Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap eńbek adamyna kóńil bólý, olardyń janqııarlyq eńbegin dáripteý, basqalarǵa úlgi etý máseleleri kenjelep qalǵanyn moıyndaýymyz kerek. Barlyq materıaldyq ıgilik qarapaıym eńbek adamynyń qolymen jasalyp jatqanyn bilsek te, ol óz eńbegine qaraı aqysyn alady, burynǵydaı memlekettiń jumysyn istep jatqan joq, jeke kásipkerdiń nemese óz jumysyn isteıdi, sondyqtan ony maqtaýdyń, dáripteýdiń keregi qansha degen orynsyz oı sanany jaýlap alǵan edi. Tek ishinara ǵana ondaı jandardyń eńbekterine laıyqty baǵa beriletin.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qarapaıym eńbek adamyn qoldaýdy, marapattaýdy, óskeleń urpaqty qarapaıym kásipterge daıyndaý máselesin alǵa shyǵardy. 2022 jylǵy «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda kásibı mamannyń qadirin bilý kerek ekenin, eńbekqor adam memleketti damytatynyn basa aıtty: «Elimizde eńbekqor adam, kásibı maman eń syıly adam bolýǵa tıis. Osyndaı azamattar memleketimizdi damytady. Biz qarapaıym eńbek adamyna qurmet kórsetýimiz kerek», dedi.
Eńbek adamynyń mártebesin kóterý maqsatynda 2025 jyldy Jumysshy mamandyqtary jyly dep jarııalady. Prezıdent: «Jumysshy mamandyqtaryn dáripteý arqyly qoǵamda eńbekqor jáne naǵyz maman bolý ıdeıasyn nasıhattaımyz», dedi kezekti Joldaýynda. Sodan beri eńbek adamyn qurmetteý eselep artyp, ómir boıy qara jumystyń qyrtysyn aıyrǵandar laıyqty marapattaryn kóptep alyp jatyr. Sonyń biri Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Mámbetov jáne K» komandıttik seriktestiginiń mehanızatory Murat Qarajumanov. Ol bıyl Respýblıka kúni qarsańynda «Qazaqstannyń Eńbek Eri» joǵary ataǵyn aldy. Kúni keshe Eńbek Erin oblystyq ákimdikte ulyqtaý rásimi boldy. Oblys ákimi Ǵaýez Nurmuhametov Murat Qarajumanovty quttyqtap, onyń elimizdegi eń úlken ataqqa ıe bolǵanyn atap ótti.
«Oblysymyz byltyr da, bıyl da astyq jınaýdan rekordtyq kórsetkishterge qol jetkizip otyr. Sony joǵary baǵalaǵan Prezıdentimiz bıyl qarapaıym eńbek adamy retinde sizge «Qazaqstannyń Eńbek Eri» joǵary ataǵyn berdi. «Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı» dep Abaı aıtqandaı, mine, búgin ózińizdiń adal eńbegińizdiń arqasynda tolaǵaı tabysqa jetip otyrsyz. Otanymyzdyń órkendeýi, damýy jolynda erinbeı eńbek etip, joǵary nátıje kórsetken jandardyń báriniń eńbegi aqtalady. Elimiz ondaı jandardy árqashan qurmetteıdi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń qolynan elimizdiń eń úlken nagradasyn alǵanyńyz – sonyń dáleli. Bul qurmet – sizdiń jeke tabysyńyz ǵana emes, áýletińizdiń elge sińirgen eńbeginiń óteýi. Ala tańnan qara keshke deıin tynym tappaıtyn aýyl eńbekkerleriniń mańdaı terine berilgen zor baǵa», dedi Ǵaýez Torsanuly.
* * *
«Bekseıit» eldi mekeni – Soltústik Qazaqstannyń Mamlıýt aýdanyndaǵy qazaǵy qalyń aýyl. Onyń arǵy jaǵynda «Baqaıtal» degen qazaq aýyly bar edi, oǵan ózge tildi adamdar kóbirek qonystanyp, aqyry atyn ózgertip jibergen. Biraq osy mańdaǵy bertinde «Meńgeser» keńshary qurylǵanda ortalyǵy osy mańdaǵy emdik qasıeti bar kóldiń atymen ataldy.
