«Qazaq jaýdan jeńilgen emes!»

«Qazaq jaýdan jeńilgen emes!»– dep atoılap, bir urysta 150-den astam nemis pen 7 dzotty talqandaǵan Isataı Súıeýbaev erligin ádil baǵalaıtyn kez keldi

1913 jyly Mańǵystaýdyń Tıgen aýylynda týyp, óz erkimen maıdanǵa suranyp ketken Isataı Súıeýbaev pen onyń qan maıdanda kórsetken eren erligi týraly mańǵystaýlyqtar jetik biledi. Jeńistiń 70 jyldyǵy merekesi qarsańynda erligi aýyzdan-aýyzǵa, urpaqtan-urpaqqa tarap, el jadynan óshpesteı oryn alǵan qazaqtyń batyr uly týraly aıtýdy jón sanadyq.

Qazaq halqynyń taǵdyr-talaıyna tap kelgen qıyn jyldary kópshilikpen birge Túrikmenstan jerine tuıaǵy tıgen kóptiń biri Isataı boldy. Aǵamyzdyń bul elge Mańǵystaýdan óndiriske qolǵabys berý úshin jumys kúshi retinde kóshirilgen myńǵa tarta otbasynyń arasynda joly túsedi. Munda odaqtyq deńgeıde tanymal Qarabuǵazdaǵy sýlfat óndirisine jumysqa turady. Kisige esesin jibermeıtin tentek minezdi, bir jaǵy keýdesin eshkimge bas­tyra bermeıtin namys ıesi Isataı osy óndiris ornynda júrip, Kavkaz jigitteriniń judyryǵynan talaı qazaq jigitin arashalap, qarakóz qandastarynyń qamqorshysyna aınalady. Eńbekte óte jaýapty, tııanaqty Isataıdyń bedeli jumystastary men basshylyq arasynda tez belgili bolyp, esimi elge jaqsy tanymal bolady. Eńbekpen birge tehnıka tilin úırenip, shoferlik kýálikke qol jetkizedi. 1940 jyly týǵan jeri Mańǵystaýǵa oralyp, aýdandaǵy jalǵyz mashınanyń róline otyrady. Al soǵys bastalǵanda Isataıdyń eki baýyry – Ákimbaı men Syrlybaı maıdanǵa attanady.

El basyna kún týǵan qysyltaıań shaqta oı men qyrǵa sharýa qamymen shapqylap júretin aýdandaǵy jalǵyz kóliktiń qulaǵynda oınaıtyn birden-bir shofer retinde Isataı alǵashynda maıdanǵa jiberilmeıdi. Basshysy bedelin salyp bronmen qaldyryp otyrady. Al naǵyz erdiń jumysy el arasynda mashınamen «serýendep júrý emes», qolǵa qarý alyp, el qorǵaý dep uqqan Isataıdyń kóńili maıdanda. Birde mineziniń qıqarlyǵy bar Isataı únemi janynda otyratyn tikeleı bastyǵymen kelispeı qalsa kerek. Qolyndaǵy jýan bıligin maldanyp, doq kórsetken dókeıdiń zábirine kóngisi kelmegen Isataı mashınany otaldyryp, ózi kabınadan túsip qalyp, tóbeden tómen qaraıǵy jolmen jibere salady. Abyroı bolǵanda kólik aýdarylmaı, jol jıegindegi tómpekter men butaǵa soqtyǵysyp, saldyrlap-gúldirlep tóbe etegine jete toqtaıdy. Kózi alaqtap, kabınadan shoshyna túsken basshysy Isataıdy sotqa berýge nemese oq pen ottyń ortasy – maıdanǵa attandyrýǵa sheshim qabyldaıdy. Sońǵysy Isataıdyń armandap júrgen «jazasy» edi, maıdanǵa qýana-qýana attanady. Bul 1942 jyldyń tamyz aıy bolatyn. Orynbor qalasynda úsh aı daıyndyqtan ótken ol Ońtústik-Batys maıdanynyń 21-armııasy 293-shi atqyshtar dıvızııasy quramyna avtomatshy bolyp jiberiledi.

