, áli de zertteı túsý kerek. Bul qaıtalanbas erlik», dep aıtqany bar edi. Naýryzbaı týraly resmı derekterden qolymda tek 1975 jyly Almatyda, «Jazýshy» baspasynan shyqqan Uly Jeńistiń 30 jyldyǵyna arnalǵan «Qaharman» jınaǵy ǵana qalypty. Onda tek «Bólimshe komandıri A.Z. Franchýk jaýynger Naýryzbaı Esmaǵambetovtiń keýdesine «Qyzyl Juldyz» ordenin taqty» degen sýreti berilgen.
Maıdanger jazýshymyz Ázilhan Nurshaıyqov «Surapyl soǵysta qazaq jaýyngerleriniń eren erlikteri elenbeı qaldy» degen edi bir suhbatynda. Endeshe, sum soǵysta bir vzvod jaýdy jalǵyz jaıratqan Naýryzbaı Esmaǵambetov erligin zerttep, urpaqtarymyzǵa úlgi-ónege ete bersek deımiz...
Sýrette: bólimshe komandıri A.Franchýk jaýynger N.Esmaǵambetovtiń keýdesine «Qyzyl Juldyz» ordenin taqty.
Faızolla KÚZEKBAIULY,
otstavkadaǵy podpolkovnık.