Jaqynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttik ortalyǵynda Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń 35 jyldyǵyna jáne Respýblıka kúnine arnalǵan «Egemendik joly» atty kórmeniń ashylý rásimi ótti. Ashylý saltanatynda sol aıtýly oqıǵaǵa kýáger adamdardyń biri retinde bizge de sóz berildi. Árıne, ondaı rásimde aıtylar lebiz qysqa qaıyrylady. Biz de solaı ettik. Sol is-sharadan keıin oıǵa qaldyq. Elimiz basty ulttyq merekeniń aldynda tur. Osy datanyń mán-mańyzy, qadir-qasıeti týraly kózkórgen retinde bizdiń de aıtarymyz bar emes pe? Kórmeni ashý kezindegi quttyqtaýdyń aıasyna syımaǵan jaılardy nege qaǵazǵa túsirmeske?
Respýblıka kúniniń bizdiń basty ulttyq merekemiz bolyp belgilenýi nelikten degen saýal qoıylsa, oǵan jaýap bererdiń aldynda osydan 35 jyl burynǵy kezeńge oısha sheginis jasaǵym keledi.
1990 jyldyń qońyr kúzi. Ol kezde Prezıdent Ákimshiligi men Mınıstrler keńesiniń birlesken apparatynda bólim meńgerýshisiniń orynbasary qyzmetin atqaratynmyn. Jumys ornymyz qazirgi Abylaı han dańǵyly men Tóle bı kóshesiniń (burynǵy Kommýnıstik dańǵyly men Komsomol kóshesiniń)qıylysyndaǵy Joǵarǵy keńes ǵımaratynda edi. Sol ǵımarattyń Panfılov kóshesi jaq betinde apparattyń vıse-premer Myrzataı Joldasbekov jetekshilik etetin bólimderi ornalasqan. Apparat qyzmetkerlerine Parlamenttiń keńeıtilgen otyrystary ótetin zaldyń balkonyna kirip-shyǵý erkin edi. Jaýyn-jaýynnyń arasynda degendeı, jumystan sańylaý tapqan kezde sol jerge baryp, bolyp jatqan oqıǵanyń bárin kórip, aıtylyp jatqan áńgimeniń bárin tyńdaı alatynbyz. О́z basym osy qujat qabyldanatyn kúni, ıaǵnı 1990 jyly 25 qazanda bylaıǵy bar jumysty jınap tastap, kúni boıy balkonda otyrǵan edim. Bólimdegi biraz adam sol jerden tabylǵany este. Bárin tyńdaǵanbyz, bárin kórgenbiz. О́ıtkeni ol kúnniń el taǵdyryn aıqyndaıtyn kún ekenin anyq bildik. Sóıtip, Memlekettik egemendik deklarasııasynyń qabyldanýyna Joǵarǵy keńes balkonynda kýá boldyq. Tolqydyq. Tebirendik. Halqymyzdyń «Etekten kesip jeń bolmas, egemen bolmaı, el bolmas» degen sózin taǵy bir eske aldyq.
Sol kúngi bar kórinis kóz aldymda, sol kúngi sózdiń bári qulaǵymda turǵandaı. Joǵarǵy keńes depýtaty, akademık Salyq Zımanov «Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń» jobasyn daıyndaý jónindegi komıssııanyń tóraǵasy retinde etek-jeńi keń, teorııalyq tujyrymdary tııanaqty, zańdyq negizi myqty baıandama jasady, odan keıin talaı saǵat boıy tikesinen tik turyp, san túrli suraqqa egjeı-tegjeıli jaýap qaıtardy. Suraqtardyń ishinde máseleniń mánine qanyǵý úshin qoıylǵandary da, egemendik ıdeıasyna tutastaı qarsy shyǵyp, qııampurystyqpen qoıylǵandary da boldy. Salyq aǵamyzdyń komıssııa jumysyn basqarý barysynda tanytqan bólekshe biliktiligi jaıynda sol kezdegi ózimiz azdap aralasyp-quralasatyn depýtattardyń pikir-baǵalaryn estip júretinbiz, áıtse de, zańǵar zańgerdiń ómirindegi eń bir juldyzdy shaǵy dál sol kúni týdy ǵoı dep oılaımyn. Depýtat zań jobasynyń zaman, ýaqyt talabynan týǵanyn qolmen qoıǵandaı dáleldep berdi, tikeleı tótesinen tartyp, onsyz da alań kóńil otyrǵan aǵaıynnyń júıkesin juqartpaı-aq, Egemendik deklarasııasy eldiń táýelsizdigine alyp baratyn qaǵıdatty qujat bolyp tabylatynyn, onyń el halqy úshin tarıhı jáne saıası mańyzy orasan ekenin tereń oı tegeýrinimen, bultartpaıtyn qısyndarmen anyq ańǵarta aldy. Logıka deseńiz – logıka, dıplomatııa deseńiz – dıplomatııa, etıka deseńiz – etıka, sheshendik deseńiz – sheshendik, kósemdik deseńiz – kósemdik, bári de Salyq aǵanyń sol kúngi umytylmas sózinde qamshynyń órimindeı taratylyp jatqan edi.
