ShYQQAN KÚNDEI JARQ ETIP...

Basshyǵa basyńdy iı. Nuh paıǵambar Kúnniń jalǵyz kemshiligi bar: ol ózin kóre almaıdy. Sokrat Eshkim de perishte emes: patsha da, paqyr da – pende. Shákárim

________________

Dál qaı jyl ekeni esimde joq, áı­teýir toqsanynshy jyldardyń ishi, bas jaǵy bolý kerek. Elimiz qıyndyq qurdymynda turǵan. О́skemende turatyn dosym Jazıra telefon shaldy. Jalǵyz uly Jomart álemdik jarystan bas júlde alyp kelgendeı, daýysy qýanyshty, án­sheıindegi sabyrly minezi bylaı qalyp, oıyn qalaı jetkizerin bilmeı entigedi. – Bizdi qudaı óltirsin be! Qudaı bar eken! – dep qoıady. – Saǵan ne boldy osynsha aptyǵyp? – deımin túkke túsinbeı. – Keshe Nursultan Nazarbaev bizdiń oblysqa keldi. Saıası oqý úıiniń úlken zalynda jıyn boldy. Bul jaqta, óziń bilesiń, basqa ult ókilderi kóp qoı, bári muryndaryn shúıirip, shekaradan asyp ketýge daıyn. Sodan ne kerek saraıǵa halyq lyq toldy. Qalaı bolar eken dep, júregimiz dirildep biz otyrmyz. Minberge shyǵyp sóıledi. О́zi de kózdiń jaýyn ala­tyn sulý azamat eken. Sóz qandaı – eki til­de birdeı saırap tur. Bir kezde qyz­metker jigit jurttyń bir qushaq suraǵyn ákelip, minberdiń ústine qoıdy. Bárine múdirmeı jaýap berip jatyr. Arasynda qııampurys suraqtar da jetkilikti. Sál­den keıin baǵanaǵy qyzmetker bir qaǵaz­dy alyp, onyń qolyna kúlimsirep us­tatty. Sol kezde Prezıdenttiń kózi jaınap: – Men nemereli bolyppyn, mynaý jedelhat! – dep óziniń týǵandarynyń, qurby-qurdastarynyń ortasynda tur­ǵan­daı hatty joǵary kóterip, elge kórsetti. Sonda onyń dıdarynan ǵana emes, búkil bolmysynan kúńgirttenip otyrǵan zaldaǵy halyqqa qýanysh shashyraǵandaı boldy. Zal dúr silkindi. Úsh saǵatqa so­zyl­ǵan jıynnyń sońynda baǵanaǵy bál­sinip, mensinbeı otyrǵandar endi jiber­meı qol soqsyn! Meniń kózimnen jas shyqty. Qasymda Qanıpa bar edi – bilesiń ǵoı, ataqty muǵalimimiz – maǵan qarap qoıyp ol da kózin súrtip tur eken. Alty júz adamnyń bir sóılegende betin beri qaratý – qudiret qoı! – dep Jazıra dosym tolqı sóılep edi. Shynynda da Prezıdentimiz N.Á.Na­zar­baevtyń erekshe qasıetiniń biri – sózine ılandyryp, durystyǵyna óziniń kózi jetken ıdeıasyn qalaı da ótkize ala­tyndyǵynda, sol arqyly eldi sońynan erte biletindiginde. Eldi ózine uıyta alatyn mundaı qasıeti onyń tym jas kezinde-aq belgi bergen sekildi. Stýdent kezdegi onyń jaqyn dostarynyń biri Nıkolaı Lıtoshkonyń “Egemen Qazaq­stanǵa” ana bir jyly bergen suhbatynda “Nursultan neshe túrli oqıǵalardy qyzyqty etip baıandap beretin. Tyńdaǵan jan onyń qasynan kete almaıtyn” dep jastyq shaqtaryn eske alǵan edi. “Ony tyńdaǵan jan qasynan kete almaıtyn” degen sózdi N.Á.Nazarbaevtyń atyna bú­gingi men de aıtar edim. Nege deseńiz, bas­tapqyda el bolashaǵy úshin kúmándi kórinetin qandaı da bir aýqymdy ıdeıany usynǵanda onyń ustanatyn ádisi – bas­qalardyń da onyń durystyǵyna kóz jet­kizýine múmkindik berý, sosyn tereńdep túsindirip, búge-shigesine deıin dáleldep shyqqan kezde, eshkim oǵan qarsy kele almaı qalady. Al naǵyz bolmaǵan jaǵ­daıda ony júzege asyrýdy ózi-aq bastap ketedi. Basqalar, amal joq, sońynan ere­di. Biz astanany solaı aýystyr­ǵan­byz. Qoǵam ishinde bolyp jatqan árbir jaıtty, tipti keıbir eldi