Vashıngton sammıtinen ne kútemiz?

Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan men О́zbekstan Prezıdentteri Aqúı basshysymen osyndaı jıynda ekinshi ret kezdeskeli otyr. 2023 jyly Nıý-Iorkte Birikken ulttar uıymy Bas assambleıasynyń jıyny kezinde AQSh-tyń sol kezdegi prezıdenti Djo Baıden uıymdastyrǵan edi. Negizi aımaqtaǵy eldermen tyǵyz baılanys ornatý maqsatynda C5+1 formaty 2015 jyly quryldy. Ekinshi sammıtten ne kútemiz?

Álisher TASTENOV,

Prezıdent janyndaǵy QSZI Azııalyq zertteýler bóliminiń bas sarapshysy:

– Bul formattaǵy kezdesý alǵash ret uıymdastyrylyp otyrǵan joq. 2023 jyldyń 19 qyrkúıeginde memleketter basshylary deńgeıinde ótken alǵashqy «S5+1» sammıtinde ózara tıimdi áriptestikti nyǵaıtý, saýda-ekono­mıkalyq baılanystardy keńeıtý, ener­getıkalyq jáne óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý, sondaı-aq terrorızm men transulttyq qylmysqa qarsy kúres salalaryndaǵy yntymaqtastyq máse­leleri talqylandy.

Al Ortalyq Azııa elderi men AQSh syrtqy ister mınıstrleri deńgeıindegi kezdesýler 2015 jyldan bastap jyl saıyn ótkizilip keledi. Sonymen qatar elimizdiń bastamasymen 2022 jyly qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy ınstıtýsıo­naldy turǵyda qoldaý jáne úılestirip júzege asyrý maqsatynda Vırtýaldy hatshylyq iske qosyldy. 2023 jyldyń 26 maýsymynda Almatyda Ortalyq Azııa elderi men AQSh syrtqy saıasat vedomstvolary ókilderiniń qatysýymen «S5+1» Hatshylyǵynyń alǵashqy otyrysy ótti.

Tramp ákimshiligi de «S5+1» for­matyndaǵy ózara árekettestikti óńirlik yntymaqtastyqtyń mańyzdy tetigi retinde qarastyrady. Atap aıtqanda, Syrtqy ister mınıstri Ermek Kósherbaev pen AQSh Memlekettik hatshysy Marko Rýbıo arasyndaǵy keıingi kelissózderdiń qorytyndysy boıynsha, amerıkalyq tarap qaýipsizdik salasyndaǵy ynty­maq­tastyqty keńeı­týge, sondaı-aq tehnologııalyq sektor men strategııalyq mańyzdy paıdaly qazbalar salasynda birlesken kommersııalyq jobalardy damytýǵa daıyn ekenin rastady.

Jalpy, AQSh-tyń óńirlik bastama­larǵa qatysýy elimizge ınvestısııalar men ozyq tehnologııalardy tartýǵa, sondaı-aq Dúnıejúzilik bank, Azııa damý banki jáne Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki sııaqty halyqaralyq qarjy ınstıtýttaryndaǵy amerıkalyq saıası kapıtaldy tıimdi paıdalanýǵa múmkindik ashady.

Vashıngtonda ótetin sammıt «S5+1» formatyndaǵy dıalogti damytýdyń mańyzdy kezeńi bolmaq jáne oǵan strategııalyq mazmun berýge jol ashady dep kútilip otyr. Kezdesýdiń kún tártibine ekonomıkalyq seriktestikti tereńdetý, energetıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtý, sondaı-aq sıfrlyq jáne kó­lik baılanysyn damytý máseleleri engizilmek.

Sammıt aıasynda «jasyl» energetıka, strategııalyq mańyzdy paıdaly qazbalardy óndirý jáne óńdeý, sondaı-aq Ortalyq Azııa ınfraqurylymy men ınnovasııalyq salalaryna amerıkalyq ınvestısııalar tartý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý baǵytyndaǵy birlesken jobalarǵa erekshe nazar aýdarylady.

Elimiz úshin bul sammıtke qatysý – AQSh-pen strategııalyq dıalogti nyǵaı­týǵa, eldiń ornyqty damý men qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi negizgi seriktes retindegi rólin kórsetýge, sondaı-aq energetıkalyq transformasııa, sıfr­lyq ekonomıka jáne tranzıttik áleýetti arttyrý salalaryndaǵy ulttyq bastamalardy ilgeriletýge zor múmkindik.

Osylaısha, Vashıngtondaǵy kezdesý ınstıtýsıonaldyq dıalogtiń jalǵasy ǵana emes, uzaqmerzimdi áriptestikti damy­­­tý­ǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam bolmaq.

Mıras JIENBAEV,

Maqsut Narikbayev University basqarma tóraǵasynyń keńesshisi, halyqaralyq qatynastar jónindegi sarapshy:

– Ortalyq Azııa + AQSh sammıti memleketter basshylary deńgeıinde ekinshi ret ótkeli otyr. Vashıngtonnyń Ortalyq Azııamen damyǵan ınves­tısııalyq, saýda-ekonomıkalyq ózara is-qımylyna qaramastan, S5+1 formatyna alǵash ret qatysyp otyrǵan Donald Tramp túbegeıli jańa Ortalyq Azııamen betpe-bet keledi. Bul – buryn-sońdy bolmaǵan birligi jarasqan, damýdyń jańa álemdik jarysynda aıqyn kózqarasy men sózsiz strategııalyq kúshi bar aımaq.

Búginde álemde bolyp jatqan jahan­dyq ózgerister halyqaralyq ister­degi statýs-kvoǵa aıtarlyqtaı qar­sylyq bildirip otyr. Álemdik tártip­tiń trans­for­masııalanýyndaǵy tekto­nı­kalyq úderisterdiń keń perspektıvasy, jańa assımetrııalyq qaterlerdiń ósýi jáne álemdik damýdyń jańa syn-qaterleri – jasandy ıntellektiniń ósýi men álemdegi «jasyl» kún tártibiniń daǵdarysy Vashıng­tonda ótetin S5+AQSh Sammıti úshin túsinikti.

Bir jaǵynan, AQSh kóshbasshysy bul kezdesýge Amerıka múddeleri úshin álemniń mańyzdy aımaqtarymen jasal­ǵan aýqymdy ekonomıkalyq jáne saıası mámileler sııaqty daýsyz geosaıası jetistikter pýlymen keledi. Vashıngton Ortalyq Azııadaǵy eń mańyzdy ınves­tısııalyq seriktesterdiń biri bolyp qala beredi. Amerıka vektory – aımaq­tyń geosaıası tepe-teńdigindegi eń mańyzdy elementterdiń biri.

Ekinshi jaǵynan, Vashıngton Ortalyq Azııanyń ósken sýbektiligimen betpe-bet kelýi kerek. Eger kezinde Vashıngton alǵashqylardyń biri bolyp «S5+1» formatynda dıalogti usynsa, búginde aımaqta álemniń ártúrli memleketterimen jáne aımaqtarymen osyndaı formattyń ondaǵan túri bar.

Vashıngton alty memlekettiń de strategııalyq múddelerine jaýap beretin kún tártibin usynýy qajet. Bul AQSh-tyń jýyrda Ortalyq Azııa boıynsha kelesi Strategııany qabyldaýǵa daıyndalyp jatqanyn eskersek, óte mańyzdy.

Sonymen qatar jahandyq ınnovasııalar jarysy, jasandy ıntellekt álemindegi belsendi básekelestiktiń eki negizgi osaldyǵy bar: Birinshiden, JI-diń esepteý qýattarynyń kúrdelenýi qorǵalýǵa tıis jartylaı ótkizgishterdi, mıkroprosessorlardy jáne ózge de jabdyqtardy kóbirek qajet etedi. Ekinshiden, JI jumysyn mehanıkalyq qamtamasyz etý óte kóp resýrs­ty qajet etedi, ol energııany, sýdy jáne basqa da resýrstardy kóbirek talap etedi. Eń bas­tysy – jartylaı ótkizgishter men basqa da asa mańyzdy jabdyqtardy óndirýdiń joǵary tehnologııalyq sektorlary sırek jer elementteriniń turaqty jetkizilim tizbeginsiz múmkin emes.

Vashıngton sammıtiniń ortalyq kún tártibi sırek jer mıneraldary tóńireginde bolatyny aıqyn. Bul – elimizdiń ulttyq damý maqsattarymen tikeleı baılanysty, qısyndy jáne boljamdy kún tártibi. Elimizdegi sırek jer mıneraldarynyń búgingi barlanǵan qory Amerıka úshin eń mańyzdy 50 mıneral tiziminen 21-in jetkizýge jetkilikti. Tikeleı ekonomıkalyq nátıjeler tur­ǵy­synan bul osy mıneraldardy baıy­tý jáne bólip alý zaýyttaryn qosa alǵanda, eldiń túrli aımaqtarynda kúr­deli óndiristerdi qurýdy bildiredi. Son­dyqtan Amerıka naryǵynyń mańyz­dylyǵy men aýqymdylyǵyn túsine otyryp, bizdiń syrtqy saıasatymyzdaǵy bul jańa syn-qater zor mańyzǵa ıe.

Alberto FRIDJERIO,

Narxoz University halyqaralyq qatynastar professory:

– Ortalyq Azııa memleketteri úshin bul sammıt ekonomıkamen qatar saıası jaǵynan tanylýyna mańyzdy qadam bolmaq. Táýelsizdik alǵannan beri bul aımaq Reseı men Qytaıǵa jaqyn bolyp, jıi kóleńkede qaldy. Al AQSh prezıdentimen kezdesýleri – saıası tepe-teńdiktiń belgisi.

О́ziniń kópvektorly dıplomatııasyn ustanyp kele jatqan Qazaqstan úshin sammıt kez kelgen iri derjavaǵa shekten tys táýeldilikten aýlaq bola otyryp, barlyq iri derjavaǵa ashyq bolýyn bildiredi. Astananyń kópvektorly saıasaty oǵan Vashıngtonda, Máskeýde, Beıjińde nemese Brıýsselde bolsa da senimdilik beredi.

Ortalyq Azııanyń barlyq memleketi AQSh kapıtalyn kóbirek tartýǵa yntaly. Munaı men gaz aımaqtaǵy elderdiń basty shıkizaty bolyp qala beredi, al Qazaqstan men О́zbekstan mashına jasaý, agro­bıznes, jasyl energetıka salala­­ryn­­da áriptestik ornatýǵa umtylyp otyr. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikke, qar­jylyq qyzmetterge, logıstıkaǵa ın­ves­tısııa tartý ekonomıkalyq bazany keńeı­tip, taýar aınalymyna osaldyqty azaı­týy múmkin.

Orta dáliz boıyndaǵy temirjoldy, portty jáne kedendik modernızasııalaý­dy qarjylandyrý men tehnologııalar engizýge de basymdyq beriledi. Eýropa odaǵy qazirdiń ózinde jaqynda ótken EO-Ortalyq Azııa kelissózderi arqyly qarjylandyrý men tehnıkalyq kómekke kiristi, «Jahandyq shlıýz» bastamasymen Transkaspıı baǵytyn keńeıtý – osynyń bir mysaly. Biraq Ortalyq Azııa mem­­le­ket­teri seriktesterdi ártarap­tandyrýǵa tyrysyp, AQSh-tyń qatysýyn quptaıdy.

Úshinshi basymdyq – tehnologııa. Jaqynda Qazaqstan ózin aımaqtyq IT hab retinde kórsetýge baǵyttalǵan sandyq transformasııanyń aýqymdy baǵdarlamasyn iske qosty. Nvidia, Amazon, Microsoft, Meta jáne Starlink qazirdiń ózinde elde bar. Qanatqaqty jobalarǵa Meta arqyly qazaq tilindegi AI modelin jasaý, Starlink arqyly spýtnıktik ınternet qamtýdy keńeıtý, bulttyq esepteýler men sıfrlyq qarjylandyrý sheshimderin shyǵarý kiredi. Qazaqstannyń Amerıka Qurama Shtattarynan izdeıtini – iri tehnologııalyq fırmalardyń ınves­tısııa­syn jalǵastyrý ǵana emes, sony­men qatar biliktilikti arttyrý, zertteý salasyndaǵy yntymaqtastyq jáne retteýshi noý-haý salasyndaǵy tereń seriktestik.

Jalpy, 6 qarashadaǵy sammıt rıto­rıkadan tys praktıkalyq yntymaq­tas­tyqqa ótýge múmkindik beredi. Amerıka Qurama Shtattary úshin bul mańyzdy mıneraldarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý, turaqty jetkizý tiz­begin kúsheıtý jáne AQSh kompanııa­laryn álemdegi eń serpindi tranzıttik aımaqtardyń birine engizý arqyly Eýrazııadaǵy senimdilikti dáleldeý múm­kindigin usynady. Ortalyq Azııa memleketteri úshin bul ınvestısııa tartý, ekonomıkany ártaraptandyrý jáne halyqaralyq seriktestikterdi teńgerý.

Daıyndaǵan –

Gúlnar JOLJAN,

«Egemen Qazaqstan»