Deklarasııa respýblıka keńes odaǵy quramynda turǵan kezde qabyldansa da, ondaǵy Qazaqstan zańdarynyń odaqtyq zańdardan basymdyǵy, eldiń aýmaqtyq tutastyǵy, shekarasyna qol suǵylmaıtyndyǵy, syrtqy ekonomıkalyq jáne syrtqy saıası baılanystarǵa quqylyǵy, tól Qarýly kúshterin qurý múmkindigine ıe bolýy, respýblıka azamattyǵynyń berilýi sııaqty túbirli de túbegeıli qaǵıdalar ony qabyldaý tolyq táýelsizdikke bastaıtynyn, jańa, egemen memleket qurýdyń tetigin qolǵa ustatatynyn kórsetip turǵan edi. Eń bir ǵajaby – osynyń bárine qazaqtar el halqynyń 40 paıyzyna da jetpeıtin kezde qol jetkendigi.
Deklarasııany talqylaýdyń máresi qym-qıǵash aıtys-tartyspen ótti. Keıin ózimiz de eki shaqyrylymda Parlament depýtaty boldyq qoı, sol kezden jaqsy bilemiz: barlyq komıtet zań jobasy boıynsha oń qorytyndysyn bermeıinshe, eshqandaı qujat keńeıtilgen otyrystyń qaraýyna shyǵarylmaıdy. Ondaı qorytyndylar munda da alynǵany anyq. Sóıte tura kóptegen (ıá, kóptegen, jekelegen emes) depýtat jobaǵa qatty kúmán keltirdi, talaıy tipti ashyqtan-ashyq qarsy shyqty jáne aqyr aıaǵynda Deklarasııa qabyldanatyn tusta birazy ashyqtan-ashyq qarsy daýys berdi, birazy qalys qaldy. Negizinde olar da – egemendikti ishteı qoldamaǵandar. Ashyǵyn aıtqanda, bir esepten ondaılardyń aqyly aıran, oıy oıran bolǵan kúıin túsinýdiń de jóni bar. Albaty aıyptaý – ońaıdyń ońaıy. Mysaly, ata-anasy Týlada, aǵasy Hersonda, qaryndasy Ferǵanada turyp jatqan adam endi biraz ýaqyttan keıin sol adamdardyń bári ózi úshin sheteldik, ózi de olar úshin sheteldik bolyp shyǵa keletinin qalaı ǵana birden qoldaı qoısyn? Ortaq Otan, bir halyq sezimi jappaı sanada keıindeý, bara-bara qalyptasty emes pe? Tipti qazirgi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ózi áýelde «Qazaqstan halyqtarynyń Assambleıasy» dep atalǵan edi ǵoı.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Taǵy da aıtamyz: ol qujat qııamet-qaıym qıyndyqpen, shyn máninde eldik úshin eren aıqaspen dúnıege kelgen. Al kelesi jyly, Táýelsizdik týraly konstıtýsııalyq zań jobasy daýysqa salynǵanda oǵan qarsy shyqqandar áldeqaıda az boldy. Demek, arada nebári bir jyl ótkende el egemendiginiń ıdeıasy qazaqstandyqtardyń oı-sanasyna áldeqaıda tereń ornyǵyp úlgerdi. Oǵan da Egemendik deklarasııasy jol ashyp berdi.
Joǵarǵy keńestiń on ekinshi shaqyrylymyndaǵy depýtattardyń eldik jolyndaǵy eren isterin oılaǵanda kókiregińdi maqtanysh sezimi kerneıdi, tarıhtyń tar tusynda saıasat sahnasyna dana ýaqyt Saýyq Tákejanov, О́mirbek Joldasbekov, О́zbekáli Jánibekov, Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Shahmardan Esenov, Ánýar Álimjanov, Ábish Kekilbaıuly, Aleksandr Knıagının, Manash Qozybaev, Murat Áýezov syndy taý tulǵalardy alyp shyqqanyna táýbe deısiń. Osy oraıda jany jaqyn dosym – ataqty jýrnalıst Janbolat Aýpbaev aıtqan bir áńgime eske túsedi. Oǵashtaý bolsa da keltire keteıin. «Halyq Keńesi» gazetiniń atynan Joǵarǵy keńes otyrysyna barǵan Janbolat úzilis kezinde temeki tartatyndarǵa bólingen ońasha bólmege kire qalady. Tútindetip turǵan eki depýtat ózara kerildesip jatyr eken. Bireýi: «Kelisip edik qoı senimen, menen keıin nege sóılemediń?» deıdi. Oǵan ekinshisi: «Oı, anaý akademıkter aýyz ashtyrýshy ma edi?!» deıdi... Dese degendeı. Sózderi uqtyryp, ózderi yqtyryp turatyn sol bir asyldardy saǵynasyń búginde. Aıtqandaı, jańa aty atalǵan depýtattardyń deni Joǵarǵy keńes quramyna qoǵamdyq, ǵylymı jáne shyǵarmashylyq uıymdardaǵy saılaý boıynsha ótken. 360 mandattyń 90-y sondaı uıymdarǵa bólingen bolatyn. Demokratııa, zań talaptary turǵysynan qaraǵanda, qazir bul ustanymnyń tozǵany talas týdyrmaıdy, biraq sol kezeńde, egemendiktiń eleń-alańynda, táýelsizdiktiń tań sárisinde Parlamentte bilgir de ilgir, betti de tekti, aýzy dýaly, sózi ýáli osyndaı azamattardyń otyrǵanynan barshamyz utqanymyz anyq.
