Qazirgi tańda elimizdiń ornyqty damýynyń basty baǵyty – tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný men qorshaǵan ortany qorǵaý, sonymen birge halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý ekeni málim. Bul mindet, ásirese, Batys Qazaqstan óńirinde erekshe mańyzǵa ıe. О́ıtkeni Mańǵystaý, Atyraý, Batys Qazaqstan, Aqtóbe oblystary tabıǵı baılyqqa baı bolǵanymen, ekologııalyq turǵydan osal jáne áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyǵy kúrdeli jaǵdaıdy bastan ótkerip otyr. Osyǵan oraı «Batys Qazaqstan óńiriniń tabıǵı-sharýashylyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq júıeleriniń ornyqty damýy: keshendi taldaý, konsepsııa, boljamdyq baǵalaý jáne ssenarııler» atty ǵylymı baǵdarlama qolǵa alynyp, jasyl damý qaǵıdatyna sáıkes keshendi zertteý júrgizilip jatyr.
Baǵdarlama Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine qarasty Ǵylym komıtetiniń tapsyrysymen oryndaldy. Jetekshi uıym – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti. Jobaǵa elimizdiń jetekshi ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndary qatysyp, tabıǵı resýrstardy tıimdi basqarý, sý tapshylyǵynyń aldyn alý, jerdiń degradasııasy men jaıylymdardyń tozýyn tejeý, bıoártúrlilikti saqtaý, klımattyń ózgerýine beıimdelý baǵyttary qamtyldy. 2023–2025 jyldarǵa josparlanǵan baǵdarlamanyń nátıjesinde 50-den astam ǵylymı maqala jarııalanyp, 4 monografııa jaryq kórdi, 37 qorǵaý qujaty alyndy. Sonymen birge 12 PhD doktory men 8 magıstr daıarlandy.
Zertteý barysynda aımaqtyń tabıǵı-sharýashylyq, ekologııalyq ahýaly keshendi túrde baǵalandy. Sý resýrstarynyń kólemi 2050 jylǵa qaraı azaıatyny boljanyp, Kaspıı teńiziniń deńgeıi jylyna orta eseppen 10 santımetrge tómendep bara jatyr. Topyraqtyń aýyr metaldarmen lastanýy, jaıylymdardyń shamadan tys paıdalanylýy, balyq qorynyń qysqarýy anyqtaldy. Bıoártúrlilik boıynsha 8,7 myńnan astam túrdi qamtyǵan derekter qory jasaldy. Klımattyq ózgerister nátıjesinde ortasha jyldyq temperatýra 2050 jylǵa qaraı 0,4 – 0,6 gradýsqa kóteriledi dep kútilip otyr. Landshafttyq-ekologııalyq baǵalaý nátıjesinde óńirdiń 90 paıyzy qanaǵattanarlyq jaǵdaıda bolsa, shamamen 10 paıyzy daǵdarystyq aımaq dep tanyldy.
Bıylǵy shilde aıynda júrgizilgen ekspedısııalyq jumystarda ǵalymdar spýtnıktik derekterdi dalalyq materıaldarmen salystyrý negizinde Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Atyraý, Mańǵystaý oblystarynyń landshafttyq jaǵdaıyn jan-jaqty zerttedi. Drondarmen túsirilgen joǵary dáldiktegi aerofototúsirilim topyraq pen ósimdik jamylǵysynyń keńistiktik qurylymyn naqtylaýǵa múmkindik berdi. Nátıje-sinde, Batys Qazaqstan oblysynyń jeri ekologııalyq turǵydan turaqty ekeni anyqtalsa, Aqtóbe oblysynda árkelki jaǵdaı baıqaldy. Atyraý oblysynda ortasha turaqty aımaqtar basym bolǵanymen, ekologııalyq jaǵdaıy nashar aýmaqtar da aıtarlyqtaı úleske ıe. Eń osal jaǵdaı Mańǵystaý oblysynda tirkeldi, onyń 74 paıyzdan astam jeri ekologııalyq turǵyda óte tómen sapada bolyp baǵalandy.
Júrgizilgen keshendi zertteýler Batys Qazaqstan óńirindegi tabıǵı-sharýashylyq júıelerdiń ekologııalyq jaǵdaıyndaǵy aıyrmashylyqty aıqyn kórsetti. Ásirese Mańǵystaý, Atyraý oblystarynda ekojúıelerdiń turaqtylyǵy aıtarlyqtaı álsirep, tabıǵı, tehnogendik faktorlardyń yqpaly kúrdelene túsken. Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵy salystyrmaly túrde turaqty aımaq retinde erekshelendi. Bul qorytyndylar aımaqtaǵy ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý jáne klımattyq ózgeristerge beıimdelý úshin naqty ǵylymı negizdelgen usynystar ázirleýge jol ashty. Baǵdarlama nátıjeleri elimizdiń jasyl ekonomıkaǵa kóshý strategııasyna saı, ornyqty damý maqsatyna qol jetkizýge úles qosýdy qamtamasyz etedi.
Aıgúl TOQBERGENOVA,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory