Bilimdegi biregeı reforma

Elimizde jasandy ıntellektige negizdelgen jańa ekojúıe qalyp­tas­ty­rýǵa den qoıyldy. Bul baǵyt eldiń bolashaǵyn aıqyndaıtyn strategııalyq baǵdarǵa aınalyp otyr. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan «AI-sana» jobasy osy maqsatty oryndaý jolynda nátıjeli baǵdarlamaǵa aınalyp keledi. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń aıtýynsha, Qazaqstan – álemde alǵashqylardyń biri bolyp, jasandy ıntellektini oqytýdy joǵary bilim berý baǵdarlamasynyń mindetti komponenti retinde engizgen el.

– О́tken jyly osy baǵytta úlken jumys atqaryldy. Mınıstrlik pen oqý oryndarynyń basshylary birigip, sertıfıkasııalyq baǵdarlamalar júıe­sin jasady. Bul baǵdarlamalar tek jer­gilikti deńgeıde emes, halyqaralyq seriktestik arqyly iske asty. «Google» men «Huawei» kompanııalarymen birlesip, ýnıversıtetter bazasynda 48 zerthana ashyldy. «Huawei»-diń «AI City» jobasy iske qosylyp, taǵy eki zerthana ashý josparda bar. Sonymen qatar Iаndeks, «Coursera» jáne basqa da álemdik platformalarmen 50-den astam kelisim jasaldy. «Coursera» platformasyndaǵy eń úzdik akademııalyq kýrstar qazaq jáne orys tilderine aýdarylyp, stýdentterge qoljetimdi boldy. Alaıda bul baǵdarlama tek teorııalyq oqytýǵa baǵyt­talmaǵan. Maqsat – praktıkalyq nátı­jege, ıaǵnı stýdentterdiń naqty AI agent­terin ózderi jasaı alýyna basymdyq berý.

Búginde qoldanbaly qosymshalar dáýiri aıaqtalyp, derbes agentter kezeńi bas­taldy. Burynǵydaı tek belgili fýnksııasy bar baǵdarlamalar emes, endi ár qoldanýshyǵa beıimdelgen, ózdiginen sheshim qabyldaı alatyn júıeler qalyp­tasyp jatyr. Mysaly, «WhatsApp» sııaqty messendjerler tek habarlasýǵa arnalǵan qarapaıym qural bolsa, qazir agentter adamnyń qalaýyn túsinip, jeke tapsyrmalardy oryndaı alatyn ıntellektýaldy kómekshige aınalyp otyr. Álem elderi jasandy ıntellekt revolıýsııasyna qaraı úsh topqa bólinedi:

Jańa tehnologııalyq tolqyndy jasaıtyn elder; Sol tolqyndy túsinip, ıgere alatyn elder; Túsinse de, paıdasyn kóre almaıtyn elder. Elimizdiń maqsaty – ekinshi topqa ený. Bizde bir ǵana qýatty qural bar. Ol – bilim. Sondyqtan «AI-sana» – jaı oqytý emes, bul – ulttyq strategııalyq serpilis. Onyń basty maqsaty – eldiń ıntellektýaldyq áleýetin arttyryp, tehnologııalyq dáýirge qadam basý. Osy joba boıynsha 650 myń bakalavr stýdenttiń 560 myńy jasandy ıntellekt boıynsha bazalyq oqýdan ótti. Jyl sońyna deıin bul kórsetkish tolyqtaı 100 paıyzǵa jetedi. Al kelesi kezeńde 100 myń stýdent iriktelip, osy salany tereńdetip oqıtyn bolady. Osylaısha, biz kadr tapshylyǵy máselesiniń aldyn almaqpyz, deıdi mınıstr.

Qazirgi tańda tek elimizde emes, álem boıynsha jasandy ıntellekt salasynda maman tapshy. Úlken korporasııalar talanttardy izdep, mıllıardtaǵan dollar jumsap jatyr. Máselen, «Meta» kompanııasy 14 mıllıard dollarǵa shaǵyn startap satyp alyp, onyń negizin qalaýshyny ózderiniń AI bóliminiń jetekshisi etip taǵaıyndaǵan. Sondyqtan venchýrlyq naryqta ınvestorlar JI negizindegi jobalardy ózderi izdep, qarjylandyrýǵa daıyn otyr. «AI-sana» baǵdarlamasynyń da den qoıyp otyrǵan baǵyty startap jobalar men JI agentterdi kóbeıtý. Jobanyń ǵylymı jetekshisi Stenford ýnıversıtetiniń professory Pol Kımniń aıtýynsha, baǵdarlama barysynda stýdentter ártúrli sala boıynsha eń qajet startaptar jasap shyǵady.

– «AI-sana» jobasynyń ereksheligi – birinshiden, biz stýdentterge jasandy ıntellektini úıretip qana qoımaımyz, olardyń ózderi AI quraldaryn qol­da­nyp, elimizde  salalardaǵy kúrdeli máselelerdi sheshýge arnalǵan jobalar jasaýdy qolǵa alady. Ekinshiden, baǵdarlamada Stenford ýnıversıtetiniń dáleldengen zertteý-negizdi «Inquiry-based Learning» (zertteý arqyly oqytý) ádistemesi qoldanylady. Bul ádis stý­dent­tiń tek tehnıkalyq mashyǵyn emes, synı oılaý, kásipkerlik, kóshbasshylyq qabiletterin damytýdy maqsat etedi. Iаǵnı JI dáýirinde óz ornyn taba alatyn tulǵany qalyptastyrady. Úshinshiden, bul baǵdarlama bárine arnalǵan. Siz JI salasyna jańa qadam bassańyz da, ne kúrdeli qoldanbalardy jasaýǵa daıyn bolsańyz da, bul júıede óz jolyńyzdy tabasyz. Aldaǵy alty jylda 600 000 qazaqstandyq ınnovasııany ilgeriletip, jańa startaptar quryp, jahandyq deńgeıde básekege qabiletti bolýǵa múmkindik alady, – deıdi ǵalym.

Bıyldyń ózinde «AI-sana» jobasy aıasynda stýdentter aýyz toltyryp aıtarlyqtaı JI-agentter jasap shyqqan. Solardyń ishinde úzdik dep tanylǵandary forým barysynda arnaıy marapatqa ıe boldy. Mysaly, medısına baǵyty boıynsha «Zhan.care.AI» top jardy. Stýdentterden quralǵan «Enactus» komandasy jasandy ıntellekt negizindegi telemedısınalyq júıe jasap, ony tájirıbege engizgen. Bul joba dáriger men pasıent arasyndaǵy baılanysty jeńildetip qana qoımaı, dıagnozdy dál qoıady.

Jańa júıeniń ereksheligi – jasandy ıntellekt dáriger men naýqastyń arasyndaǵy «kómekshi» rólin atqarady. Naýqas aýrý belgilerin engizgende, baǵdarlama olardy taldap, yqtımal aýrý túrin qarapaıym tilde túsindiredi. Mysaly, «bas aýrýy» nemese «qyzý» sııaqty sımptomdar jazylsa, júıe olardyń sebepterin túsindirip, ári qaraıǵy qadamdardy usynady. Eger jaǵdaıdyń shuǵyl ekenin anyqtasa, jedel járdem shaqyrý qajettigin habarlaıdy. Bul – naýqastardyń belgilerin durys sıpattaı almaýynan týyndaıtyn qatelikterdi azaıtyp, shuǵyl kómektiń ýaqtyly jetýine jol ashady.

Joba avtorlarynyń aıtýynsha, jasandy ıntellekt tek resmı medı­sı­na­lyq hattamalar men halyqaralyq nusqaýlyqtarǵa súıenip jumys isteıdi. Internettegi beıresmı aqparatty qoldanbaıdy. «Bizdiń maqsat – dıagnos­tıka sapasyn arttyryp, dárigerdiń jumysyn jeńildetý. Qazirgi kórset­kish boıynsha júıeniń dáldigi 98 paıyzǵa jetip otyr. Aldaǵy ýaqytta platformaǵa naýqastyń aýrý tarıhy, taldaý nátıjeleri, resepti men emdeý jospary engizilip, barlyǵy bir jerden qoljetimdi bolady», deıdi jobany ázirleýshiler.

