Balalardyń durys hám sapaly tamaqtanýy olardyń densaýlyǵy men bilimine tikeleı áser etedi. Sol sebepti oqý jylynyń basynan bastap bilim uıymdarynda oqýshylardy tamaqtandyrýdyń jańa standarty engizildi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń usynymdaryna saı qant mólsheri 3,6 esege, al tuz mólsheri 5 esege azaıtyldy. Sonymen qatar oqýshylar rasıonynda kókónis, jemis jáne sút ónimderiniń úlesi artqan. As mázirinen shujyq ónimderi, qaqtalǵan taǵamdar, spredter, tuz ben qant mólsheri joǵary ózge de ónimder tolyqtaı alynyp tastalmaq. Gazdalǵan tátti sýsynnyń ornyna balalarǵa endi sút ónimderi, sondaı-aq qant mólsheri tómen jemis shaılary men kompot usynylady.
Bala aǵzasy endi qalyptasyp, damıtyn kezeńde qunarly tamaqtanýdy qajet etetini ras. Sondyqtan oqýshynyń tamaqtanýyna ata-anamen birge mektep te, memleket te jetkilikti kóńil bólýi kerek.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Nurqan Sádýaqasovtyń aıtýynsha, jańa standart balabaqsha, mektep, kolledj ben saýyqtyrý lagerlerin qosa alǵanda, barlyq bilim uıymdaryna engiziledi.
– 2023 jyldan bastap memleket bastaýysh synyp oqýshylaryn, memlekettik ataýly áleýmettik kómek alýǵa quqyǵy bar jekelegen sanattaǵy balalardy tegin ystyq tamaqpen qamtamasyz etip keledi. Alaıda júrgizilgen taldaý nátıjesi mektep oqýshylarynyń tamaqtanýynda tuz, qant jáne maıdyń mólsheri tym joǵary ekenin kórsetti. Sonymen qatar rasıonda kókónister, jemis-jıdekter men sút ónimderi jetkiliksiz. Osyndaı tamaqtaný balalar arasynda semizdikke, qant dıabetine jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń erte jastan damýyna ákelýi múmkin, – deıdi komıtet ókili.
Onyń aıtýynsha, jańa standart qazirgi zamanǵy halyqaralyq tásilderge negizdelip jasalǵan. Atap aıtqanda, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Oqý-aǵartý mınıstrligi, Qazaq taǵamtaný akademııasy, IýNISEF jáne Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDSU) sekildi halyqaralyq uıymdarmen birlesip ázirlengen.
– Buǵan qosa, jańa standartta alǵash ret shaǵyn jınaqty mekteptegi tamaqtanýdy uıymdastyrý talaptary men arnaıy dıetalyq qajettilikteri bar balalardy tamaqpen qamtamasyz etý erejeleri engizildi, – dedi ol.
Mektep máziri kún tártibinen túspeýge tıis. О́ıtkeni oqýshylardyń osy kezde qalaı tamaqtanatyny olardyń densaýlyǵyna, kóńil kúıine, úlgerimine, bolashaǵyna tikeleı áser etedi.
Qazaq taǵamtaný akademııasynyń vıse-prezıdenti Aqkúmis Salhanovanyń aıtýynsha, osy kúni balalar arasynda artyq salmaq máselesi ýshyǵyp tur.
– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń deregine sáıkes, semizdikke shaldyqqan balalar sany jyl saıyn artyp keledi. Bul XXI ǵasyrdyń jahandyq epıdemııasy dep atalady.
О́kinishke qaraı, Qazaqstan da bul úrdisten tys emes. Qazir elimizde 6–9 jas aralyǵyndaǵy árbir besinshi balada artyq salmaq bar. Eger bul úrdisti toqtatpasaq, 2035 jylǵa qaraı artyq salmaǵy bar balalar men jasóspirimderdiń sany 1,9 mıllıonnan asady degen boljam bar.
Bul – erte jasta dıabet, júrek-qan tamyr aýrýlary jáne basqa da sozylmaly dertterdiń damýyna sebep bolýy múmkin. Osylardyń aldyn alý úshin elimizde alǵash ret mektep máziriniń quramyn avtomatty túrde esepteıtin onlaın-kalkýlıator ázirlendi. Bul júıe taǵamnyń kalorııasyn, aqýyz, maı, kómirsý men dárýmender quramyn shyǵaryp beredi. Qyzmet barlyq adamǵa ashyq ári tegin. Muny ata-analar, tipti balalardyń ózderi de qoldana alady, – deıdi Aqkúmis Salhanova.
Sonymen qatar Qazaq taǵamtaný akademııasynyń vıse-prezıdenti «Balaman.kz» atty jańa saıttyń iske qosylǵanyn habarlady. Munda normatıvtik qujattar, usynymdar, mázir kalkýlıatory jáne ata-analar men muǵalimderge arnalǵan materıaldar ornalastyrylady. Taǵamnyń «jeýge jaramsyzdyq ındeksi» de nazarǵa alynady. Bul kórsetkish balalardyń tabaqtarynda qansha taǵam qalǵanyn kórsetedi. Eger deńgeı 30%-dan joǵary bolsa, mázirdi túzetý qajet degen sóz.
