Bilikti mamannyń mańdaı teri

S.Altynbaıuly 1967 jyly Baqanas orta mek­tebin bitirip, eńbek jolyn «Baqanas» asyl tuqymdy qoı keńsharynda aǵa shopan bolyp bastaıdy. Keıin Degeres óńirinde de eń­bek etti. Eki jyldan soń Almaty zootehnıkalyq-mal­dárigerlik ınstıtýtyna túsip, stýdent atanady. Dıplomdyq jumysyn «Degeres», «Edilbaı» qoı tuqymdarynyń ónimdi qasıetterin zertteýge arnap, ony tabysty qorǵaıdy. 1974 jyly joǵary oqý ornyn támamdaǵan soń týǵan jerine oralyp, «Baqanas» keńsharyna qarasty Qulan­basy aýylyndaǵy №1 fer­maǵa zootehnık bolyp ornalasady.

Stýdent kezinde Panfı­lov pen Qoshmambet aýyl­darynda qurylys ja­saq­tarynda eńbek etip, tur­ǵyn úıler salýǵa atsa­lys­qan. Torǵaı dalasynda mehanıkalyq jasaq quramyn­da júrip, kombaın júr­gizýdi de meńgeredi. Ke­ńes­tik dáýir talabyna saı, qyzmettik ósý úshin partııaǵa ótý mańyzdy. Iskerligi men jaýapkershiligin baıqaǵan partııa uıymy ony keńshar komsomol komıtetiniń hatshysy etip taǵaıyndaıdy. Bul qyzmette júrip aýyl kóleminde mádenı, sporttyq sharalardy uıymdastyryp, merekelerdiń mazmundy ótýine yqpal etti.

– Ákem Altynbaı Sát­baev 1900 jyly osy óńirdegi Urpaqbaı qonysynda dú­nıe­ge kelgen. Sosıalızm dáýiriniń talaı kezeńin bas­tan ótkerip, 84 jasqa kelip ómirden ozǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri, el ıgiligi jolynda aıanbaı eńbek etken jan. 1942 jyly Otan qorǵaýǵa attanyp, Volhov maıdanynda shaıqasady. Keıin Lenıngrad qorǵanysyna qatysyp, soǵysty Berlınde jeńis sátimen aıaqtaıdy. Elge aman oralǵan soń, aýyr soǵystyń zardabynan eń­sesi túsken aýyldy qaıta túletýge kúsh salady. Aq­kúshik Asanovpen birge Shelek óńirin aralap, elge oralmaǵan aýyldastaryn jınap, Baqbaqty aýylynyń qaıtadan kórkeıýine sebepshi boldy, – deıdi qazynaly qarııa.

Sol aýyldaǵy saıabaqqa Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı Altynbaı Sátbaevtyń esi­mi berildi. Bul bastama kópshiliktiń qoldaýyna ıe bolyp, búginde «Altynbaı Sátbaev saıabaǵy» aýyl turǵyndarynyń súıikti demalys ornyna aınalǵan.

Jas maman retinde aýdan­dyq partııa komıteti­niń, sharýashylyq basshy­lary­­nyń nazarynan tys qal­mady. Onyń iskerligi, uıym­dastyrýshylyq qa­bileti men ujym arasyndaǵy be­de­li joǵary baǵalanady. Ná­tıjesinde, aýdandyq par­tııa komıtetiniń sheshi­mi­men asyl tuqymdy qoı sharýashylyǵynyń negizgi or­talyǵy sanalatyn Qulan­ba­sy aýylyndaǵy №1 fer­maǵa meńgerýshi bolyp ta­ǵaıyndalady.

Bir aıta keterligi, «Ba­qanas» qoı keńshary aýdan kólemindegi asyl tu­qym­dy mal ósirýge maman­danǵan biregeı sharýa­shylyq bolǵan. Respýb­lı­ka­lyq deńgeıdegi zaýyt­tar tresine qaraıtyn, Alma­ty zootehnıkalyq-mal­dári­gerlik ınstıtýtynyń ǵalymdary turaqty túr­de ǵylymı baqylaý jasap, zertteý júrgizip otyr­ǵan nysannyń biri. Mun­da ósirilgen «Degeres» tuqymdy qoılar Grýzııa, Mońǵolııa, ózge de elderge eksporttalyp, sheteldik sharýashylyqtardyń da­mýy­na úles qosty. Máskeý­degi aýyl sha­rýashylyǵy kór­mesinde bul tuqym jyl saıyn altyn medal alyp, keńes odaǵy deńgeıinde tanyldy. Osynyń barlyǵyn-da Saparǵalı aqsaqaldyń úlesi bar.

1965 jyl Balqash óńi­rinde jańa kezeń bastalǵan ýa­qyt boldy. Sol jyly or­talyq partııa komıtetiniń sheshimimen Aqdala massıvin ıgerý isi qolǵa alynyp, aýdan aýmaǵynda on jańa kúrish sharýashylyǵyn qurý mindeti qoıyldy. Osy­ maq­satta Baqanas keń­shary­nyń Ile ózeni boıyn­daǵy shuraıly jaıylymdary men shabyndyq jerleri, son­daı-aq qudyqtary jańa kúrish sovhozdarynyń en­shi­sine berildi. Nátıjesinde, Baqanas keńsharynyń tynysy tarylyp, Qulanbasy jotasy men Jýanqum óńiriniń ońtústik-shyǵys bóligine qaraı yǵysýǵa týra keldi. Buryn jazǵy jaılaý men qysqy qystaýdyń arasy alys bolsa, endi nebári on shaqyrym shamasynda ǵana qaldy.

– Jaıylym men sha­byn­­­dyqtyń tarylýy­ mal azy­ǵyn daıyndaý­da qıyn­dyq týǵyzdy. Ma­myr aıy týa salysymen ujym Qulanbasy men Ma­laı­sary jotalarynyń rań shóbin shaýyp, qysqa qa­jet­ti mal azyǵyn jınaýǵa kirisetin. Jetpeı qalǵan shópti kórshiles kúrish sha­rýashylyqtarynyń aýma­ǵy­nan daıyndaýǵa týra kel­di. 3 600 gektar alqapqa arpa egildi. Fermadaǵy 26 myń qoı qysy-jazy sýdy avto­sısternamen tasyp ishýge májbúr boldy. Bul búkil sharýashylyqtyń negizgi aýyrtpalyǵy edi, óıtkeni jalpy ónimniń 70%-y osy fermadan ón­diriletin. Osyndaı qıyn, sheshimi kúrdeli jaǵdaıda ujymdy basqarý úlken jaýapkershilik bolatyn. Qoıdy qoldan uryq­tan­dyrý, tól alý, jertó­le­ler turǵyzý, qyrqý men qozy bólý syndy naýqandyq ju­mystardyń bári ferma meńgerýshisiniń ıyǵyna artyldy, – deıdi qarııa sol zamandy eske túsirip.

Fermada qoı qyrqý, qozy alý, bordaqylaý, etke ótkizý josparlary ar­tyǵymen oryndalady. «Degeres» asyl tuqymdy qoı­larynyń sapasy búkil­odaq deńgeıinde tanylyp, nátıjesinde, Saparǵalı Altynbaıulyna «Keńestik sosıalıstik aýyl sharýa­shy­lyǵynyń úzdigi» ataǵy beriledi.

– Men de Almaty zooteh­nıkalyq-maldárigerlik ıns­tıtýtynyń zooınjener­ fakýltetin támamdap, eń­bek jolymdy 1979 jyly osy fermada bastadym. On eki komsomol jastan quralǵan «Araı» jastar qoı bordaqylaý kesheniniń jetekshisi bolyp, 4 myń  isek qoıdy bordaqylap, kóktemde árqaısysynan orta eseppen 51 keliden et ótkizdik. Sol kezeń meniń naǵyz ómir mektebim boldy. Alǵashynda kishi zootehnık, keıin aǵa zootehnık retinde Sapekeńniń tikeleı basshylyǵymen úsh jyl eńbek etip, tájirıbe men tərbıe turǵysynan kóp tálim aldym, – deıdi qoǵam qaıratkeri Tynyshbaı Dosymbekov.

1987 jyly aýdandyq partııa komıtetiniń sheshimi­men «Qaroı» keńsharynyń bas zootehnıgi bolyp ta­ǵaıyndalady. Bul keńshar Ile ózeniniń boıyndaǵy, «Santa-Gertrýda», qazaqtyń aqbas, qalmaq tuqymdy iri qarasyn ósiretin, sonymen qatar qoı sharýashy­lyǵymen de aınalysatyn irgeli ujym edi. Bas zootehnık qyzmetin atqara júrip, eńbekkerlerdiń zor se­nimine ıe bolady. Keńshar jumysshylary ony bir­aýyz­dan sharýashylyq ujy­­my­nyń tóraǵasy etip saı­laıdy. Munda da ózine tán iskerlik pen adamger­shilik qasıetteriniń arqa­synda ujym abyroıyn as­qaqtatty.

1990 jyly «Baqbaqty» keńsharyna bas zootehnık bolyp aýysyp, iri qara malyn bordaqylaý keshenin iske qosyp, memleketke sapaly et jetkizý isin jol­ǵa qoıdy. Osy jyldary keńshar ekonomıkasy aıtar­lyqtaı órlep, tabysy ese­lep artty. Saparǵalı Altyn­baıuly qaı jerde eń­bek etse de, ujymdy uıys­tyryp, eldiń senimine kirip, jurttyń úmitin aqtaı bildi.

Búginde jary Dildash Kezdikbaıqyzy ekeýi ba­qyt­ty ǵumyr keship jatyr. Erli-zaıyptylar úsh ul men eki qyz tárbıelep ósirip, barlyǵynyń boıyna ulaǵat pen izettiń dánin septi. Ul-qyzdary joǵary bilim alyp, el damýyna óz salalarynda súbeli úles qo­syp keledi. Nemerelerin de ata­nyń aq jolyna, eńbek pen adaldyqqa baýlyp otyr.

Zeınet jasyna jetkeni­men belsendi ómir saltynan qol úzgen joq. «Áke kórgen oq jonar» degendeı, jeke qojalyq quryp, jylqy sharýashylyǵyn órkende-tip keledi. Atbegilik ónerin sheber meńgergen  Saparǵalı Altynbaıulynyń sáı­gúlikteri talaı alaman báı­gelerde top jaryp júr.

Jetisý oblysy