Bul, soǵys tarıhynan belgili, jaýdyń Stalıngrad qalasyna qaharyn tógip, biraq ala almaı yzalana shabýyl jasap, qala mańyn qan-qasap alańǵa aınaldyra keńes ákerlerimen keskilese aıqasqan shaǵy-tyn. Qalany qorshaǵan Paýlıýstiń áskerine tý syrtynan soqqy berý uıǵarylǵan alasapyran kezde Isataı qyzmet etetin polk osy maıdanǵa jiberiledi de, qııan-keski shaıqastyń bel ortasyna kep túsedi.

Ásirese, 1942 jyldyń 20 qarashasynda Gromkı hýtorynyń mańynda alapat shaıqas oryn alady. Dóńgelene shep quryp, myqty qorǵanysqa kóshken jaý dál aldarynda betpe-bet kelip turǵan keńes áskeriniń kúshin baıqaǵanmen, tájirıbesiniń azdyǵyn da bilip, aıylyn jımaı urys salady. Keıin I.Súıeýbaevtyń erligine qatysty gazetke suhbat bergen 293-dıvızııadaǵy 1036-atqyshtar polkiniń burynǵy shtab bastyǵy A.S.Sývorovtyń aıtýynsha, jaǵdaıdy baıqaǵan armııa basshylyǵy qosymsha kúsh retinde 5 «KV» tankisin aldyryp, aldymen tank desantshylaryn urysqa salady. Eń myqty degen jaýyngerlerdi temir tondy tehnıka ústine otyrǵyzady. Alǵashqylardyń biri bolyp aýyzǵa ilikken Isataı Súıeýbaev Esen Nurǵazıev, Petr Zaprıagaılov, Ikram Sultanov, E.Shatykov komandır tankine otyrǵyzylady. Bul sátti polktiń burynǵy komandıri, Keńes Odaǵynyń Batyry, zapas­taǵy polkovnık A.Dmıt­rıev bylaı baıandaıdy: «...19 qarashada Sovet Ar­mııasynyń tarıhı shabýyly bastaldy: ońtústik Batys jáne Don maıdanynyń ás­ker­leri ilgeri jyljydy. «Katıýshalardyń» tańǵy 8 saǵat 50 mınýtta qoldaýy­men jaıaý ásker atakaǵa kóterildi.

...Rýmyndar men kómekke kelgen nemis áskerleriniń qarsylyǵyn toıtara otyryp, áskerlerimiz ilgeri jyljydy. Jan alyp-jan berisken surapyl sátte avtomatshy Isataı Súıeýbaev tankten sekirip, jańa ǵana jaý oq atqan jerdi avtomattan kósip-kósip ótti. Sonymen qatar, tankke de baǵyt siltedi. Dıskidegi oq bitti. Biraq jaý áli berilgen joq. Isataı tank ústine qaıtadan sekirip shyǵyp, lıýkten: «Ákel granatany!» dep aıqaılady. Súıeýbaev jaýǵa granatany ústi-ústine laqtyryp, tankty alǵa ozdyrdy».

Al armııanyń saıası bóliminiń bastyǵy Sokolov 1943 jyly aqpan aıynda 1466, dala poshtasy, 134-bólimshe mekeninen VKP (b) Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń hatshysyna jazǵan hatynda: «Bizdiń armııanyń bir bóliminde Stalıngrad úshin, Otan úshin qazaq halqynyń dańqty uly Isataı Súıeýbaev qaharmandyqpen soǵysýda... Ol eshqandaı taısalmaı jáne asqan batyldyqpen jaýdy talqandady. Jýyrda tank desanty urysqa qatysyp, Isataı jaýǵa qarsy avtomattan oq jaýdyryp, kóptegen fashısterdiń kózin joıdy. Bir kezde patrony bitti. Ol endi jaý dzotyna tank lıýginen alynǵan granatalardy laqtyrdy. Bir nemis ofıseri erjúrek jaýyngerdi qurtý úshin tankke júgirdi. Súıeýbaev ony da óz kaskasymen uryp óltirdi. Urystyń bir qyzǵan shaǵynda qolynan jaralandy. Sonda shepti tastap ketken joq. Osy soǵysta ǵana Súıeýbaev 150-den astam gıtlershilerdi qurtyp, 7 dzotty tas-talqan etti» dep jazady. 1036 atqyshtar polkiniń burynǵy shtab bastyǵy A.S.Sývorov: «...Isataıdyń bir ózi on kisi­niń ornyna soǵysty degen sóz aýyzda júrdi. Eń aldymen jaý oǵynan qaımyqpaı, isińdi aqylmen isteýdiń ózi batyldyq qoı. Tank ústinde qalyp qoıýy da batyldyq pen tapqyrlyq tek Isataı esimimen baılanys­ty dep bilem. Ol bar múmkindigin paıdalandy. Qoldanǵan qarýlary – jaýǵa degen kek, aqyldy qaraket, avtomat, granata, kas­ka. Paıdalana bilse, bular ońtaıly qarý­lar eken. Men ózim osy operasııaǵa qatys­tylyǵymdy maqtan tutamyn. Ol júregi shaılyqpaǵan qazaq halqynyń qaharman uldarynyń biri», dep eske alǵan eken keıin.

