О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary jarty álemge bıligin júrgizgen KSRO-nyń kóbesi sógilip, qýaty kemip, qaıraty qaıtqany kún ótken saıyn biline bastap edi. Keregesi qısaıyp, shańyraǵy shaıqala bastaǵan odaqtan alǵash bolyp Baltyq elderi at quıryǵyn kesisip shyqty. Kezindegi derjavanyń dármeni qalmaǵandyqtan qalǵan odaqtas respýblıkalar da óz aldyna el bolýdyń qamyn jasaı bastady. Alda ne bolaryn boljap bilmese de halyqtyń deni sol kezdegi saıası úderisterge asa eleńdeýli edi. Osyndaı almaǵaıyp kezeńde 1990 jyldyń 25 qazanynda «Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly deklarasııany» qabyldadyq. Osy tarıhı oqıǵaǵa qatysqanymdy el aldyndaǵy qyzmetimniń úlken bir belesi sezinemin.
Qazirgi kún turǵysynan qaraǵanda osy bir qadam qarapaıym oqıǵa bolyp kórinýi múmkin. 1990 jyldyń naýryz aıynda Jalaǵash, Qarmaqshy aýdandarynan Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolyp saılandym. Bul eldiń erkindik samalyn sezine bastaǵan tusy edi. Biraq eldiń bolashaǵy týraly talas-tartys qyzyp jatqan almaǵaıyp kezeńde respýblıkada jergilikti ult úlesiniń azdyǵy baıqalyp qala beretin. Osyndaı jaǵdaıda memlekettiń egemendigi týraly deklarasııa ázirlep, zańdy túrde derbes el atanýǵa qadam basý ońaı bolǵan joq. Akademık Salyq Zımanovtyń basshylyǵymen jasalǵan resmı nusqamen qatar «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattyq toby balama joba ázirledi. Deklarasııa jobasy uzaq ýaqyt talqylandy. Azattyqqa alǵashqy qadam jasar sáttiń týǵanyn sezingen ult zııalylary aıanyp qalǵan joq. Merzimdi baspasóz arqyly talqylaýǵa ún qosyp, pikirtalas barysynda tarazy basyn ózimizge aýdarýǵa kúsh saldy. Keleshekke degen talpynysty tejegisi kelgender de tabylmaı qalǵan joq.
25 qazanda Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń tańerteńgilik otyrysynda Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly deklarasııa jobasyn jetildirý jónindegi komıssııa tóraǵasy Salyq Zımanovtyń ár sózin qalt jibermeı tyńdadyq. Aqsaqal jobany talqylaý barysynda kóp pikirtalas bolǵanyn aıtty. Ár babyna qarsy shyǵyp, shabyna shoq túskendeı týlaǵan áriptesterimiz rasynda az emes edi. Deklarasııadaǵy respýblıka men ózge egemen respýblıkalarmen qarym-qatynasy, ulttyq memlekettilikti saqtaý men nyǵaıtý sekildi alǵashqy baptardyń aınalasyndaǵy talas-tartys uzaqqa sozyldy. Ásirese osyǵan deıin ortalyqqa baǵynyp, jergilikti bılikti júre tyńdap kelgen úlken kásiporyndardan saılanǵandardyń qarqyny qatty. Qıturqy saýal qoıyp, qısynsyz usynys aıtyp, bastamany jalǵastyrmaı tastaýǵa jantalasyp-aq jatyr. Tipti osy deklarasııanyń qajettiligine kúmán týdyryp, kóshtiń buıdasyn keri tartýǵa tyrysqandar da kezdesti.
Pikirtalas uzaqqa sozylyp, úzilis jarııalandy. Joǵarǵy keńes depýtattyǵyna Qyzylorda oblysynan saılanǵandar birge júremiz. Ashanaǵa baryp júrek jalǵap turǵanda ańdasam, Baıqońyrdan saılanǵan úsheý qarsylardyń pikirin durys kórip tur. «Egemen bolǵanda qaıda baramyz?», «Bizdi odaqtan kim qýyp jatyr?» degen saýalyna jaýap berip, betin beri burǵandaı boldyq. Úzilisten keıin de pikirtalas qyzý jalǵasty. Qazaqtyń óz aldyna derbes el bolý talabyn tunshyqtyrǵysy kelgender toıtarys alsa da, alańda almasqan oıynshydaı sálden keıin taǵy bir kereǵar pikir aıtyp, janushyryp jatty. Osynyń bárine qaramastan, sol kúni Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııasy qabyldandy. Talqylaýǵa qatysqan 360 depýtattyń 71-i qarsy daýys berse de, azattyqqa alǵashqy qadam jasaldy.
Bul tarıhı qadamdy jurt qýanyshpen qabyldady. Jalaǵash aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, osy aýdan men kórshiles Qarmaqshydan saılanǵan depýtat retinde el aralaǵanda turǵyndar tarapynan osy bastama tóńireginde suraq kóp qoıylatyn. Baıqońyrdaǵy sondaı kezdesýdiń birinde bul talabymyzdy áskerılerdiń ájýaǵa aınaldyrǵysy kelgenin de baıqadyq. Ábden degeni bolyp dańdaısyǵan ofıserdiń biri «Al egemendikti aldyńdar. Endi ne isteısińder?» degen saýal qoıǵany bar. Talaı jyl qazaqtyń nanyn jep kelgen álginiń sózindegi kekesindi ańǵarsam da barynsha sabyrly jaýap berýge tyrystym. «Men ǵana emes, aldaǵy ózgeristi bárimiz isteımiz. Onyń ishinde qazir meni muqatpaq bolyp otyrǵan siz de barsyz» degenimde surlanyp sala berdi.
Budan keıin de talaı qyzmet atqardyq. Alǵashqy senatorlar qatarynda táýelsiz eldegi tuńǵysh zańdaryn qabyldaýǵa atsalystyq, úsh aýdandy basqardyq. Degenmen táýelsizdikke jol ashqan tuńǵysh qujatty qabyldaǵandar qatarynda bolǵanymdy erekshe maqtan tutamyn.
Uzaq jyl boıy ata-baba armanyn aqıqatqa aınaldyrǵan osy kúnniń eskerýsiz qalyp kelgeni qynjyltatyn edi. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen tarıhı ádildik ornap, ulyq merekemen qaıta qaýyshqanymyzǵa qýanyshtymyz.
Qazirgi el beınesi burynǵydan kóp bólek. Mysaly, Qyzylorda oblysynyń ózinde ǵana keıingi 3-4 jylda júzdegen turǵyn úı, kóptegen áleýmettik nysan boı kóterip, joldar jóndeldi. Qaı saladaǵy da qarqyndy damý kóńil qýantady. Osynyń bári – osydan 35 jyl buryn qabyldanǵan egemendik deklarasııasynyń el ıgiligine aınalǵandyǵynyń belgisi.
Bıǵalı QAIýPOV,
Joǵarǵy keńestiń HII shaqyrylym depýtaty
Qyzylorda