Osy másele týrasynda dárigerler men pedagogter de dabyl qaǵyp otyr. О́ıtkeni artyq salmaq – tek syrtqy beınege emes, balanyń densaýlyǵyna, tipti psıhologııasyna da úlken soqqy. Qımyl az, tátti kóp, al gadjet ekranynan kóz almaıtyn ómir saltynyń saldary osy.
Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalar quqyǵyn qorǵaý komıtetiniń bas sarapshysy Aqmaral Maqulbekovanyń aıtýynsha, ár mektepte tamaqtaný sapasyna monıtorıng júrgizý jónindegi komıssııa (brakerajdyq) jumys isteıdi.
– Komıssııanyń mindetteri tamaq ónimderiniń, daıyndalǵan taǵamdardyń sapasyna, azyq-túlikterdiń jaramdylyǵyna, daıyn taǵamdardy saqtaý, jetkizý merzimderi men sharttarynyń saqtalýyna, balalardyń naqty tamaqtaný rasıonynyń kúndelikti, perspektıvalyq as mázirine sáıkestigine, ashananyń sanıtarlyq jaǵdaıyna monıtorıng júrgizý. 2025–2026 oqý jylynda jergilikti atqarýshy organdar memlekettik mektepterdegi 1,7 mln oqýshyǵa, onyń ishinde 1,4 mln-nan astam bastaýysh synyp oqýshylaryna jáne áleýmettik sanattyń 285 myń 5–11 synyp oqýshylaryna tegin ystyq tamaq uıymdastyrdy. Oqýshylarǵa bir rettik tamaqtandyrýdy uıymdastyrýǵa jergilikti bıýdjetterden 2025 jylǵa 192,1 mlrd teńge qarjylandyrý qarastyrylǵan. Astana qalasynda 1 balaǵa bir rettik ystyq tamaqtyń eń joǵary quny – 1 090, Almaty qalasynda – 963 teńge, Aqmola oblysynda – 882 teńge, eń tómengi quny Jambyl, Almaty – 550 teńge jáne Abaı oblystarynda – 578 teńge, – deıdi Aqmaral Maqulbekova.
Jańa standarttyń qalaı iske asyp jatqanyn óz kózimizben kórmekke Abaı Qunanbaıuly atyndaǵy №87 mektep-gımnazııasyna arnaıy baryp, ashana jumysymen tanysyp qaıttyq. Ashananyń kireberisinde arnaıy kamera ornatylǵan eken. Iаǵnı ár bala esik aldyna kelip, kameraǵa qaraıdy. Eger ol mektep oqýshysy bolsa, ekranda onyń aty-jóni kórsetilip, «Qosh keldińiz!» degen jasyl tústi jazý shyǵady. Al bógde adam baıqalsa, qyzyl belgi janady. Bul – bir jaǵynan qaýipsizdik júıesi, ekinshi jaǵynan tamaqtanǵan oqýshy sanyn naqty esepteıtin baqylaý quraly.
Biz ashanaǵa kire bergenimizde bastaýysh synyp balalary tamaqtanyp bolǵan eken. Olardyń pikiri bárinen mańyzdy. Janǵoja, Jannur, Aqgúlim esimdi 3-synyp oqýshylarynyń aıtýynsha, árqaısysyna ártúrli tamaq unaıdy eken. Ásirese alma beretin dúısenbi men sársenbi kúnderin asyǵa kútetin kórinedi. «Tárelkede jarty as qaldyrmaımyz» deıdi balalar. Biraq salatty taýysyp jemeıtinderin de jasyrmady.
Al joǵary synyptyń oqýshylary úzilis kezinde qalaǵan tamaǵyn ózderi satyp alyp ishedi. 7-synyp oqýshysy Janathan Rahmatýllanyń aıtýynsha, onyń synyptastary syrttan emes, osy mektep ashanasynan tamaqtanǵandy jón sanaıdy eken.
– О́ıtkeni mundaǵy baǵa qoljetimdi. Kúnine 500–1000 teńge arasynda toıyp tamaqtanamyz. О́zim kóbine pıýre nemese pıssa alamyn. Jıdek kıseli jáne bar. Ashanaǵa ekinshi jáne úshinshi sabaq arasyndaǵy on mınýttyq úziliste baramyz, – deıdi ol.
Sonymen, balalardyń sózinen baıqaǵanymyz, tamaqtyń paıdaly bolýy jetkiliksiz, onyń dámdi bolýy da mańyzdy. О́ıtkeni as-aýqat qunarly bolǵanymen, oqýshy ony jemese taǵamnyń eshqandaı quny joq. Sol úshin mázirdi jasaǵanda tek dárýmen quramyna emes, balanyń talǵamyna da mán berý kerek sekildi...