«Meńgeser» atty tuzdy kóldiń tarıhy men qasıeti týraly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jalpy kólemi 3360 ga bolatyn kólge jazǵy maýsym-shilde aılarynda aýdan, oblys qana emes, basqa óńirlerden de, Reseıden de aýyr dertterinen arylýǵa keletinder óte kóp. Tereńdigi bir metrden aspasa da, bul kól ómiri qurǵamaıdy, qandaı ystyq bolsa da, tuzy jarqyrap jata beredi. Baılanǵan qara balshyǵy júzdegen syrqatqa, ásirese tirek-qımyl apparaty men teri aýrýlaryna myńda bir em. Gınekologııalyq, júıke aýrýlary metabolızmi buzylǵan kezde de paıdaly. Kól sýynyń qurylymyn jergilikti de, respýblıkalyq ǵalymdar da talaı zerttegen. Onda hlorıd mol, balshyǵy kúkirtsýtekti. Mundaı sýdy balneologııalyq maqsatta vanna túrinde paıdalanýǵa bolady. Kóldiń qasıeti týraly myńdaǵan ańyz aıtylady. Aıaq-qolyn múlde basa almaı qalǵan jandar osy kólden emdelip, qulan-taza aıyǵyp ketkeni týraly áńgimeler de kóp.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Kóldiń jaǵasyna «Mámbetov jáne K» komandıttik seriktestigi jaǵajaı jasap, onyń mańyn abattandyryp, sýǵa túsýge kelgenderge yńǵaıly jaǵdaı qalyptastyrǵan. Sonyń ishinde dem alyp jatýǵa qolaıly kıiz úıler, palatkalar tigilgen, as pisiretin jabdyqtar da jalǵa beriledi. Bul jerge jyl saıyn orta eseppen 60–70 myń adam kelip, emdelip, dem alady.
Osyndaı qasıetti jerdiń bir pushpaǵynda otyrǵan «Bekseıit» aýylynda Murat Qarajumanov 1964 jyly 11 qańtarda ómirge kelgen. Murat – osy mekende eńbek etip, 600 jyldaı jumys ótilin jınaǵan Qarajuman áýletiniń beldi ókili. Áýlettiń barlyq urpaǵyn sanap shyqqandar olardyń 30 adamnan artyq ekenin anyqtaǵan. Bir jerde jumys istep, týǵan elin túletken mundaı urpaq sırek. Sondyqtan da búgin el aýzynda osy áýlettiń eńbek joly jıi aıtylady.
Qarajuman áýletiniń negizin qalaǵan – 1906 jyly týǵan Qýat Ysqaquly. Aýyl qurylyp, ujymshar ornaǵan alǵashqy kúnnen ol qara jerdiń qyrtysyn aıyrǵan qatardaǵy jumysshynyń biri boldy. Ol kezeń barynsha aýyr jyldar edi. Jumystyń bárin qolmen atqarasyń. Soqaǵa jegetin sıyr men jylqy da jıi boldyryp qalady. Tehnıka áli kelmegen kez. Jumys tańnyń atysynan kún batyp, qas qaraıǵansha sozylady. Eshbir adam men jumys kúnimdi aıaqtadym ǵoı dep toqmeıilsýdi bilmeıdi, qashan kózge túrtse kórgisiz qarańǵy túskenshe júre beredi. Sonymen birge basqa jerge ketip, kúnkórisi jeńil jerdi de eshkim izdemeıdi. Solaı júrse de, el-jurt joq nársege qýanyp, bala týsa shaǵyn toı-tomalaq jasaýdy da umytpaıdy. Qýattyń úıinde de arystaı úsh ul dúnıege kelip, qıyn kúnderde kóńilderin kótergen eken.
Qýat Qarajumanovtyń Ermek, Keńes, Murat esimdi úsh uly da alystan jumys izdemeı, óz aýylynda nápaqasyn aıyrǵan. Úsheýiniń de kásibi týǵan jerdegi keńshardyń jumysy edi. Olardan taraǵan Murat, Sáken, Qalken, Qaısar, Oralbaı, Amantaı, Maqsattar da áke jolyn qýyp, qarapaıym tirlikti qanaǵat tutqan.
