Bıyl Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna – 550 jyl. Álbette, Qazaq handyǵynyń tarıhy – alty alashtyń, qalyń qazaqtyń shejiresi. Elge qamqor, jurtqa tulǵa bolǵan handar men haziretterdiń, batyrlar men bılerdiń tarıhy. Ultqa ustyn bolǵan tulǵalardyń biri, esimi elimizde, ásirese, Shyǵys óńirinde erekshe qurmetpen atalatyn Yrǵyzbaı ata.
О́sıet
El aýzynda «Yrǵyzbaı áýlıe» atanǵan babamyz 1787 jyly dúnıege kelip, 1850 jyly 63 jasynda qaıtys bolǵan. Qaıtys bolarynyń aldynda: «Meni osy quba belge jerleńder, zıratymdy kótermeńder, urpaqtarym kóteredi», dep ósıet qaldyrǵan eken. Bul – Barqytbeldiń teriskeı baýraıyndaǵy Kúmisti jaılaýy degen quıqaly, qasıet qonǵan jer. Zamanynda bolashaq Abaıdyń ákesi – bala Qunanbaıdy aýyr dertten jazyp alǵan ataqty táýip týraly halyq jadynda jattalǵan jaqsy lebiz, tylsymǵa toly áńgime mol. Yrǵyzbaı – ózi molda, ózi táýip hám áýlıe kisi bolǵan. Dala zerthanasynda dárilerin saılap, aldyn-ala ózine kele jatqan adamdy, janyna batqan aýrýy men onyń emin bilip otyrǵan. Tarbaǵataı taýlarynda ósetin altyntamyr, ermen, jalbyz, birsalar ispetti elý túrli shópten dáriler jasaǵan. Qytaı emshilerimen baılanysta bolyp, tájirıbe almasqan. Bir ereksheligi, em-domyna aqy almaǵan. Aýrýhana joq, eshkim ota jasamaıtyn zamanda Allanyń jibergen qasıetti quly retinde adamdarǵa shıpasy tıgen. Mal ákelip, rızashylyǵyn bildirgenderge «jetim-jesirge berińder, meniń mindetim bólek» deıdi eken. Qııametke deıin Jaratýshynyń nury jaýyp turatyn jerde adamdardyń duǵasy qabyl bolady deıdi. Qazaqta: «Alladan tile, áýlıege túne», degen jaqsy sóz bar. Mine, sondaı qasıet qonǵan óńirlerdiń biri – Yrǵyzbaı áýlıeniń basyna túnep, duǵa etken jandardyń tilegi qabyl bolǵanyna talaı mysal keltirýge bolady. О́zi ósıet etip qaldyrǵanyndaı, áýlıe 1920 jyldary Shynybaı esimdi aqsaqaldyń túsine kiredi. «Eı, Shynybaı, meniń basymda qozy-laq oınap júr, zıratymdy kóter, saǵan Alla taǵala beredi», deıdi. Shynybaıdyń sol kezde malyn barymtalap ketip, Tapberdi bastaýynda qınalyp júrgen kezi eken. Ol qara sıyrynyń kúshimen súıretkimen tas tasyp, áýlıeniń jatqan jeriniń alǵashqy sandyqshasyn qoıypty. Sodan keıin turmysy túzelgen Shynybaıdyń urpaqtary búgin de baqýatty turady. Al áýlıeniń mazaryn Jymyraıdyń Omarbegi, Ábekbaıdyń Ahmeti, Baıahmet Sadyqov jáne Orazaı, Muqatan, Taıpaq esimdi Kindikti aýylynyń aqsaqaldary men urpaqtary 1956 jyly kótergen. On jyl ótken soń mazardyń janynda zııarat etýge kelýshiler qonatyn tas úı salynypty. Keshennen 50 shaqyrym jerde ornalasqan Jántikeı aýylyndaǵy Yrǵyzbaı ata meshitiniń ımamy Altynbek Qojahmetulynyń aıtýynsha, adamdar áýlıeniń basyna 1903 jyldan bastap kele bastaǵan.
– 1986 jyly kesenege kelgen 76 jastaǵy aıagózdik qarııanyń aıtqan áńgimesi esimde. Ol kisi atalarynyń baı bolǵanyn aıtqan edi. Alaıda, 1903 jyly atasynyń otar-otar qoılary topalań degen aýrýdan jappaı qyryla bastapty. Sol kezde maldy aıdap ákelip, atanyń basyna ıirip túnetken eken. Osydan keıin usaq mal aýrýdan ada bolyp shyqqan, – deıdi ımam.
Kesene
Taıaýda osy qasıetti mekenge jolymyz tústi. Yrǵyzbaı ata mazary byltyr tabıǵı qyzyl tastan qaıta kóterilip, jańǵyrtylǵan eken. Sondaı-aq, bul jerde jalǵyz mazar emes, tutas keshen ornalasqan. Áýlıege zııarat etýshiler sonaý qyspaqqa toly keńestik kezeńde de tolastamaǵany belgili. Táýelsizdik jyldary bul úrdis jandana tústi. Búginde Yrǵyzbaı áýlıe kesheni jańadan júrgizilgen qurylystar negizinde zamanaýı zııarat jáne rýhanı ortalyǵyna aınaldy. Aıtalyq, ótken jyly jańa talaptarǵa saı, ishinde ystyq jáne sýyq sýy, ájethanasy, keń dámhanasy jáne baı kitaphanasy men murajaıy bar úlken qonaqúı salyndy. Birikken Arab Ámirligindegi Zaır meshitiniń úlgisimen jasalǵan, qazirgi zamanǵa laıyq sanıtarlyq-gıgıenalyq keshen turǵyzyldy. Osy qurylystardyń jobasyn jasap, zııarat etýshi halyqqa tegin qyzmet etýge ótkizip bergen aǵaıyndy Sabýrovtardyń ıeligindegi «Aǵzam» asyl tuqymdy zaýyty, áýlettiń qazirgi aǵasy Bádelhan Kamalhanuly eken. Tarbaǵataı aýdanynyń qurmetti azamaty, jaısań jan óziniń bul eńbegin sóz ete berýge yqylas bildire bermeıdi. Degenmen, jýrnalısterdiń qoıǵan suraǵyna birde bylaı jaýap bergeni bar:
– 1989 jyly «Qııandaǵy aýyl» atty kórkem fılm shyǵyp, ondaǵy ótirik-shyndy oqıǵalardy, Aqsýat «aýylynyń» myjyraıǵan tamdaryn, eldiń usqynsyz, mádenıetsiz júris-turystaryn kórip janym túrshikti. О́zim týyp-ósken aýyldy tómendetken fılm namysyma tıdi. Sóıtsem, ondaǵy sıýjetter, japyraıǵan tamdar Saryózek stansasyna jaqyn, eski aýyldardyń birinde túsirilgen eken. Álgi fılmdi kórgen el: «Aqsýatyńdy kórdik qoı», dep mysqyldaıtyndy shyǵardy. Tipti, ózge aımaqtyń jurty qyzyn Aqsýatqa uzatqysy kelmeıtin boldy. Sodan qanshama jyldar ótse de, namysty oı jibermeı Aqsýattyń brendine aınalar dep Yrǵyzbaı ata keshenin turǵyzýǵa jan-tánimmen kiristim.
Bul týraly kesene shyraqshysy tarqatyp aıtyp berdi. Yrǵyzbaı áýlıeniń basyna zııarat ete kelgenderdi shyn peıilimen kútip alyp, baba keshenin tap-tuınaqtaı taza ustaýǵa qyzmet etip júrgen Bolat Taǵabaıdyń eńbegi erekshe. Shyraqshylyq mindetin izgilikpen adal atqaryp júrgen ol qasıetti orynǵa kezdeısoq kelmegen. 1986 jyly ákesi Qunanbaı mazardyń alǵashqy eskertkish tasyn qoıǵan eken. Keńes ókimetiniń kezinde mundaı is-áreketter partııa tarapynan qatań shekteletin. Uly Otan soǵysynyń ardageri, soǵystan keıin Aqsýat aýdanynyń ósip-órkendeýine eńbegi sińgen ákesiniń esimin de el-jurt Yrǵyzbaı áýlıeniń Qunanbaıdy emdegenine oraılastyryp, yrymdap qoıǵan kórinedi.
1990 jyly búkil el bolyp, keseneni aq kirpishpen qaptaıdy. Alaıda, shırek ǵasyrdan keıin tozatyn sılıkat sońǵy jyldary úgitile bastaǵan eken. Osy oraıda kóp ýaqyttan beri ishteı shıryǵyp, daıyndalyp júrgen Bádelhan Kamalhanuly táýekelge bel býyp, aýqymdy qurylysty bastap ketedi.