dúrliktirýge aınalǵan daýly máselelerdi sheshýde de salıqalylyq tanytyp otyrady. Mundaı qasıet te adamǵa tańdap qonady. Joǵaryda atalǵan dosy Nı­kolaı Lıtoshkonyń sheshesi Nursul­tandy óte jaqsy kórgen ǵoı. Tipti sol ýkraındyq áıeldiń muny óz balasyndaı kórip ketýiniń ózi jaıdan jaı emes. Másele aldymen jas Nursultannyń boıyndaǵy erekshe qasıettiń sáýlesin Nıkolaıdyń anasynyń baıqap qalǵan­dyǵynda jáne soǵan súısingendiginde shyǵar, tipti ol kisi “meniń balam da osyn­daı bolsa eken” degen bolar, “Nur­sultannan úlgi alsyn, Nursultannyń qasıeti balama juqsa eken” dep, jas Nursultandy baýyryna tartqan-aý sha­masy dep oılaımyn. Elbasymyzdyń boıyndaǵy adamger­shilik-parasattylyǵy óziniń áke-sheshe­sinen boıyna daryǵan erekshe qasıettiń biri dep esepteımin. Onyń ata-anasynyń óte meıirimdi adamdar bolǵandyǵyn olar týraly Elbasynyń bir esteliginen oqyp edim. Soǵys kezinde bizdiń elge eriksiz kó­shirilgen kóptegen kavkaz halqynyń ishinde bir balqarlyq otbasy bala Nursultannyń aýylyna da kelipti. “Men 6-7 jastardaǵy bala edim, – dep áńgime­leıdi Elbasy, – Ákem qasynda 3 balasy bar bir erli-zaıypty kisilerdi úıge ertip keldi. Olar ábden azyp-tozǵan, ózderi de, balalary da ashtyqtan ábden júdegen. Keıin bildim, bular Kabardın-Balqardan osy jaqqa eriksiz kóshirilgenderdiń biri eken. Olardy bılik ókilderi mal qora­larǵa, saraılarǵa ornalastyryp jatty. Muny kórgen jergilikti turǵyndar olar­dy mal qoralarda qaldyrýǵa dátteri bar­maı, úılerine shaqyrdy. Bizdiń úı ishimiz de jartylaı ash-jalańash edi, sıyrdan sút shyqqan kúni úıde mereke bolyp jatqandaı kóńildi júretinbiz, al basqa ýaqyttarda sháı men qara nan ǵana azyq edi. Osyndaı jaǵdaıda otyrǵan bizdiń jańadan qosylǵan balqarlyq otbasyna da sol qara sháı men qara nannan basqa bererimiz joq-tyn. Biraq osy júdeý dastarqan men meniń áke-sheshemniń olarǵa degen meıirbandylyǵy osy otba­syn ashtyqtan aman alyp qaldy, ákem tipti balalardyń ákesiniń jumysqa orna­lasýyna da kómektesti”, dep eske alady. Mine, osyndaı keńpeıildilik qasıeti Nursultan Ábishulyna da tán. Sol otbasyndaǵy keńpeıildilik dástúri búgingi Prezıdent Nursultannyń saıasattaǵy ustanymdarynan da kórinis taýyp júr. Sonyń arqasynda bizdiń elimizde túrli ult ókilderi tatý-tátti ǵumyr keship jatyr. Biraq el basqarý isi bir ǵana keń­peıil­dilikpen júzege asyryla sal­maı­tyny túsinikti. Asa bir jaýapty kezeń­der­de qataldyqtyń da qajet bolatyn­dyǵy sózsiz. Nazarbaev memleket bıligin qolǵa alǵan kúnnen bastap, halyqty jaqsy maǵynasyndaǵy tynymsyzdyqqa úndeı bastady. Ekonomıkalyq ta, áleý­mettik te aýyrtpalyqtyń qyspaǵynda jany qysylyp otyrǵan halyqqa qarata sóılegen bir sózinde “Eń uly ister – eń qıyn shaqta ómirge keledi” degen bola­tyn. Bul sóz sol kezde halyqtyń boıyna erekshe qýat quıǵan urandaı bolyp edi. Ol memleket basqarý isin aldymen jalqaýlyqpen kúresýden bastady. Bul onyń bolashaqtaǵy úlken isiniń basy ǵana edi. Árıne, bizdiń halyq sonshalyq­ty jalqaý emes edi, degenmen jalpy­halyq­tyq kúızelis qaýpi tónip turǵan shaqta ár adamnyń erekshe belsendiligi qajet boldy. AQSh-tyń 16-shy Prezı­denti Avraam Lınkolnniń eldiń tur­my­sy qıyndap ketken shaqta kongres­smen­der­diń aldynda aıtqan mynadaı sózi bar: “Sizder baılardy joıý arqyly kedeı­lerge kómektese almaısyzdar. Ár adam­nyń ózi úshin ózi-aq jasaı alatyn jáne ózi jasaýǵa mindetti sharýalaryn únemi memlekettiń jasap bergendigi de olarǵa kómek bolmaıdy” dep, qıynshylyqtan alyp shyǵatyn qýat-kúshti halyqtyń óz ishinen izdeý kerektigine silteme jasaǵan edi. AQSh turalap jatqan kezde aıtyl­ǵan bul tarıhı sóz jáne keıin keremet tabystarǵa jetkizgen osy danyshpandyq sóz bizdiń memlekettiń de qınalyp turǵan shaǵyna oraı aıtylǵandaı. Sondaı aýyr kezeńde bir kúni Elbasy N.Á.Nazarbaev ta halyqqa “Memleketke qarap alaqan jaıa bermeı, ózderińdi ózderiń asyrańdar” degen jalyndy sózin aıtyp saldy. Buryn Keńes Odaǵynyń qoltyǵynyń astynda “sen tımeseń, men tımen” qaǵıdasymen, ozyp ketken mem­leketterdiń shańynyń astynda otyrǵan­dyǵyna namystanbaı-aq “alańsyz” ómir súrip jatqan kópshilik úshin bul sózdiń tosyn bolǵany sonshalyq, jurt ózin ıesiz dalada qalǵandaı sezingeni de ras. Al bul shyn mánisinde qyrandardyń óz balapanyn quzdan tastap jiberip shy­nyq­tyratynyna uqsas jaǵdaı edi. Pre­zıdent óz halqynyń boıynan iskerliktiń de, janqııarlyq eńbek etýge degen belsendiliktiń de, tabysqa, baılyqqa qol jetkizerlik usynyqtylyqtyń da taby­latynyn bildi. Tek osy qasıetterdiń bári­ne ot berip, laýlatý qajet. Ras, tur­mys jaǵdaıy óte aýyr jáne kóp balaly otbasylarǵa memlekettik qıyndyqqa qa­ra­mastan, kómek berilip turdy. Al keńestik kezeń boıymyzǵa ábden sińirip tastaǵan jalpyhalyqtyq sylbyrlyqtan arylýdyń birden-bir joly – báse­ke­les­tikti oıatý bolatyn. Prezıdenttiń álgi sózinen keıin jańa zamannyń ańysyn ańdyp úlgergender dereý iske kiristi. “Bul qalaımen” júrgenderdiń kópshiligi de araǵa jyldar salyp baryp, báseke­les­terdiń úzdik-sozdyq kóshine ilese bastady. Kezinde Margaret Tetcher: “Men el basqarýǵa mynadaı naqty baǵyt ustanyp kiristim, ıaǵnı, aǵylshyndar qoǵamyndaǵy árbir adam basqa bireýge qarap alaqan jaıyp otyrmaıtyn, óziniń erteńgi kúnine degen senimi zor kásipker bolýy tıis; “maǵan anany ber, mynany ber” degen suramsaqtyqty tastap, “bárin de ózim jasap alamyn” deıtin iskerge aınalýy tıis; qalǵyp-múlgip otyratyn ádetin tastap, ózine ózi “tur da ilgeri júr” deıtin deńgeıge jetýi tıis” dep jazǵan edi. Bizdiń Elbasy da óz halqyn osyndaı deńgeıde kórgisi keldi jáne sondaı bolmaıynsha memleket bolyp jarytpaıtynymyzdy ashyq aıtty da. El basqarý degenimiz – ózińniń jyly-jumsaq, janǵa jaıly orynyńdy tastap, óz erkińmen beıneti kóp iske kirisý. Al qazirgi zamannyń kóshbas­shy­syna óte aýyr mindet júkteledi. О́ıtkeni biz jahandaný zamanyna kelip turmyz. Jahandaný zamany adamdarynyń psı­ho­logııasy da, talǵamdary da, ustanymdary da múldem jańasha. Mine, sondaı adam­dar qoǵamyn Kóshbasshy sońynan erte alýy kerek, buıryqpen emes (olar buı­ryqqa, báribir, kónbeıdi), óz erikterimen. Lao Szy qarııa: “Eger kim de kim elge kúshpen ıelik etkisi kelse, ol eshqashan maqsatyna jete almaıdy” depti. Kósh­bas­shy tabysqa bastaıtyn qýatqa ıe bo­lýy kerek jáne ol qashan da jańa ıdeıa­lardy alǵa shyǵaryp, basqalarǵa oı tas­tap júretindeı bolýy tıis. Kósh­bas­shynyń asa mańyzdy mindetteriniń taǵy bireýi – adamdardy oılaýǵa jeteleý, sonymen qatar tek basqalar usynǵan ıdeıany paıdalanýshylardy emes, ózi de jańa ıdeıa usyna alatyn adamdar tárbıe­lep shyǵarý. Onyń ústine el basqaratyn adam qazirgi zamannyń standarttaryna saı tulǵa bolýy kerek. Bizdiń Elbasy­myzdyń boıynda osy qasıetterdiń bári de bar dep oılaımyn. Men bul maqalada Elbasynyń kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmeı, memleketimiz­diń tórt aıaǵyn teń turǵyzam dep qazaq degen eldiń tarıhynda árkim jan-jaǵy­nan syǵalap, qaı aımaǵyn basyp alsam eken dep ǵasyrlar boıy babalary­myz­dyń at ústinde júrip qorǵaǵan jerine kóz salyp, kókiregin qaqqan kóldeneń jurt­tyń aranyn da, aýzyn da jaýyp, mem­leketimizdiń shekarasyn aıqyndaǵany, ómir boıy qarnyn sıpap jatýdy qanyna sińirgen, saýda degendi qylmys kóretin qazaqty ekonomıkalyq zańdylyqtarǵa úıretý, eldiń erteńgi ıesi – jastardy órkenıetti degen elderde bilim alýǵa jaǵ­daı jasaý, tustastaryn da, jastardy da memlekettik iske tartyp janyna serik qylǵany sekildi istegen qyrýar sharýa­syn taldap aıtpaımyn, sebebi bul jaǵyn egjeı-tegjeıli aıtyp jatqandar kóp. Talant, iskerlik, sheshendik, alǵyr­lyq sekildi qabiletter adamnyń tabıǵı bolmy­syn ashyp kórsete almaıdy. Adamdaǵy eń basty qasıetter onyń ishki jan dúnıesine, adamı bolmysyna baılanysty. Qazaqtyń psıhologııasynda basshy bitkenniń bárin áýlıe kóretin, oǵan shań jýytpaı “ózi jaqsy-aý, mańaıyndaǵylar nashar” degen pikirler qalyptasqan. Prezıdent jylaı ma, qýana ma, kúle me, qatelese me, qaıǵyra ma, ókine me, keıde jalǵyzsyraı ma – muny qarapaıym halyq oılap basyn qatyrmaıdy. Ras, onyń atyna, keıbir ıdeıalaryna syn da aıtylyp jatady. Biraq munyń eshqaısysy da onyń iskerligine, tereń­digine, alystan oılaıtyn kóregendigine, halyqqa juǵymdylyǵyna, asqan dıp­lomattyǵyna aıtylatyn syn emes jáne onyń bul qasıetterin bir mysqal da ke­mite almaıdy. О́ıtkeni bul onyń boıyn­daǵy tabıǵı qasıeti jáne jyldar boıy memleket qurý isinde jınaqtaǵan ushan-teńiz tájirıbesi. Elbasynyń kóptiń ishinde qarsy­las­tary joq desek, bul, birinshiden, ótirik bolyp shyǵady, ekinshiden qarsylasy joq saıasatker, onyń ishinde el Pre­zı­dentiniń qarsylasynyń bolmaýy – sol Prezıdenttiń ózine abyroı emes. О́ıt­keni qarsylasy joq degen sóz – ol bas­qaryp otyrǵan elde demokratııa da, sóz bostandyǵy da, oı bostandyǵy da joq degen sóz. Nemese onyń halqy óz betimen oı oılaı almaıtyn, ózindik pikir aıta almaıtyn tobyr ma degen tujyrymǵa jeteleıdi. “О́ziniń bastyǵynan tıtteı de min tappaıtyn qyzmetkerge eshqashan senýshi bolma” depti bir ǵulama. Biraq qarsy pikir aıtýdyń jóni osy eken dep keıde shekten shyǵyp ketetinderi de bar. Shyqsa shyǵa bersin, oı óziniki, sóz óziniki. Bul bizdiń naǵyz tolyqqandy memleketke aınalǵandyǵymyzdyń bir kórinisi bola alady der edim. Qoǵamda qa­rama-qaıshy pikirlerdiń bolýy – zań­dylyq. Tipti, ózi qarama-qarsylyq­tar­syz ilgeri júrý múmkin be? Menińshe, múmkin emes. Qarama-qarsylyqtardyń kúresi kezinde eń ońtaıly sheshim alǵa ozady. Al bizdiń keıbir jýrnalısterimiz ben keıbir saıasatkerlerimizdiń ishinde Prezıdentti maqtaımyn dep asyra sil­teı­tinderi de bar. Kezinde uly Pýshkın óleń arnaǵan orys aqyny Derjavın “Madaqtaı berý – kúlki etý” degen eken. Elbasy týraly aıtqanda asyra silteýdiń qajeti joq, óıtkeni onyń bizdiń mem­le­ketimiz úshin sińirgen eńbegi asyra silte­meı-aq kórinip turǵan tarıhı eńbek. Ol – bir qoǵamnan ekinshi qoǵam týdyrǵan adam. Kúlli álemniń nazaryn Qazaq­stanǵa qaraı buryp bergen qaıratker. Bir qoǵamnan ekinshi qoǵamǵa óter tustyń alasapyrany kezinde eldi adastyryp almaı, jol joq jerden jol taýyp, mem­leketti ekonomıkalyq quldyraý apaty­nan alyp qalǵan tulǵa ekendigine kim qarsy daý aıta alady? ...Nursultan Ábishuly Qazaq eliniń basshysy bolyp Máskeýden oralǵanda, ólgen ákemiz tirilgendeı qýanyp, birimiz jylap, bireýlerimiz sharap iship qulap degendeı, qazaq dalasyna kommýnızm ornaǵandaı bolyp edik. Bul zańdy qýa­nysh bolatyn. 1986 jyldyń shyrǵala­ńy­nan keıin eń ońbaǵan ult bolyp, eńsemiz ózgelerdiń etiginiń tabany astynda qal­ǵandaı eseńgirep júrgenimizde, shyqqan kúndeı jarq etip óz perzentimiz kelgesin, boıymyzdy tiktep, oımyzdy túptep, aınalaǵa alaq-julaq emes, batyl qaraı­tyn boldyq. Ras pa? Ras. Men suranyp qabyldaýyna bardym. Ol kezde ákimge, mınıstrge, Premerge, tipti eldiń birinshi basshysyna kirý qazirgideı qııamet emes edi. Qýanyp qutty bolsyn aıtýǵa kel­ge­nim­di, Ortalyq partııa komıtetiniń asha­nasyna qazaqsha sóılep kire almaıty­ny­myzdy, esiginiń aldyn baqqan ıtine deıin oryssha sóılemeseń, úretinin, osylar jaǵy oılastyrylsa deımin ózimshe oı salǵym kelip. Nursultan Ábishuly kúlimsirep sózimdi tyńdady. Sosyn ketýge yńǵaılanǵanymda: – Qandaı tilegińiz bar jeke ózińizge baılanysty? Sizderdeı úlken adamdar kelgende ádette biri balasyna mashına (ol kezde “Volga”, “Jıgýlı” degender jo­ǵarydaǵy bıliktegilerdiń ruqsatynsyz qolǵa tımeıtin), ózine saıajaıǵa jer nemese bólmeleri kóp úlken páter suraıdy, – dedi. – Men tórt jaǵym qubyla adam emes­pin, – dedim. – Biraq ana jyrty­ǵym­dy jamap ber, myna ketigimdi bútin­dep ber dep memleket basshysynyń ba­syn aýyrtýǵa arym barmaıdy, rahmet! – dedim. –             Fáke, sizdi halyqtyń qalaı jaq­sy kóretinin bilmeıtin shyǵarsyz, qandaı jaǵdaı bolsa da, kelip turyńyz, – dep iltıpatpen qosh aıtysty. Mundaı qurmetti men buǵan deıin aýdandyq ákim-qaralardan da kórgen emes edim. Degenmen sonda nemistiń ne aǵylshyn­nyń, bolmasa orystyń aqyn-jazý­shylary kelgende qyzyǵyp qaraıtyn páter suramaǵanyma áli kúnge deıin keıde ókinip qoıamyn. Jaqynda meniń portretimdi salsam degen nıetpen bir sýretshi keldi maǵan. Sýretshilermen, kompozıtorlarmen pá­len­deı tanystyǵym joq, ózimdi kór­se­týdi, ózim jaıly úgit-nasıhat júrgizý degendi uıat sanaıtyn men odan turmys-tirshilikteri, tabystary jaıly suradym. Áńgime arasynda ol: –             О́tken jyly bir sýretshi foto­sy­na qarap salǵan Sara apaıdyń por­tretin kórip qalǵan Elbasy sol portretti qymbat baǵaǵa satyp alypty, bizde on­daı tutynýshylar joq, árıne, – dep kúldi. – Áıteýir elimizde ónerdi tanyp, baǵalaıtyn adamdardyń bar ekeni kókiregimizge qýanysh uıalatady. Iá, shynynda da, sýretshi aıtsa aıtqandaı, Elbasynyń ónerge degen yqylasy tipti erekshe. Jaqynda ǵana TMD elderinde buryn-sońdy bolmaǵan kópsalaly Ulttyq óner ýnıversıtetiniń jańa ǵımaraty ashyldy. Bul Ulttyq óner ýnıversıtetiniń rektory, ultymyz­dyń dańqyn álemge jarııa etip júrgen asyl qyzymyz – Aıman Musaqojaeva. Munda tek mýzykanttar ǵana emes, músin­shi, dızaıner, rejısser, kıno, teledıdar mamandary da daıyndalady. Onyń ashylýyna Nursultan Nazarbaev ózi qatysyp: – ...Eń basynan bastap osyndaı ýnıversıtet Mýzykalyq akademııanyń ornynda bolsyn dep oılaǵanmyn. ...Osy ýnıversıtet ishinde Qazaqstan atyn dúnıege jaıatyn kóp talantty jastar ósip shyqsyn, – dep aq tilegin de bildirdi. Táýelsizdik týyn kótergesin, baı­lyq­qa barmaǵy tımese de, halyq Naýryz meıramy, Dúnıe júzi qazaqtarynyń bas qosýy, ult úshin qurban bolǵan azamat­tar­dyń esimderi atalyp, olardyń qur­me­tine as berilýi sekildi buryn-sońdy túske kirmeıtin saltanatqa jetip, qýanyshqa bólengen edi. Bir jyly Almaty qala­sy­nyń Túrkisib aýdany Naýryz meıramy­na meni de shaqyrdy. Kıiz úıler tigip, áıel bitken qazaqy kamzol, er-azamat­tardyń bir qatary shapan kıip, jas-kári máz-meıram! Ortadaǵy aqboz úıge meni de kirgizdi. Bir kezde Nursultan Ábishuly jubaıy Sara Alpysqyzymen kirip kele jatyr. Ekeýi de bárimizben jarqyldaı amandasyp, qutty bolsyn aıtty. Meniń Sarany alǵash ret kórgenim sol joly. Ázil-kúlki, án men kúı! Tamaqtan keıin aýdan ákimi Prezıdentke shapan kıgizip, Saranyń ıyǵyna shashaqty ádemi oramal japty. Sodan keıin Nursultan Ábishuly Saraǵa birdeńe dep sybyrlap edi, Sara álgi oramalyn moınynan alyp, ornynan turdy da meniń janyma kelip ıyǵyma japty. Kútpegen syı-qurmet boldy. Meniń qasymdaǵylar da ań-tań: ózderine tımegesin be – bireýler tomsyraıyp, birazy qýana quptap, qol soǵyp jatyr. – Halqymyzda jón bilý degen bir ǵajaıyp uǵym bar, sony bilip Farızaǵa ora­mal japqanyń óte oryndy, ári aqyl­dylyq, qalqam, – dep bir jazýshy aǵamyz Saraǵa úlkendik alǵysyn aıtty. Keıin Sara Alpysqyzy meni kezdesýge shaqyrtyp, Almatydaǵy “Dos­tyq” úıiniń sol jaq qanatyndaǵy ból­mede áńgimelestik. Men ol jyldary “Aq jelken” jýrnalynyń bas redaktory bolatynmyn. – “Bóbek” atty balalarǵa arnalǵan qor ashqym keledi. Elimizde balalardyń aýrý-syrqaý, ata-anasy tiri bolsa da, jetimdik kórip júrgen sábıler sekildi sheshilmeı jatqan máseleler kóp qoı, ózińiz bilesiz. Selınograd qalasyna baryp, halyqpen osy jaıly pikirlesip qaıtsaq dep edim, siz menimen birge júrseńiz, – dep qolqa saldy. Mınıstrler Keńesiniń AN-24 arnaıy samoletimen ushtyq. Samolettiń aldyńǵy jaǵyn jumys kabıneti sııaqty etip bólip qoıǵan. Sara ekeýmiz sonda otyrdyq. “Bóbektiń” Altyn bastaǵan qyzmetker­leri ekinshi salonda. О́ziniń ómiri, Nur­sultan ekeýiniń otaý qurǵany, balalary jaıly kóp-kóp áńgime aıtyldy. – Nurekeń qandaı adam ózi? – deımin men. – О́te balajan. Aqkóńil. Sosyn ishki jandúnıesi tym jumsaq, jany ashyǵysh. Jumysta bireýge eskertý jasap uryssa, úıge kelgesin “pálensheni renjittim-aý!” dep ýaıymdap otyrady. Al bireýdi jumystan shyǵarýǵa týra kelse, Nurekeń úshin úlken tragedııa, “obal boldy-aý” dep qaıǵyrady. Dombyra tartyp, án salǵandy jaqsy kóredi. Temirtaýda ekeýmiz kórkemónerpazdar úıirmesine qatysyp júrip tanysqanbyz. Úlkenimiz Darıǵa da án salady. Áli jas qoı. – Fransýzdyń belgili jazýshysy Anatol Frans “Áıel – uly tárbıeshi” dep aıtqan eken. О́ziń keıde aqyl