Murat Qarajumanov mektep bitirgen soń, 1980 jyly «Internasıonal» degen aýyldaǵy traktorıst-mashınıst daıarlaıtyn №69 kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshege túsken. Ony oıdaǵydaı aıaqtaǵan soń, traktorıst mamandyǵyn alyp, týǵan aýylyna oralady. Sodan beri 44 jyl boıy aýyldaǵy eń kúrdeli tehnıka – «K-701» alyp traktorynyń rýlinen túsken joq.
«Maǵan temir tulparym eń kúshti tehnıka sııaqty. Bizdiń jerdiń maı topyraǵyna kóktemgi, kúzgi sazda talaı tehnıka turyp qalyp jatqanda bárin basyp ozyp óte shyqqannyń ózi nege turady. Talaı myqty tehnıka mingen jandar maǵan kúni túsip, tartyp jiberýdi ótinip jatady. О́zim kóp ýaqyt rýline otyrmasam, saǵynyp ta qalamyn. Tipti keıde túsime de kirip júredi», deıdi ol kúlip.
Murat «K-701» traktorymen jer aıyrý, súrlem daıyndaý, aýyr tirkemelermen júk tasý syndy aýyldaǵy barlyq jumysty atqarǵan. Júgeriden súrlem daıyndaý – sonyń ishindegi eń kúrdeli jumystyń biri. О́ıtkeni súrlemdi ábden nyǵyzdaý úshin ersili-qarsyly júrip, barynsha taptaý kerek. Selkildegen kabınadaǵy oryndyq adamdy ábden sharshatyp, uryp tastaıdy. Soǵan qaramastan osy jumysta Murat Keńesuly únemi alda boldy. Egis dalasynan qyrmanǵa tirkememen astyq tasymaldaý odan áldeqaıda jeńil. Ol birneshe tirkemeni bir-aq qosaqtap, qyrmanǵa rekordtyq kólemde astyq jetkizip júrdi. Mysaly, 2023 jyly 3480 tonna astyq tartsa, 2024 jyly 4311 tonna astyq jetkizgen. Bıylǵy kórsetkishin áli eshkim eseptep shyǵara qoıǵan joq.
Murattyń qarapaıymdylyǵy, aqkóńildigi úshin qatarlastary qatty syılaıdy. Qaısybirine kómek qolyn sozý kerek bolsa, Murat aldymen júgiretinin aıtty bir áriptesi. Osyǵan deıin «Eńbek dańqy» ordeniniń III dárejesimen nagradtalǵanda da áriptesteri qatty qýanypty.
«Jigitke jeti óner de az» demekshi, M.Qarajumanovtyń dombyrashy ekenin jurt bile bermeıdi. Atasynan juqqan bul óner – eńbekkerdiń jan qalaýy. Abaıdyń, Maǵjannyń óleńderin yńyldap aıtyp, otbasyndaǵy kóńildi keshterde dombyrasyn qolynan tastamaıdy. Ol – ol ma, qystyń jaıly keshterinde seriktestiktiń klýbyna baryp, dombyra úırengisi keletin aýyl jastaryna óziniń ónerin úıretedi eken.
«Bul mezgilde seriktestik jumysshylary negizinen dem alamyz, demalys kezinde ózimmen ózim bolmaı, umtylǵan jastardyń talabyn ushtaýdyń ózi bir baqyt emes pe?» dep jymııady ol.
Jalpy, qazir Májilis depýtaty bolyp júrgen Erkebulan Mámbe-tov basqarǵan bul sharýashylyqta eńbekke ǵana emes, demalys saǵattaryn uıymdastyrýǵa da ejelden kóńil bólinedi. Munda kórkemóner men sporttyń birneshe túrimen aınalysýǵa múmkindik bar. Seriktestiktiń jumysshylary sol úshin de basshylaryna rıza.
Bıyl 16 qyrkúıekte Murat Qarajumanov áýleti Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen ótken telekópirdiń qonaǵy boldy. Bul shara – úlken áýlet úshin este qalarlyq oqıǵa. Memleket basshysy otandastarymyzdy Otbasy kúnimen quttyqtaı kelip: «Bul – ultymyzdy meıirim men qamqorlyq, ózara qoldaý men azamattyq jaýapkershilik sııaqty myzǵymas qundylyqtar aıasynda uıystyratyn tamasha mereke. Otbasy – halqymyz úshin qasıetti uǵym», dedi. Murattyń otbasy da – eńbek maıtalmanynyń berik dińgegi. «Eki ulym men bir qyzymnan týǵan nemere-jıender atalap kelip moınyma asylǵanǵanda, sharshaǵanymdy umytamyn», deıdi ol.
