Munaıly óńir arheolog-teri jaz mezgilinde birneshe tarıhı orynǵa arheologııalyq qazba júrgizdi. Tarıhshylardy qyzyqtyrǵan kóne tarıhtyń kómbesi ispetti mekenniń qatarynda Aqtóbe-Laetı qalashyǵy da bar.
Qazba jumysyna H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń arheologi Amangeldi Zaınov jetekshilik etti. Onyń aıtýynsha, bul qalashyq jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń qataryna engizilgen. Atalǵan meken HIII–HV ǵasyrlarda Kaspıı mańy oıpatyndaǵy Altyn Ordanyń gúldengen qalalarynyń biri bolǵany jóninde derek bar.
Orta ǵasyrda Altyn Orda qalalarynan attanǵan kerýender Horezm men Iranǵa Aqtóbe-Laetı arqyly ótken. Mundaı derek tarıhshylardyń nazaryn aýdarǵany daýsyz. Sol sebepten alǵashqy qazba jumysy arheolog, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Mıhaıl Mershıevtiń jetekshiligimen 1965 jyly bastalypty. Keıin qazba jumysyn 1974–1981 jyldary aralyǵynda KSRO Ǵylym akademııasyna qaraıtyn Arheologııa ınstıtýtynyń Edil-Oral boıy ekspedısııasy jalǵastyrdy. Bul ekspedısııanyń jumysy arheolog Lek Galkın jetekshiligimen júrgizildi.
Jergilikti arheologter tarıhı qalashyqtyń joıylýyn tabıǵı sebeppen baılanystyrady. Oǵan dálel retinde HIV ǵasyrda Kaspıı teńiziniń deńgeıi kóterilgenin alǵa tartady. Tarıhı mekenniń ústinen salynǵan súrleý jol HH ǵasyrdyń 50-jyldarynan keıin túsken. Súrleýmen júrgen mal qalashyqtyń mádenı qabatyn taptaǵan.
Aqtóbe-Laetı qalashyǵyn arheologııalyq zertteý 90-jyldardyń basynda úzilgen. Onyń túrli sebebi bolýy múmkin. Al bıyl júrgizilgen qazba kezinde shyny men mystan jasalǵan zergerlik buıymdar, keramıkalyq ydystardyń synyǵy, jebe ushtary men súıek ıneleri neolıt dáýirine jatady. Sazdan jasalǵan ydystar óte jaqsy saqtalǵan.
Arheologter qazba jumystarynan soń Aqtóbe-Laetı qalashyǵynda úsh mádenı qabat bar degen boljamdy usynyp otyr. Qazba jumystary bastalǵan kezde tómengi qabaty baıqalǵan. Alaıda keıin bul qabat buzylyp, turǵyn úıler salynǵan. Osylaısha ekinshi mádenı qabat paıda bolǵan. Bul qabatta da ýaqyt óte kele úıler turǵyzylǵan. Al úshinshi mádenı qabat jer betiniń zamanaýı deńgeıinde ornalasqan. Osylaısha, bul úsh qabat jalpy alǵanda 1,5 metrdi quraıdy.
«Orta ǵasyrdaǵy Aqtóbe-Laetı qalasynyń turǵyndary túrli kásippen aınalysqan. Máselen, HII-HIII ǵasyrlarda Tómengi Edilden Orta Azııaǵa deıingi kerýen joldarymen ótkenderge túrli qyzmet kórsetýi múmkin. Aqtóbe-Laetı – qolónershiler, joǵary mádenıeti bar sheberler qalasy. Sebebi munda kóp nárse óte sapaly jasalǵan. Taǵy bir dálel – iri jáne baı shahar. Monetalar soǵylǵany jóninde dálelder tabyldy. Bul Aqtóbe-Laetı qalasynda mys, kúmis jáne altyn monetalar soǵatyn saraı bolǵanyn bildiredi», deıdi A.Zaınov.
Onyń deregine qaraǵanda, ejelgi qalashyqtaǵy qazba jumysy kóptegen qupııa men tosyn oljaǵa toly bolǵan. Eń úlken qupııa – kóne qalanyń tarıhy. XIV ǵasyrda ıtalıandyq saıahatshylar kartaǵa túsirgen qala XVI ǵasyrda joǵalyp ketken. Eki nusqasy bar. Onyń biri – qalaǵa jasalǵan shabýyl, al ekinshisi Kaspıı teńizi kóterilip basyp qalýy múmkin.
«Aqtóbe-Laetı turǵyndarynyń ómiri men turmysy Altyn Orda kezeńine sáıkes keledi. Jyl saıyn jańa qupııalar ashylady. Arheologııalyq qazba jumysyn júrgizýge bólingen 500 metr aýmaq qalashyqtyń sheti ekeni anyqtaldy. Qalashyqta negizinen qolónershiler turǵanyn rastaıtyn elementter saqtalǵan. Máselen, 21 bólmeniń bir-birimen baılanysy bar. Keramıkalyq ydystardan basqa kúmisten soǵylǵan tórt moneta taptyq. Monetanyń bir jaǵynda Altyn Orda handarynyń móri, al ekinshi jaǵynda qytaı ıeroglıfteri beınelengen», deıdi A.Zaınov.
Kóne qalashyq munaıly shahardyń irgesinde, «Juldyz-3» shaǵyn aýdanyndaǵy turǵyn úılerden 200 metr qashyqtyqta ornalasqan. Demek, Atyraý oblysyndaǵy ishki týrızmniń taǵy bir yqtımal baǵyty retinde baǵalaýǵa bolady.
Atyraý oblysy