Kaskamen ózi uryp óltirgen jaýdy qutqar­maqqa júgirgen ekinshi jaýdy da óz qarýymen túırep tastaıdy. Alaıda, janynan jarylǵan snarıadtan aýyr jaralanady. Jaralansa da jyǵylmaı, tipti jarasyn elemeı, kerisinshe ójettene sońyna deıin shaıqasqan ony maıdan dalasynan gospıtalǵa alyp ketedi. Isataıdyń jaralanǵan sátine kýá bolǵan dáriger I.I.Ryjıkov «Bul erliktiń tabıǵaty aı­ryq­sha bólek boldy. Ol alǵa degende tek betaldy shaba bermeı aqylmen, tapqyr­lyq­pen qımyl jasaý kerek degendi is júzinde kórsetip berdi emes pe? Ol jaralan­ǵan soń da urys dalasyn tastaǵan joq. Polk­tiń medısınalyq pýnktine tús­ken soń 319 medısınalyq-sanıtarlyq ba­talo­nyna jónel­tildi. Men ol kezde polktiń sanıtarlyq dárigeri edim. Isataı shyn mánin­degi batyr soldat» degen estelik qal­dyr­ǵan. Bir derekterde, osy urysta Isa­taı­dyń 19 jerinen jaralanǵany aıtylady.

I.Súıeýbaevtyń erligi maıdan gazet­terine jazylyp, jaýyngerler arasy­na lıstovkalar taratylady. Týǵan jeri­ne, ata-ana, otbasyna arnaıy hattar ke­lip, onyń erligin búkil elge tanystyrý ar­qy­ly soǵysta jaýyngerler men tyldaǵy eńbek­kerlerdi Jeńiske jigerlendire túsedi. Onyń erligi men esimin qazaq dala­synan halyq aqy­­ny, jyraý Sáttiǵul Jan­ǵ­aby­lov, maıdan dalasy­nan L.Kas­kelson, kapıtan Mos­sovıch jyrǵa qosady.

Oq pen ot tumshalaǵan osy urys­ta Isataıdyń biraz qarýlas dos­tary ajal qushady. Al, jaýǵan oq­tyń ortasynda jaýdy japyryp, qan­sha nysanaǵa ilikse de boıyna oq darymaı atoı salǵan Isataıdy, qa­zaqy tilmen aıtsaq, «perishteleri saq­taǵan». Janynda bolǵan joldastary nemese búkil maıdanǵa ta­raǵan erligi týraly áńgimelerdi esti­gen zamandas ardagerler: «Avto­matynyń oǵy bitip, tankten gra­nata laqtyrǵan sátte Isataı: «Qa­zaq jaýdan jeńilgen emes! Qazaq qazir senderge ólim ákeledi!» dep aı­qaı­laıdy eken», degendi aıtady. Mi­ne, alapat aıqasta halqymyzdyń qaı­sar uly qalaı soǵysqan?! Erli­gine san ult ókilderi tánti bolyp,­ qazaq halqynyń qanǵa bitken qaısar­lyǵyn tanı tústi deýge bolady.