Qoryta kelgende, Murat Keńesuly – osyndaı qarapaıym, eńbekke ábden berilgen, jan-jaǵyndaǵy jandardyń bárine juǵymdy, otbasyna qamqor jan. Onyń basyna qonǵan baq – adal nıeti, taza júregi, keń peıiline kelgen syı-qurmet.
* * *
Qazirgi Jambyl aýdanynda erterekte «Ortalyq» atty irgeli aýyl boldy. Buryn qazaqtar mal sharýashylyǵynyń yńǵaıymen árbir qaıyńdy ormannyń qoınaýynda shaǵyn aýyldar bolyp otyra bergen ǵoı. Ujymdastyrý jyldarynda bárin bir ortalyqqa kúshpen shoǵyrlandyryp, úlken keńestik aýyldar ómirge keldi. Sonyń biri – osy Ortalyq. Ol burynǵy «Orman» aýylynyń negizinde qurylǵan, sondyqtan mektebi ómir boıy «Orman orta mektebi» dep ataldy.
Aýyl irilenip, mektep salynyp, mal kóbeıip, jumys oryndary ashylǵan saıyn munda qonys aýdarýshylar da kóbeıe tústi. Sonyń biri Qyzdar Júsipov edi. Ol keıin Lenın aýyly atanǵan, kórshiles Mamlıýt aýdanyna qaratylǵan jerde 1899 jyly ómirge kelgen, biraq Orman aýyly turǵyndarymen aǵaıyn, jaqyn. Týysqandary Ortalyq aýylyn quryp, ujymshar bolyp jatqanda ol týǵan elge alǵashqylardyń biri bolyp kóship keledi. Aýyl moldasynan saýatyn ashqan onyń hat tanıtyn bilimi bolady. Sonymen qatar kórshiles orys aýyldarynyń mektebinen úzip-julyp oqyp, orysshany da birshama aıyrady. Sondyqtan kóship kelgen ony aýyldastary Ortalyqtaǵy «Orman aýyldyq keńesi» atalǵan jergilikti bıliktiń tóraǵalyǵyna saılaıdy. Sóıtip, Qyzdar Júsipov Ortalyq aýylynda «Júsipovterdiń eńbek áýletin» qalaǵan jandardyń basy bolady. Osy ata-tektiń búgingi eńbek ótili 200 jyldan asyp otyr.
Qyzdardyń uly Sapar osy aýylda eńbek jolyn bastaǵan. Aldymen Kókshetaýdaǵy úsh aılyq pedagogıkalyq kýrsty bitirip, Stanovskoı aýyldyq mektebine ustazdyq qyzmetke turady. Odan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, maıdannan oralǵan soń, Mamlıýt aýdanyndaǵy qazirgi Bıke aýylynda muǵalim bolyp eńbek etedi. Biraq ómiriniń keıingi jyldarynda týǵan aýylyndaǵy aýyl sharýashylyǵy salasyna oralyp, aýyl qyrmanynyń kiltshisi bolyp, ómiriniń sońǵy kúnderine deıin isteıdi.
Júsipovter áýleti Sapardyń uly Tólegenniń tusynda qatty órledi. Tólegen men jary Quralaıdyń Sabyrjan, Aqan esimdi uldary, Sabyrjannan týatyn Aıazhan atty nemeresi – bári aýyl sharýashylyǵynyń damýy men órkendeýine óz úlesterin qosyp keledi.
Tólegen Saparulynyń ózi Esil aýdanynyń Pokrovka aýylyndaǵy J.Qızatov atyndaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynan mal dárigeri mamandyǵyn alǵan. Odan ári Almatynyń zooveterınarlyq ınstıtýtyn syrttaı oqyp bitiredi. 1974 jyldan Mamlıýt aýdany sharýashylyqtarynda vettehnık, bas mal dárigeri qyzmetterin atqarady. 1987 jyly Jambyl aýdanyndaǵy Presnoredýt aýylyna bólimshe basqarýshysy qyzmetine taǵaıyndalady. Elimiz egemendik alǵan soń, 1996 jyly Tólegenniń qyzmeti ósip, «Mırolıýbovskıı» keńsharyna bas zootehnık qyzmetine aýystyrylady. Kelesi jyly osy sharýashylyqtyń dırektory qyzmetine taǵaıyndalady.