qosyp, qamqorlap otyrǵanyń durys qoı. Aqyn-jazýshynyń, el basqaryp júrgen saıasatkerdiń jubaıy bolý ońaı bolmasa kerek. Degenmen, basshy adamǵa dúnıeniń bárin er azamattan góri názik sezinetin, ol baıqaı bermeıtin qaltarystardy buryn kóretin áıel-seriginiń aqyl-keńesi óte kerek qoı dep oılaımyn. Patshaǵa shyndyqty aıtýǵa árkimniń batyly bara bermeıdi, – dep ózimshe Saraǵa keńes beremin. – Bizdiń aqyl aıtýymyzdy baýyry­ńyz qabyldaı qoıa ma, ózińiz sekildi el qurmet tutatyn táteler men aǵalardyń pikiri bolmasa... – degen edi kúlimsirep. Adam balasy kimniń de bolsa boıy­nan min taýyp, syn taǵýǵa ázir turady ǵoı. О́z múmkindigimizdiń bılik tara­py­nan joǵary baǵalanbaıtynyna ókpelep, kúnáǵa batatynymyz taǵy bar. Qoǵam­da­ǵy bolyp jatatyn kem-ketiktiń bári úshin eldiń basshysy Prezıdentti kiná­laımyz, onyń bala-shaǵasynan da kemis­tik, kemshilik tabýǵa tyrysamyz. Men, mysaly, Tımýr Qulybaev degen Prezı­denttiń kúıeý balasyn sol qatarly jas qazaqtardyń kóbinen bıik qoıamyn: sa­byr­ly, salıqaly, asqaqtap aspanǵa qa­ra­maıtyn tárbıeli jas. Batys óńirindegi munaıshylardyń jas-kárisi ol týraly jaqsy pikirin, aldyna barǵan adamnyń sharýasyn sheshýge tyrysatyn, qolymda bılik bar eken dep jazyqsyz bireýdi súrindirmeıtin, óz pikirimen júretin aza­mat degen baǵa bergenin Atyraý, Mań­ǵystaý aımaqtarynan talaı estigenmin. Úı-ishimen bıznespen aınalysatyn bir sińlimiz: – Memlekettiń basshysyn, basshysyn ǵana emes, onyń bala-shaǵasyn da óziniń Elbasyna, onyń aınalasyna degen tileýlestigi, iltıpat-yqylasy arqyly halqy qorǵaýy kerek, – deıdi. Sińlimiz durys aıtady. Shynynda da elin basqaryp otyrǵan azamatyn halqy qoldamasa, halqy qamqor bolmasa, kim qoldaýy múmkin. Halqy qoldamaǵan memleket basshylarynyń taǵdyr-talaıyn tarıh-qarııa kórsetip keledi. Búgin de kórip otyrmyz. Jaqynda týysqan Túrik memleketi óz astanasy Ankaranyń qaq ortasynda túrki áleminiń ortaq qaıratkeri dep Nazarbaevqa eskertkish ornatty. Shynynda bul – qazaq degen ultqa kórsetilgen qoshamet, qurmet. Qaı kezde, qaı elde mundaı oqıǵa bolyp edi?! Qazaq mundaı saltanatty qashan kórip edi?! Muhammed paıǵambardyń tuqymdary mekendegen Iordanııa memleketi de koro­linen bastap, qarapaıym halqyna deıin astanasy Ammanda Nursultan Nazar­baev atyndaǵy kósheniń ashylýyn merekedeı ótkizýleriniń ózi nege turady! Al, kári tisteri sırese de ózinen ózgeni kózine ilgisi kelmeıtin Eýropa tórinde Tóle bıdiń isin jalǵastyrýshylar tóbe bı bolsa degen túsimizge de kirmegen qııal shyn­dyq túrinde búkil dúnıe júzin eleń­detýi de Elbasynyń álem aldyndaǵy aby­roı-bedeliniń arqasy ekenin ta­rıhymyzdyń qaı urpaǵy da baǵalaıdy dep oılaımyn. Sekseninshi jyldardyń aıaq kezinde, sosıalıstik júıeniń býyn-býyny syrqyraı bastaǵan jyldary Keńester Odaǵy ádebıetshileriniń “Lıteratýrnaıa gazeta” degen basylymynda ádebıetti mańaılap júretin kavkazdyq bir azamat: “Orta Azııa men Qazaqstannan el basqa­ra­tyn tulǵa shyqpaıdy, sebebi olar rý-rýǵa bólinip, birin-biri moıyndamaıdy, al tutastyǵy joq ulttan saıası qaıratker shyǵýy múmkin emes”, – dep jazyp edi. Degenmen Orta Azııa men Qazaqstandy ǵana emes, kúlli dúnıeni moıyndata ala­tyn adamnyń qazaqta bar ekendigin Na­zarbaev dáleldep berdi. Temirtaýdyń domna sehyna jumysqa kelgen kezde adam tózbes aýyr mundaı jumystarǵa shy­damaı talaı jastardyń ketip qalǵan­dyǵyn, bir kúni aýyldan ákesi kelip, balasynyń jumysyn kórip “mynadaı beınetti ne qylasyń, tasta, aýylǵa júr” degenine de qaramaı, basqa ulttardyń aldynda qazaqtyń namysy úshin qandaı-qandaı tózimdilikke barǵandyǵyn bir es­teliginde jazyp edi. Sondaı tózimdiligin ol el basqarý isinde de kórsetti jáne tek tóze berý emes, sheber saıasatkerligimen, keremet biliktiligimen kórsetip keledi. Nursultan Nazarbaev osyndaı suń­ǵyla saıasatkerlikti, kisi tanıtyn qasıet­terdi anasynyń qursaǵynda jatqanda-aq boıyna sińirgen sııaqty. Áıtpese mundaı kemeńgerlikti Dneprodzerjınskide nemese Temirtaýda oqyp úırený múmkin emes, el basqarýdyń qyryq qatparly qıyn joldarymen qyryq rý halyqty mańaıyna jınaý Alla taǵalanyń meıi­rim nury túsken adamnyń ǵana qolynan keledi. Men Nursultandy ózim adamzat ta­rıhyndaǵy eń uly adam dep baǵalaıtyn Musylman jurtynyń ardaqty perzenti Muhammed paıǵambarǵa uqsatamyn. Uqsatý degenim, árıne, teńeý emes qoı. Uqsatýymnyń mánisi mynada: Muhammed paıǵambarymyz da óz otandastarynan qorlyq, qııanatty kórip, estimegendi es­tip júrip, bastary birikpeıtin arabtardy ǵana emes, búkil adamzat balasyn adal­dyq jolyna, bir týdyń astyna birik­tire­min degen ıdeıaǵa ómirin arnady. О́ziniń rýlastarynyń jaýyzdyǵynan qashyp qutylýǵa májbúr bolyp, ansar­lar, evreıler, muǵadjarlar sekildi túrli ult ókilderi meken etken eleýsiz ǵana qala Iаstrıbke kelip, ony musylman jur­tynyń ortalyǵyna aınaldyrdy, sodan bastap Iаstrıb Medıne (Medınet-Nábı – Paıǵambardyń qalasy) atandy. Elbasynyń astanany Aqmolaǵa kóshiremiz degen usynysyn estigen zal toly áriptester, keıin búkil halyq “bul qalaı, ǵasyrǵa jýyq mádenıettiń, ǵylym men saıasattyń ordasy bolǵan ásem Almatydan astanany qaıdaǵy bir qalaǵa qysy-jazy ala daýyldan kóz ashpaıtyn provınsııalyq Aqmolaǵa kóshirý jáne el kún kóre almaı otyrǵan mynadaı joq­shylyq zamanda aıdalaǵa qala salamyn deý kózsizdik pe, joq, kóregendik pe?..” dep bireýleri dybysyn shyǵaryp, endi bireýleri ishterinen kúbirlesken edi. Ol kúbir-sybyrlar búgingi Astananyń aspanmen talasqan kórkem ǵımarat­tarynyń kóleńkesinde qaldy. Astana jańa ıdeıalardyń Medınesine aınaldy, jańasha damýdyń, qarqynmen damýdyń ordasyna aınaldy. Ras, Astananyń aýa raıy qatal. Biraq bir ǵajaby Arqanyń 40 gradýs aıazy adamdardy erekshe sergek júrýge yqpal etedi eken. Munda jaıbaraqat, qalǵyp-múlgip júrgen adamdy kórmeısiń. Tipti údere soqqan jeliniń ózi shapshańdyqqa sha­qyryp turǵan tabıǵı mehanızm tárizdi. Men maqalamdy ózim jaqsy kóretin qaıratker, uly áıel Margaret Tetcherdiń sózimen aıaqtaǵym keledi. Ol “Men sharshamaıynsha, ketpeımin. Al Brıtanııaǵa men kerek bolyp turǵan qazirgi kezde, men eshqashan da sharshamaımyn” degen edi. Bizdiń halyqqa da Nazarbaev kerek. Demek elge kerek bolyp turǵan kezinde biz onyń qaıratyna qaırat qosylyp, uly elimizdi jańa dáýirlerge bastaı beredi dep senemiz. Halyqtyń mahabbatynan basqanyń bári satylatyn zamanda óz jurtymen birge álem halyqtarynyń da iltıpaty oǵan qýat berip júrse eken deımiz. Farıza OŃǴARSYNOVA.