Gromkı hýtorynyń mańyndaǵy bolǵan sol shaıqasta kórsetken erligi úshin armııa qolbasshysy general I.Chıstıakov ony Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyq dep taýyp, áskerı keńestiń múshesi general I.Kraınov, 293-dıvızııanyń komandıri general P.Logýtınniń qol qoıýymen esimin eń joǵary nagradaǵa usynady. Alaıda, belgisiz sebeptermen Isataıǵa ol marapat emes, Lenın ordeni beriledi. Onyń mánisin sol kezdi kózimen kórip, is basynda júrgender keıin «soǵys aldynda bastyqqa kórsetken qylyǵy kesirin tıgizdi. Birneshe generaldardyń jazǵan usynysy týǵan jerine qaraý úshin jiberilgen kezde, baıaǵy «zábir» kórgen basshylar maquldamaı jibergen» degendi aıtady. Sol ýaqytta 21-shi armııada bul ataqqa usynylǵan jalǵyz I.Súıeýbaev qana bolady. Munyń ózi onyń kózsiz batyr ekendigin dáleldeı túsedi. Armııa qolbasshysy general I.Chıstıakovtyń qolynan Lenın ordenin alǵan Isekeń bir aı merzimge demalysqa elge keledi, halyqpen kezdesedi. Qaıtadan maıdanǵa attanyp, soǵysty Shyǵys Prýssııa jerinde aıaqtap, elge oralady. Bastan-aıaq óte batyldyqpen soǵysyp, talaı erlikterdiń ortasynda júredi. Sarǵaıǵan gazet qıyndylary men muraǵat qujattaryna kóz salsaq, Isataıdyń ereksheligi – ol batyldyqpen birge oqıǵaǵa saı áreket etetin tapqyr, aqyl­men ári shapshań oılap jáne qımyldap úlgeretin zerektiginde. Urymtal tusty qalt jibermeıtin utqyrlyǵynda.

Soǵystan keýdesin syńǵyr­laǵan orden-medaldarǵa toltyryp, aman-esen elge oralǵan I.Súıeýbaev tehnıkanyń tilin jetik biletin bolǵandyqtan, kolhoz, keńsharlarda, Taýshyqtaǵy kómir óndirisinde, tehnıka salasynda qyzmet etedi. Eńbekte de aldyna jan salmaıdy, berile jumystanyp, qatarynyń aldy bolady. Sondyqtan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıýmy Isataı Súıeýbaevty Qyzyl Týmen marapattap, 100 som syıaqy beredi. Osy aqshaǵa soǵystan keıin jadap-júdegen turmysyn túzep, maıdannan oralmaǵan Ákimbaı men Syrlybaıdyń qasiretin tartyp jany jabyrqaǵan anasy Kúnjandy qýantpaq bolyp, Astrahannan kıiz úı satyp ákelýge attanady. Volodar aýdanynan bes kıiz úı satyp alyp, ony kemege tıep, aýylǵa bet alǵan shaqta janyndaǵy keme matrostarymen kelispeı qalady. Jaman oılaǵan eki jigit ashyq teńizge shyǵysymen Isataıdy teńizge laqtyrmaq bop, jabyla ketedi. Ekeýimen arpalysa júrip Isataı batyr olardyń bireýin ózimen birge teńiz túbine ala qulaıdy. Osylaısha, 1947 jyly qyrkúıek aıynda keshegi ótken zulmatty jyldarda eldi qorǵap, erligi Keńes Odaǵy sheńberine tarap, tipti «atsa oq darymaıtyn, órtese ot sharpymaıtyn» qazaq degen halyqtyń uly» dep esimi nemister jaǵynyń ózine tanylǵan aıbyndy ul qapyda qaza tapty. Soǵys bitkenmen, el esin jımaǵan qıyn kezeńde súıegi Astrahan oblysynyń Volodar aýdanyna qoıylady. Sońynda qalǵan jalǵyz uly da kóp uzamaı shetinep ketedi. El táýelsizdigin alǵan soń, 1993 jyly jazda aǵaıyndary men jerlesteri súıegin Mańǵystaýǵa ákelip qaıta jerlep, basyna belgi qoıyp, as berdi.

Kezinde Mańǵystaý oblystyq gazetin basqarǵan S.Esimov bastap, batyrdyń týystary qoldaǵan izdeýler nátıjesinde Podolskiden Isataıǵa qatysty biraz derekter, qujattar aldyrylǵan. Qazir soǵystyń aty ańyzǵa aınalǵan aıbyndy eri Isataı Súıeýbaev týraly málimetter – Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynǵan marapattaý qaǵazy, maıdan dalasyna taraǵan lıstovkalar, Dmıtrıev, Sokolovtardyń, sondaı-aq 21-shi armııadaǵy jalǵyz Lenın ordendi jaýynger ekendigin aıtqan armııa qolbasshysy Chıstıakov pen 293-dıvızııa komandıri Iаshkın jazbalary, Isataıdyń erligi týraly elge maıdan dalasynan jazylǵan hattar Mańǵystaý oblystyq mem­lekettik muraǵatynda saq­taý­ly. Al L.Kaskelsonnyń Isataıǵa arnaǵan óleńi Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Komıteti janyndaǵy Partııa tarıhy ınstıtýtynyń partııa muraǵatynan alynǵan. Jáne bir naqtylarlyq nárse – Isataı bir urysta, ıaǵnı sol Gromkı hýtory mańyndaǵy shaıqasta jaýdyń 7 dzotymen birge, neshe jaýdy óltirýine qatysty. Bir derekterde 150-den astam dese, ekinshi qujattarda 282 dep aıtylady. Qaısysy bolǵanda da bir adam úshin olqy erlik emes... Alaıda, kezinde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵynan qur qalǵan Isataı Súıeýbaev áli laıyqty marapattan qaǵajý kórip keledi. Isataıdyń rýhy maqtaý-madaqtaýǵa zárý emes bolar, alaıda, óz qolymyz óz aýyzymyzǵa jetkenine shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, erimizdi elemeı qoıǵanymyz eldikke syn. Qazaq­stannyń basqa dala-qalalaryn aıtpaǵanda, týǵan jeri Mańǵystaý aýmaǵynda Isataı batyr atymen atalatyn aýyl turmaq, birde-bir mektep, kóshe joq. 1995 jyly I.Súıeýbaevty «Halyq qaharmany» ataǵyna usynyp, keıinirek Aqtaý qalasyndaǵy №8 orta mektepti batyr atymen ataýǵa usynystar bolyp, birqatar jumystar júrgenmen, arty sıyrquıymshaqtanyp baryp, belgisiz kúıinde qaldy. Mektepke buıyrmaǵan sebebi – eki aralyqta moratorıı kelip kılikti.

Mańǵystaý óńirinen ásker qataryna toptap shaqyrylý 1939-1940 jyldarda bastaldy. 1939 jyly Shevchenko aýdandyq áskerı komıssarıaty arqyly 56, 1940 jyly 764 adam, 1941 jyly 120, 1942 jyly 3896 adam Qyzyl Armııa qataryna attanǵan bolatyn. Mańǵystaý turǵyndarynan maıdanǵa attanǵan osy birneshe myńdaǵan azamattardyń arasynan Mádı Begenov, Jumaǵalı Qaldyqaraev, Berlındi alǵash bombalaǵan ushqyshtardyń biri Bilál Qalıev syndy Keńes Odaǵynyń Batyrlary atansa, «Dańq» ordeniniń tolyq ıegeri Kemer Ońǵalbaev, Lenın ordendi Qartbaı Bekjanov pen Isataı Súıeýbaevtardyń esimi, sondaı-aq «Dańq» ordeniniń II dárejesin jáne «Jaýyngerlik Qyzyl Tý», «Qyzyl Juldyz», «I dárejeli Otan soǵysy» ordenderimen, Bas Qolbasshynyń 8 ret Alǵys hatymen marapattalǵan Tuıaqbaı Bımembetov esimderi jyldarmen birge jańǵyra jalǵasyp keledi. Qudaıǵa shúkir, aralarynda mektepke aty berilgenderi de bar. Jeńistiń 70 jyldyǵy merekesi qarsańynda soǵysta qazaq halqynyń dańqyn asyrǵan zor erlik kórsetip, kúlli Armııanyń maqtanyshyna aınalǵan, biraq kúni búginge deıin laıyqty baǵasyn almaǵan Isataı batyr Súıeýbaevqa «Halyq qaharmany» ataǵy berilse deımiz. Sonymen qatar, oblys ortalyǵy Aqtaý qalasynan eskertkish turǵyzylyp, batyr aty mektep nemese ózge de áleýmettik-patrıottyq, tipti qorǵanys salasyndaǵy nysandar men ujymdarǵa berilse, batyr rýhy aldyndaǵy sheksiz paryzdyń sáldeı óteýi bolar ma edi...

 Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».

Mańǵystaý oblysy.