Soǵys shyńdaǵan taǵdyrlar

«Asa qupııa» qaýly

Kásiporynnyń baspasóz qyzmeti usynǵan aqparatqa qara­ǵanda, KSRO memlekettik Qorǵanys komıtetiniń 1943 jyl­dyń 14 sáýirinde №3181 qaýlysy qabyldanǵan. Alaıda bul týraly kópshilikke jarııa etilmegen. О́ıtkeni qaýlyǵa «asa qupııa» tańbasy qoıylǵan. Bul qaýlyda tórt munaı óńdeý zaýytynyń qurylysy úshin alań daıyndaý aıtylǵan.

Sonyń biri – burynǵy Gýrev qalasyndaǵy munaı óńdeý zaýyty. Jańa óndiris orny bastapqyda «№441 zaýyt» dep ataldy. О́ndiris ornynyń qurylysy úshin Jaıyq ózeninen eki jarym shaqyrym qashyqtyqtan alań daıyndalypty.

Jańa zaýyttyń tehnıkalyq jobasyn amerıkalyq «Badjer jáne uldary» kompanııasy ázir­legen. Keıin sheteldik kompa­nııanyń jobasyna túzetý engizi­lipti. Ony KSRO Munaı ónerkásibi halyq komıssarıatyna qaraıtyn №1 trestiń, al jergilikti jaǵ­daı­ǵa yńǵaılaý jumysyn «Embimu­naıjoba» kásiporynyń mamandary atqarǵan. Munaı óńdeý zaýytynyń qurylysyn júrgizý KSRO Ishki ister halyq komıssarıaty Aerodromdyq qurylys bas basqarmasynyń 3-qurylys basqarmasyna júktelgen.

Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyn­daǵy boı kóteretin jańa zaýyt qu­rylysyn júrgizý úshin Gýrev­ke 1943 jyldyń 18 mamyrynda alǵashqy eshelon kelgen. Onyń quramynda kólik tehnıkasy men Aerodromdyq qurylys bas basqarmasynyń qyzmetkerleri bolǵan. Al qurylys basqarmasyna jetekshilik etý ınjener, podpolkovnık Ivan Romanovskııge tapsyrylypty.

«Taqyr jerdiń tegis betinen jasyl tústiniń bárin óshirip tastaǵan. Bul óńirdegi tabıǵattyń ǵumyrnamasynan múldem syzylyp tastalǵandaı, shóp te, aǵash ta joq. Kúnniń ystyǵynan kúıip ketken osy sor óńirge endi soǵys kúnderi zaýyt pen janyna qala­shyq salý kerek. Biraq munda úı sa­lýǵa qajetti tas joq. Tek shań men tuz ǵana bar. Alaıda zaýytty salý jáne iske qosýdy tez atqarý kerek. Basqa amal joq», dep estelik qal­dyrypty I.Romanovskıı.

Soǵys órti áli basyla qoımaǵan 1944 jyly zaýyt qurylysy qar­qyndy júrgizilip, sheshýshi kezeńge taıaǵan. Sol kezde qurylys jumysyna 10 myńnan astam adam tartylypty. Dál osy jyly jylý elektr ortalyǵy, sý bógeti, sý taratqysh, tazartqysh nysandar, káriz jáne jylytý jelileri, turǵyn úı qalashyǵy sekildi nysandar qurylysy aıaqtalǵan.

«Tehnologııalyq qondyrǵylar turǵyzyldy. Jeltoqsannyń alǵashqy kúnderinen sý bógetinde, jylý-elektr ortalyǵynda, sýmen jabdyqtaý jáne káriz júıelerinde qurylǵyny keshendi synaqtan ótkizý, iske qosý, jóndeý jumysy bastaldy. 1945 jylǵy 1 qańtarda zaýyttyń jylý-elektr ortalyǵy paıdalanýǵa berildi. Osy jyly tehnologııalyq qondyrǵylardyń, turǵyn úılerdiń, zaýyttyq jáne mádenı-turmystyq maqsattaǵy nysandardyń qurylysy qarqyn aldy. Peshnoı aralyndaǵy ny­san­dardyń, zaýyt pen atalǵan aralǵa deıingi munaı qubyrynyń, kómirsýtekti shıkizat qabyldaýǵa arnalǵan rezervýarlyq parktiń qurylysy jedeldetildi. Tehnolo­gııalyq qondyrǵylardy montajdaý, ashanany, órt sóndirý depo­syn, basqarma ǵımaraty men hı­mııalyq zerthanany salý qar­qyndy júrgizildi. Jańa qalashyq­tyń qurylysy 18 aıda salyndy», dep habarlady zaýyttyń baspasóz qyzmeti.

Alǵashqy janarmaı qashan alynǵan?