Al Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti «Qazaqstan – akademııalyq bilim aýmaǵy» halyqaralyq forýmyna eki ınnovasııalyq joba usynǵan. Onyń biri – «Smart Safety Monitor», ekinshisi – «AI Assistant» atty ıntellektýaldy kómekshi júıe. «Smart Safety Monitor» ındýstrııalyq kásiporyndardaǵy eńbek qaýipsizdigin baqylaýǵa arnalǵan. Bul joba kompıýterlik kórý tehnologııasyna jáne jasandy ıntellektige negizdelgen. Júıe jumysshylardyń qaýipsizdik erejelerin buzý faktilerin avtomatty túrde anyqtaıdy. Qazir atalǵan júıe «Qazsınk» kompanııasynda qanatqaqty rejimde synaqtan ótip jatyr. Ekinshi joba – ýnıversıtettiń ishki jasandy ıntellekt modýli, ıaǵnı oqý ornynyń derekterine negizdelgen ıntellektýaldy assıstent. Bul júıe ýnıversıtet týraly kez kelgen aqparatty – stýdentter sany, fakýltetter, sheteldik stýdentter úlesi, jataqhanadaǵy oryn sany, stıpendııa kólemi, tipti oqý qaryzdary sııaqty málimetterdi naqty ári jedel usyna alady. Assıstent aqparat berip qana qoımaı, analıtıkalyq jáne vızýaldy esepterdi de avtomatty túrde da­ıyndaıdy. Qoldaný­shy suraǵan derekterdi dıagramma, grafık nemese ınfografıka túrinde vızýalızasııalap, daıyn faıl retinde usy­nýǵa qabiletti. Sonymen qatar júıe suralǵan aqparatqa baılanysty qosymsha usynystar aıtyp, analıtıkalyq boljam jasaýǵa múmkindik beredi.

– Biz ýnıversıtettiń barlyq dere­gin bir ortaǵa, «data lake» júıesine jınaq­tap, soǵan negizdelgen jasandy ıntellektini úıretip jatyrmyz. Bul assıstent oqý ornynyń strategııalyq basqarýyna, damý kórsetkishin taldaýǵa, álsiz jáne kúshti tustardy aıqyndaýǵa kómektesedi. Ol tipti aldyn ala boljam jasap, qaı baǵytta ósý nemese keri ketý bar ekenin kórsetedi. Aıta keteıin, bul júıe tek ýnıversıtet qyzmetkerlerine qoljetimdi. О́ıtkeni onda jeke derekter jınaqtalǵan. Iаǵnı qaýipsizdik tolyq qamtamasyz etilgen, – deıdi Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń strategııalyq damý jónindegi prorektory, basqarma múshesi Ulan Nesipqalıev.

Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan zertteý ýnıversıtetiniń rektory Darhan Ahmed-Zákı stýdentterdiń áleýetti startap jobalaryn naryqqa engizip, nátıjeli tabysqa jetýi úshin ýnıversıtet halyqaralyq áriptestik ornatyp jatqanyn atap ótti.

– Jalpy, «AI-Sana» jobasy aıasynda júz myńǵa jýyq stýdent iriktelip, sonyń shamamen 1,5–2 myńdaıy Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan zertteý ýnıversıtetinen bolady dep josparlanyp otyr. Osy stýdentter qarapaıym JI-agentterin qurastyryp, bıznes barysyn ońtaılandyratyn keńes­shi júıelerdi damyta alady. Mun­daı agentter kásiporyndardyń ishki shyǵyndaryn azaıtýǵa, jumysty jedeldetýge múmkindik beredi. Bolashaqta jasandy ıntellektini marketıng, týrızm, medısına, aýyl sharýashylyǵy sııaqty ekonomıkanyń túrli salalarynda qol­daný josparlanyp otyr. Alaıda bul tek bir ýnıversıtettiń kúshimen júzege asatyn joba emes. IT-kompanııalarmen jáne bıznes qurylymdarmen birlesken ekojúıe qajet. Osy maqsatta bizdiń ýnıversıtet «Lenova» kompanııasymen áriptestik ornatý múmkindigin qarastyryp otyr, – dedi ol.

Sondaı-aq ol jasandy ıntellektini damytýǵa sýperkompıýter qýatynyń asa qajet ekenin jetkizdi.

– Tehnıkalyq baza máselesine kelsek, ýnıversıtetterde jasandy ıntellektige arnal­ǵan sýperkompıýterler jetkiliksiz. Degenmen qarapaıym JI-agentter men shaǵyn modelderdi noýtbýkpen-aq jasaýǵa múmkindik bar. Jasandy ıntel­­lektini damytýda sýperkompıýter qýatynyń mańyzy zor. Sebebi neırojelilerdi úıretý úshin úlken kólemdegi derekterdi óńdeý qajet. Al aqparat kólemi jyldan-jylǵa artyp kele jatqandyqtan, mundaı esepteý ınfraqurylymy ári qaraı da damıdy. Memleket basshysy jaqynda ýnıversıtetter men ǵylymı mekemelerge iri sýperkompıýterlerge qol jetkizý boıynsha naqty tapsyrma berdi. Bul – jasandy ıntellekt zertteýin tereńdetýge jáne ǵylymı rezıdentýrany damytýǵa jol ashady, – deıdi ol.