Deklarasııanyń basty jetistigi – respýblıkanyń memlekettik egemendigin jarııalaǵandyǵy, eldiń saıası-quqyqtyq táýelsizdiginiń baǵdarlamasy belgilengendigi. Ulttyq qadir-qasıetti nyǵaıtý, tól mádenıetti, dástúrdi, tildi qaıta túletý men damytý memlekettiń asa mańyzdy mindetteriniń biri ekeni málimdeldi. Konstıtýsııalyq qurylysqa qarsy jasalatyn, mysaly, el aýmaǵynyń tutastyǵyn buzýǵa shaqyratyn, ult arazdyǵyn qozdyratyn kez kelgen áreket zań boıynsha jazalanatyny naqpa-naq jazyldy. Taǵy bir qadap aıtatyn jaı mynaý: Deklarasııada Qazaqstannyń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, ulttyq-mádenı qurylysyna, onyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysyna baılanysty máseleler eshkimniń aralasýynsyz derbes sheshiletini jarııalandy. Árıne, bul – is júzinde táýelsiz memleketke tán sıpat.
Memlekettik egemendik týraly deklarasııa Qazaqstannyń prezıdenttik respýblıka retindegi sıpatyn aıqyndady. Prezıdenttiń eń joǵarǵy ákimshilik-atqarýshylyq bıliktiń ıesi ekendigi naqtylandy. Qazaqstanda ókimet bıligi ony zań shyǵarý, atqarý jáne sot bıligi tarmaqtaryna bólý qaǵıdaty boıynsha júzege asyrylatyny atap kórsetildi.
Egemendik týraly deklarasııany elimizdiń memlekettiligi jolyndaǵy sheshýshi qadam dep ataýdyń ábden jóni bar. О́ıtkeni ol qujat Qazaqstannyń táýelsiz memleket retindegi saıası-quqyqtyq negizin jasady. Mundaı mysaldar álemde az emes. Aıtalyq, Qytaı 1949 jylǵy 1 qazanda eldi Respýblıka dep jarııalady. Eldiń endigi atyn Qytaı Halyq Respýblıkasy dep belgiledi. Sodan beri ol kún – Qytaıdaǵy eń basty mereke. Túrkııada da solaı. Atatúrik 1923 jyly 29 qazanda Túrkııany Respýblıka dep jarııalaǵan. Ol kún de Túrkııanyń basty merekesi.
Deklarasııada respýblıkanyń ókimet bıligi syrtqy qarym-qatynasta ústem, derbes, tolyq júzege asyrylady dep kórsetildi. Halyqaralyq qatynastardyń derbes sýbektisi bolatynymyz, syrtqy saıasatty óz múddemizge saı belgileıtinimiz, Birikken Ulttar Uıymynyń qyzmetine qatysýǵa quqyly ekenimiz de jazyldy.
Bul eresen qujat Qazaqstandy egemendi memleket dep jarııalady. Eń bastysy osy: birinshiden – memleket, ekinshiden – egemendi. Memlekettiń quramynda memleket tura bermeıtini belgili ǵoı... «Egemendi» degen sózge qazirgi oqyrmannyń keıbiri tańdana qaraýy da múmkin. Ol kezde bul sóz osylaı – «egemendi» dep jazylatyn. Qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazeti de tıisinshe «Egemendi Qazaqstan» dep atalatyn. Deklarasııanyń qazaqsha mátininde sol kezdegi qoldanys boıynsha «fınans», «tamojnıa», «pravo» sózderi paıdalanylǵan. Olardyń keıin «qarjy», «keden», «quqyq» dep ornyqqany málim.