Zaýyt iske qosylǵan soń munaı óńdeý máselesi jedel qolǵa alyndy. Jańa óndiris ornynda alǵashqy janarmaıdyń shyǵarylǵan kúni – 1945 jylǵy 8 qyrkúıek. Sol kezde №441 zaýyttyń ónim óńdeý qýaty 800 myń tonnany quraǵan.

«Memlekettik komıssııa 1945 jyldyń 1 qazanynan 17 qarashaǵa deıin zaýytty ónerkásiptik qol­danysqa engizý úshin qabyldaý júr­gizdi. Zaýyt quramyna 17 óner­kásiptik nysan, «Turǵyn úı qala­shyǵy» shaǵyn aýdany kirdi. Al negizgi nysandar qataryna tehno­logııalyq qurylǵylar engizil­di. Bul – termııalyq krekıng jáne munaıdy tikeleı aıdaý blok­teri­men quramdastyrylǵan, kata­lı­tıkalyq krekıng jáne taza­laý, gazofraksııalyq jáne kúkirtti qyshqyldy alkıldeý qondyrǵylary. Sol kezde osy nysandarmen birge ortalyq zerthana jumysyn bastady», dep málimdedi baspasóz qyzmeti.

Máselen, katalıtıkalyq krekıng jáne tazalaý qondyrǵysyn iske qosý úshin 30 sorǵy jabdy­ǵy synaqtan ótkizilipti. Týrbokom­pressorda synaq, 9 reaktorda katalızator júrgizilgen. Atal­ǵan qondyrǵy 1946 jyldyń basynda tolyq iske qosylyp, tehno­logııalyq rejimge shyǵarylǵan eken. Qondyrǵydan ónim alý úshin jetkizilgen shıkizat jylyna 346 myń tonnany quraǵan. Bastapqyda qondyrǵyǵa shıkizat Bakýden ákelingen. Keıin jergilikti munaıdan jasalǵan dıstıllıatqa aýystyrylǵan.

1946 jyly taǵy bir qondyr­ǵy iske qosylǵan. Bul – gazofrak­sııalyq qondyrǵy. Oǵan bir jylda 325 myń tonna shıkizat jetkizilgen. Sóıtip, odan jylyna 83,8 myń tonna avıasııalyq komponent, 52,6 myń býtan-býtılen fraksııasy, 6,8 myń tonna ızobýtan, qurǵaq otyn gazy óndirilgen.

Sol jyly qoldanysqa beril­gen kúkirtti qyshqyldy alkıldeý qondyrǵysynan birneshe ónim shy­ǵarylǵan. Tarqatyp aıtqanda, jylyna 34,3 myń tonna avıasııalyq alkıljanarmaıy, 3,8 myń tonna avtojanarmaı komponenti, 12,7 myń tonna paıdalanylǵan býtan-býtılen fraksııasy, 0,68 myń tonna propan alynǵan. Bul ónimderdi alý úshin jylyna 52,4 myń tonna shıkizat qajet bolǵan.

«Zaýyt 1960 jyldan bastap Atyraý oblysyndaǵy ken oryndarynan óndirilgen aýyr shaıyrly munaıdy óńdeýdi arttyrdy. Sol kezeńde jergilikti munaıdyń úlesi qaıta óńdeý kóleminiń 35–40 paıyzyn qurady. Máselen, 1961 jyly Gýrev munaı óńdeý zaýytynda óńdelgen shıkizattyń 36 paıyzy Embi ken oryndarynan óndirildi. Shyǵys ken oryndaryndaǵy «qara altynnyń» 36 paıyzy, Túrkimen ken oryndarynan jetkizilgen munaıdyń 28 paıyzy óńdeldi», dedi baspasóz qyzmetinen.

Tuńǵysh munaı óńdeýshi qazaq áıeli

Atyraý munaı óńdeý zaýyty­nyń arhıvinde 20 myńǵa jýyq adamnyń jeke is qaǵazy saqtalyp tur. Sonyń biri – eńbek jolyn elektr dánekerleýshi bolyp basta­ǵan Záýre Qumarovanyń deregi.

Ol 1928 jyly burynǵy Baq­saı, qazirgi Mahambet aýda­nyn­­daǵy Tańdaı aýylynda dú­­nıege kelgen. О́zi jazyp qal­dyr­ǵan ómirbaıanyndaǵy derekke qaraǵanda, el-jurtty úreı­lendirgen 1937 jyly ákesi, odan soń sheshesi qaıtys bolǵan. Týysqandary bolmaǵandyqtan, 1943 jylǵa deıin balalar úıine tárbıelenipti. Sol jyly Baqsaı aýdanyndaǵy Jambyl atyndaǵy mekteptiń 5-synybyn bitirgen.

Keıin Gýrev qalasyndaǵy №9 ýchılıshede 1945 jylǵa deıin bilim alǵan. Al 1945 jylǵy 29 qarashada sol kezdegi №441, qazirgi Atyraý munaı óńdeý zaýytyna jumysqa qabyldanypty. Zaýyttaǵy eńbek jolyn elektrmen dánekerleýshi bolyp bastaǵan. Bir aıdan soń №1 sehqa operatordyń kómekshisi qyzmetine aýystyrylǵan.

«1943 jyly Búkilodaqtyq Lenındik kommýnıstik jastar odaǵynyń múshesi atandym. 1948 jyly turmysqa shyqtym. Joldasym – Berdihan Kúzembaev, 1926 jyly týǵan. Ol – maıdanger, 2-top múgedegi. Ulym Asqar 1949 jyly, qyzym Botakóz 1951 jyly dúnıege keldi. 1946 jyly 30 mınýt jumysta bolmaǵanym úshin memleket paıdasyna 3 aı boıy jalaqymnan aqy ustap qalý týraly sheshim shyǵaryldy. 1951 jyly 14 maýsymda Joǵarǵy Keńestiń jarly­ǵymen sottylyǵym alynyp tastaldy. Joldasym №8 sehta mashınıst bolyp qyzmet atqarady», dep jazba qaldyrypty Z.Qumarova.

Záýre Qumarova – tuńǵysh munaı óńdeýshi qazaq áıeli. О́ıtkeni ol jumys istegen Atyraý munaı óńdeý zaýyty elimizdegi eń alǵashqy óndiris orny ekeni daýsyz. Ol bul kásiporynda taban aýdarmaı, 30 jyl jumys istedi. Al 1947 jyldan operator qyzmetin atqardy. Al 1959 jyly 5 aqpanda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. Sol kezde Joǵarǵy Keńestegi jalǵyz qazaq qyzy bolǵan.

Kúıeýi Berdihan Kúzembaevpen birge ómirge 4 bala ákelip, tárbıeledi. Qazir qyzy Gýlıa Berdihanqyzy ata-anasynyń meken-jaıynda turady.

«Sheshem «О́ndiriske bala ke­zimizden aralastyq. Aıaǵymyzdyń astyna oryndyq qoıyp, 16 saǵat boıy toqtaýsyz jumys istedik. Bizdi eshkim aıamaıtyn. №1 sehta jumys istegen kezimizde aptap ystyqtan dem alý múmkin bolmaıtyn edi. Soǵan qaramastan, elge qyzmet etý bizdiń mindetimiz edi» deıtin edi. Bos ýaqytynda qolǵap toqyp, ózge de kıimderdi tigip, maıdanǵa jiberip otyrǵan. Kórgen fılmder men oqyǵan kitaptaryn áńgimelegendi jaqsy kóretin», deıdi G.Berdihanqyzy.

Qyzynyń aıtýyna qaraǵanda, áke-sheshesi balalarynyń esi­min oqyǵan kitaptaryndaǵy keıipkerlerdiń atymen ataǵan. Uldarynyń aty – Asqar, Amantaı, qyzynyń biri – Botagóz.

«Bala kezimde «Meniń esimim nege Gýlıa?» dep renjigenim bar. Sonda «Seniń esimińdi kıno aktrısasy, maıdanda ushqysh bolǵan Gýlıa Korolevanyń qurmetine qoıdyq» deıtin. Sheshemdi halyq­tyń turmystyq jaǵdaıy kóp alańdatatyn. Eki aǵaıyndy edi. Inisi de balalar úıinde tárbıelenip, keıin aýyryp kóz jumǵan», deıdi G.Berdihanqyzy.

Onyń úlken aǵasy Asqar Bashqurtstandaǵy qazaq dıasporasyna basshylyq etipti. Ol sol eldegi qazaqtardyń tatý bolǵanyn qalaǵan.

Qazir Záýre Qumarovanyń nemeresi Qalamqas Áýbákirova Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń ortalyq zerthanasynda jumys istep júr. Mamandyǵy – hımııalyq taldaý laboranty.

«Men ájemniń zaýyttaǵy eńbek jolyn jalǵastyryp kelemin. Ájemniń eńbeksúıgishtigin, óz isine adaldyǵyn úlgi tutamyz. Zaýyt­ta ájem týraly jyly este­­lik­ter áli de aıtylady. Ol kóp­te­gen jumysshynyń baspana alýyna, qyzmetke ornalasýyna kómektesken ǵoı», deıdi Q.Áýbákirova.

Elimizdiń munaı óńdeý salasyna eńbek sińirgen tuńǵysh qazaq qyzy Záýre Qumarova «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan. Alaıda oǵan 1974 jyly densaýlyǵyna baılanysty aýyr jumysty atqarýǵa tyıym salynypty. Soǵan baılanysty 1975 jyly II top múgedegi retinde zeınetke shyǵyp, 2008 jyly 80 jasynda ómirden ótti.

Atyraý oblysy