Aýyl sharýashylyǵyna kúrdeli reformalar júrgizilip, jekeshelendirý saıasaty bastalǵanda, Tólegen sharýashylyqtyń negizgi bóligin taratpaı, «Aqan» atty sharýa qojalyǵyn quryp, ustap qalady. Halyqpen ortaq til tabysýdyń, eseli eńbektiń arqasynda onyń sharýashylyǵy jyldan-jylǵa alǵa basyp, bıik tabysqa qol jetkizdi.
2002 jyly qazaqtyń sóz zergeri Ǵabıt Músirepovtiń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı «Egemen Qazaqstan» gazeti «Talantqa taǵzym» atty bastama kóterip, jazýshynyń Qyzyljardan 240 shaqyrym jerdegi Jańajol aýylyna jaıaý joryq uıymdastyrǵan. Almatydaǵy «Egemenniń» qosynyn basqaratyn ardager jýrnalıst Mamadııar Jaqyp bastaǵan sol topqa kórnekti ádebıetshi ǵalym Zeınolla Serikqalıuly, Abaıdyń jıen urpaǵy Baltabek Ersálimuly, «Egemenniń» Semeıdegi menshikti tilshisi Dáýlet Seısenulymen qatar Qyzyljardan Qaırolla Muqanov, Saǵyndyq Salmurzın, osy joldardyń avtory qosylyp, jazýshynyń aýylyna jaıaý barǵan edik. Sol saparda bizdi jergilikti bılik árbir 35–40 shaqyrym saıyn joldaǵy aýyldarǵa qondyryp, demaldyryp otyrdy. Mamlıýt, Dýbrovnoe aýyldarynan soń, «Mırolıýbovtaǵy» Tólegen Júsipovtiń úıine toqtaǵan edik. Sol úıde aýnap-qýnap, tamasha dem aldyq. Sonda úı ıesiniń bekem turmysyn, shalqyǵan sharýasyn, berekeli dastarqany men nıetin kórip tánti bolǵanbyz. Kópti kórgen aǵalarymyz shyn peıilimen alǵysyn aıtyp, batasyn bergen edi. Sodan beri Tólegen Júsipovtiń qol jetkizgen bıik tabysyn jıi estip júrdik.
Qazir Tókeńniń «Aqan» sharýashylyǵy barynsha ósken, ondaǵy barlyq sharýaǵa balasy Sabyrjan basshylyq etedi. Zańger mamandyǵyn alsa da, ákesiniń qasynda júrip, qara topyraqtyń qyr-syryn úırengen ol qazir óskinniń jaıyn ábden úırenip alǵan. Ásirese as atasy bıdaıdyń qashan sebilip, qaı kezde orylýy kerektigin jan-tánimen sezinedi. Inisi Aqan – senimdi serigi, sharýashylyqtyń tehnıkalyq jaǵyn baqylaıdy. Qara jerdiń qasıetin boıyna sińirgen ekeýi mamandyǵy basqa bolǵanymen, týǵan jerden taban taıdyrǵan joq. Sabyrjannyń uly Aıazhan da osy qatarda. Tókeńniń Juldyz, Ásemgúl, Sholpan, Kámshat esimdi tórt qyzy Astana, Almaty, Petropavl qalalarynda turady. Mine, basy ósken, maly órgen úlgili áýlettiń tynys-tirshiligi osyndaı.
* * *
Jalpy, eseli eńbegimen tanylyp, bıik tabysqa jetip otyrǵan áýletter Soltústik Qazaqstan oblysynda óte kóp. Aıtalyq, Qyzyljar aýdanyndaǵy ákeli-balaly-nemereli Nıkolaı, Aleksandr, Vıktor Melehınder «Nalobın» JShS-de barlyǵyn eńbek ótilin qosqanda júz jylǵa jýyq ýaqyt jumys isteıdi. Sondaı-aq Ýálıhanov aýdanyndaǵy «Saǵyndyqov» ShQ eńbek etetin Uıymshyl Qabdýalıulynyń áýleti de kópke úlgi. Otaǵasy eki uly Qaırat, Almaspen birge sharýashylyǵyn tabystyń qaınar kózine aınaldyryp otyr.
Soltústik Qazaqstan oblysy