Iá, respýblıkany «memleket» dep ataýdyń ózinde de kóp maǵyna jatyr. «Qazaq KSR Odaqtan erkin shyǵý pravosyn ózinde saqtap qalady» degen sózdiń de astary tereń. «Respýblıkanyń barlyq ult azamattary Qazaqstan halqyn quraıdy» degen tujyrym da óte mańyzdy. Osy arqyly bizdiń tutas, bir halyq bolatynymyz málimdeldi.
Deklarasııa qandaı múmkindikke jol ashyp berdi? Bir-ekeýin ǵana aıtaıyq. Respýblıka aýmaǵynda ıadrolyq qarýdyń synalýyna jol berilmeıtini de sol qujatta jazyldy. Muny naqty túrde biz 1991 jylǵy 29 tamyzda júzege asyra aldyq. Sol kúni Prezıdenttiń Jarlyǵymen Semeı polıgony jabyldy. Memlekettik egemendigimiz bizdiń respýblıkamyzǵa 1991 jylǵy atyshýly tamyz búligi kúnderinde Qazaqstanda tótenshe jaǵdaı jarııalamaýǵa, sóıtip GKChP atalǵan az adamdyq aıǵyr toptyń aıtqanyn shyn máninde oryndamaýǵa múmkindik berdi. Is júzinde biz egemendiktiń arqasynda syn saǵatta Kremldiń aıtqanyna baǵynbaýdyń tetigin taptyq. Bulardyń bári de el egemendigin naqty tanytqan qadamdar boldy.
San túrli sebepterge baılanysty kezinde ózindik erekshe sıpatynan aıyrylyp qalǵan Respýblıka kúni 2022 jyly Prezıdent Jarlyǵymen eldiń ulttyq merekesi dep jarııalandy.
Ulttyq mereke dep biz Qazaqstan memlekettiliginiń damýyna eleýli yqpal etken, erekshe tarıhı mańyzy bar oqıǵalardyń qurmetine belgilengen merekelerdi aıtamyz. Ony meıramdaý kezinde ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdarda resmı is-sharalar ótkiziledi. Iаǵnı ol mereke búkil el kóleminde resmı túrde, keńinen atalady. Osyǵan qatysty bir pikir aıta ketýdi artyq kórmeı otyrmyn. Ol pikirimiz memlekettik merekelerge qatysty. Zańda «Memlekettik merekelerdi meıramdaý kezinde resmı is-sharalar ótkizilýi múmkin» dep jazylǵan. Bul ol kúni resmı is-sharalar ótkizilmeıdi degen sóz emes qoı. О́tkizilýi de múmkin, ótkizilmeýi de múmkin. Jumysyn jeńildetetin adamdar úshin, árıne, «ótkizilýi múmkin» degendi is-sharalar «ótkizilmeýi múmkin» degen yńǵaıda paıymdaý, sóıtip olardy ótkizbeý úshin paıdalaný yńǵaıly. Keı jerde solaı bolyp ta júrgen sııaqty. Osy oraıda, Respýblıka kúniniń qadirin arttyrýdy Táýelsizdik kúniniń mánin tómendetý jolymen sheshýdiń jóni joqtyǵyn aıtý artyq bolmaıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulytaýdaǵy alǵashqy quryltaıda «Táýelsizdik kúniniń bastapqy máni saqtalady» dep atap aıtý arqyly bul máseleniń de basyn ashyp bergen edi. Táýelsizdik kúni – jańa memlekettiń resmı túrde dúnıege kelgen kúni. Eldiń eren eki merekesi bir-birin tabıǵı túrde tolyqtyrady, jarasymdy jalǵastyrady. О́tkenimizdi óshire salǵannan óz-ózinen óse qalmaımyz. Ol kezeń – endi tarıh enshisi. Taǵylym alyp, alǵa qaraý kerek. Aldaǵy belesterge umtylý kerek.
Taıaýda eldik egemendigimizdiń 35 jyldyǵy atalyp ótedi. Mereıli beles. Bul beleske biz jańarǵan, jańǵyrǵan el, ádildikti tý etken memleket bıiginde kelip otyrmyz. Torqaly toıdyń aldynda eldiń amandyǵyn, jurttyń tynyshtyǵyn, halqymyzdyń ósýin, órkendeýin, ál-aýqatymyzdyń da, ulttyq rýhymyzdyń da kóterile berýin tileımiz. Eldigimizdi eńselendirý isinde Táýelsizdikke jol ashyp bergen qujattyń – Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń qabyldanǵan kúnin, 25 qazandy bizdiń basty merekemiz retinde laıyqty atap ótýdiń, bul merekeniń bólekshe qadir-qasıetin barsha jurtshylyqqa, ásirese jas býynǵa tıisinshe nasıhattaýdyń, ony otanshyldyqty ornyqtyrýdyń qýatty bir tetigi retinde paıdalanýdyń máni erekshe.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty