Sońǵy jyldary álemde bir jasqa deıingi balalar ólim-jitimi azaıǵanymen, elder arasyndaǵy alshaqtyq áli de orasan. Damyǵan memleketterde bul kórsetkish myń balaǵa shaqqanda ekiden az bolsa, keıbir kedeı elderde júzge deıin jetedi. Ranking.kz málimetinshe, Qazaqstan sábı ólimin azaıtýda aıtarlyqtaı ilgeri jyljyǵanymen, ázirge damyǵan elderdiń deńgeıine jete qoıǵan joq, dep habarlaıdy Egemen.kz.
The World Factbook derekterine sáıkes, 2024 jyly dúnıejúzinde bir jasqa deıingi balalar ólim-jitimi 1 myń tiri týǵan sábıge shaqqanda 28,3 jaǵdaıdy quraǵan. Iаǵnı orta eseppen ár 1 000 náresteniń shamamen otyzǵa jýyǵy bir jasqa tolmaı qaıtys bolady.
Degenmen, elder arasyndaǵy aıyrmashylyq óte úlken. Damyǵan memleketterde sábı ólimi ekiden az bolsa, eń artta qalǵan elderde 80-100-ge deıin jetedi. Eń tómen kórsetkish Slovenııa men Sıngapýrda tirkelgen – 1,5 jaǵdaı. Odan keıin Islandııa (1,6), Monako (1,7), Norvegııa (1,8) jáne Japonııa (1,9) elderi ornalasqan. Bul memleketterde joǵary ómir súrý sapasy, analarǵa kórsetiletin kásibı kómek jáne damyǵan densaýlyq saqtaý júıesi sheshýshi ról atqarady.
Al Aýǵanstan, Somalı jáne Ortalyq Afrıka Respýblıkasynda jaǵdaı múlde basqa. Munda sábı ólimi 1 myń tiri týǵanǵa shaqqanda 80-100 jaǵdaıǵa deıin jetedi. Mundaı aýyr ahýaldyń sebebi: medısınalyq kómektiń jetispeýshiligi, sanıtarlyq jaǵdaıdyń tómendigi jáne tamaqtaný sapasynyń nasharlyǵy.
Belarýs bir jasqa deıingi balalar ólimi eń az tirkelgen elderdiń úzdik ondyǵyna engen – 2,1 jaǵdaı. Reseı 66-orynda (6,5), al Qazaqstan 82-orynda tur. Qazaqstandaǵy kórsetkish – 8 jaǵdaı. О́zbekstanda bul kórsetkish – 18,2, Tájikstanda – 21,7, Qyrǵyzstanda – 24,5, al Túrikmenstanda – 35,9. Osylaısha, Qazaqstan aımaq boıynsha salystyrmaly túrde jaqsy deńgeı kórsetip otyr, biraq damyǵan elderden áli artta.Ortalyq Azııada tabys deńgeıi, densaýlyq saqtaýǵa qoljetimdilik jáne balalar ólimi arasynda tyǵyz baılanys bar: áleýmettik-ekonomıkalyq damý neǵurlym tómen bolsa, náreste ólimi qaýpi soǵurlym joǵary bolady. Bosanýǵa deıingi kútimdi, vaksınalaýdy jáne neonataldyq kútimdi jaqsartý aımaqtaǵy balalar ólimin azaıtýdyń kilti bolyp qala beredi
Ortalyq Azııa elderinde, jalpy kóptegen elderdegideı, uldar arasyndaǵy náreste ólimi qyzdarǵa qaraǵanda joǵary. Zertteýler búkil álemde er balalardyń ólim qaýpi fızıologııalyq faktorlarǵa, mysaly, merziminen buryn bosanýdyń joǵary jıiligi, tynys alý joldarynyń asqynýlary jáne ımmýndyq júıeniń jetilmegendigine baılanysty joǵary ekenin atap ótedi. Qazaqstanda 2024 jyly uldar arasyndaǵy ólim deńgeıi – 8,9, al qyzdar arasynda – 7 jaǵdaı bolǵan. Bul shamamen 27 paıyz aıyrmashylyq.
О́zbekstan men Tájikstanda da osyndaı úrdis baıqalady. Mysaly, О́zbekstanda ul balalar ólimi – 21,1, qyzdar – 15,1. Tájikstanda tıisinshe – 24,3 jáne 18,9. Eń kúrdeli jaǵdaı Qyrǵyzstan men Túrikmenstanda tirkelgen. Qyrǵyzstanda – 28,6 jáne 20,2, al Túrikmenstanda uldar ólimi – 43,6, qyzdarda – 27,7 jaǵdaı.
Reseı bul turǵyda salystyrmaly túrde teń kórsetkishterge ıe: uldar arasynda – 7,2, qyzdarda – 5,8 jaǵdaı. Bul eldegi medısınalyq kómek pen erte dıagnostıka sapasynyń joǵary ekenin kórsetedi.
Ulttyq statıstıkasy bıýrosynyń dereginshe, 2024 jyly elimizde bir jasqa deıingi balalar ólim-jitimi 6,8 jaǵdaıdy quraǵan, bul The World Factbook kórsetkishinen tómen. 2025 jyldyń alǵashqy alty aıynda bul kórsetkish 6-ǵa deıin qysqarǵan. Iаǵnı Qazaqstan qazir Shyǵys Eýropa elderimen bir deńgeıde jáne Ortalyq Azııanyń ortasha deńgeıinen áldeqaıda tómen.
Sarapshylar muny perınataldyq kómek júıesin jetildirýmen, medısına qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrýmen jáne zamanaýı neonataldyq hattamalardy engizýmen baılanystyrady.
Alaıda el ishinde aıyrmashylyqtar áli de bar. Eń joǵary kórsetkishter Qyzylorda oblysynda – 8,7, Batys Qazaqstan oblysynda – 7,5, Soltústik Qazaqstan men Abaı oblystarynda 7,1 jaǵdaı tirkelgen. Al eń tómen kórsetkish Astana men Almaty qalalarynda baıqalady – 4,5 jaǵdaı. Sondaı-aq jaqsy nátıjeler Akmola oblysynda (4,9), Shyǵys Qazaqstan jáne Jetisý oblystarynda (5,2) tirkelgen. Bul aımaqtarda perınataldyq kómek pen erte járdem sapasy joǵary bolǵandyqtan, kórsetkish te oń.
Jalpy, Qazaqstan sońǵy jyldary sábı ólimin tómendetýde aıtarlyqtaı jetistikke jetti. Alaıda óńirler arasyndaǵy teńsizdik pen áleýmettik faktorlar áli de ózekti másele bolyp otyr. Sarapshylardyń pikirinshe, aldaǵy ýaqytta basty nazar óńirlerdegi medısınalyq kómektiń sapasyn teńestirýge, perınataldyq ortalyqtardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa jáne shalǵaı aımaqtardaǵy medısına qyzmetkerlerin qoldaýǵa baǵyttalýy tıis.