– Shyn yqylas-nıetimen urpaqtyq paryzyn ótep júrgen, ultjandy azamat Bádelhan Kamalhanulynyń kómegimen Pavlodar óńirindegi Baıanaýyldan 60 shaqyrym jerde ornalasqan Birlik aýylynan 25 «KamAZ»-ǵa tıelgen tas jetkizildi. Shala pisken granıt – óte qundy qurylys materıaly. Kesene qurylysynyń bir ereksheligi, aldyn ala eshqandaı syzba syzylǵan joq. Babamyzdyń burynǵy tastan qalanǵan zıraty saqtaldy. Jalpy, bul qurylys Allanyń qudiretimen, babamyzdyń qasıetimen salyndy deýge bolady. О́ıtkeni jumys barysyndaǵy sheshim de, qurylys ta tez júrdi. Mundaı sáýlet formasy Shyǵys óńirinde kezdespeıdi. Tań sibirlep atqannan kún eńkeıgenshe ynty-shyntymen eńbek etken sheberler qyzyl granıt tasty balǵamen uryp, pishinin keltirip, bar óneri men kúsh-jigerin salyp bir jarym aıda qalap shyqty. Mazardyń jobasy bolmasa da, qasıetti sandar eskerildi. Irgetasy jeti qabattan órildi. Kesene bitkende Qudaıdyń qudiretimen úsh kúmbez shyqty. Kúmbezder kún sáýlesine jaltyldap turady. Álbette, mazarǵa bala tilep keletinder kóp. Sáıkestikti qarańyz, kesene kúmbezi atasy sııaqty, janyndaǵy tas úıdiń kúmbezi anasy ispetti bolsa, mazardyń kireberisiniń ústindegi kishkene kúmbez bala syndy áser qaldyrady. Bastapqyda mundaı kórinis shyǵatynyn eshkim bilgen joq. Kúmbezdi kóterý barysynda oıdan oı týyp, osy úılesimdi kompozısııa paıda boldy. Jalpy, shoshaq kúmbezdi zırat shyǵys óńirine tán. Aǵash, temir esiktiń bári 40-50 jylda tozatyn bolǵandyqtan, tot baspaıtyn qurysh bolattan esik qoıyldy. Keshenge osyndaı qurylystyń salynýy, qalyń eldiń tolassyz kelýi – áýlıe babamyzǵa degen halyqtyń rahmeti dep oılaımyn. О́ıtkeni, qysy-jazy kisi úzilmeıdi. Shetelderden de qonaqtar kóp keledi, – dedi kesene shyraqshysy Bolat Taǵabaı.
Yrǵyzbaı ata mazary VII ǵasyrdyń sáýlettik stıline saı keledi. Mazardyń janyndaǵy tas úı de osy ansambldi saqtaý oraıynda qyzyl granıt taspen qaptalǵan. Dala tósinde oqshaý turǵanymen kúmbezge ornatylǵan kún sáýlesinen qýat alatyn shamdar tún balasynda mazarǵa jaǵylǵan qyryq shyraq ispetti kesenege erekshe kelbet berip turady.
Meshit pen kitaphana
Sondaı-aq, kesene janynda áıdik meshit boı kóterdi. Bul iske elimizde kóptegen meshit saldyrǵan Lıza qajy Meshitbaıqyzy muryndyq bolǵan kórinedi. 2008 jyly belgili kásipker Jomart Sádýaqasovtyń qarjysymen salynǵan meshittiń qysh kirpishi Hıýadan ákelingen eken. Sheberler kesene aýmaǵynda elektr qýaty jetkiliksiz bolǵandyqtan, erekshe kirpishti 30 shaqyrym jerdegi Qojageldi aýylynda oıyp, qajetti pishinine keltirip otyrǵan. Oıýly órnektermen naqyshtalǵan qysh kirpishter meshittiń ishine de, syrtyna da erekshe óń beredi. Meshit qurylysynyń uzyndyǵy men enine qasıetti jeti sany tańdap alynǵan. Záýlim kúmbezi men tórt munarasy alystan kóz tartady. Jaz boıy meshittiń daýys zoraıtqyshy arqyly keń dalaǵa Quran aıattary áýezdi únmen tarap jatady eken. Meshittiń kireberisine qarlyǵash uıa salǵanyn ańdadyq. Jalpy, bul keshendi qarlyǵash uıa salǵan meken deýge bolady. Qarlyǵashtar jylda jańylyspastan týra 3-4 mamyrda ushyp kelip, mazar men meshit kúmbezderinen bastap, kitaphana, murajaı, qonaqúı shatyrlaryna deıin uıa salady eken.
Meshitten keıin «Dala danalary kitaphanasy» atty ǵımarat oryn tepken. Búginde 3 myńǵa jýyq kitap qory jınaqtalǵan kitaphanada óte sırek kezdesetin kitaptar bar. Onyń ishinde eki ǵasyr buryn shyqqan kóne qıssa-dastandar, arab qarpimen, qadymsha jazylǵan Quran-Kárim jáne medısına, ádebıet, tarıh, halyq emshiligi, áýlıelik týraly, sondaı-aq orys tilindegi ádebıetter jınaqtalǵan. Ibn Sınanyń 1954 jyly Tashkentte jarııalanǵan kitabyn kózimiz shaldy.
– Bul kitaphanany ǵalym Meıir Eskendirov jeke qarajatyna saldyrdy. 2013 jyly 5 qyrkúıekte ashylǵan kitaphananyń oqý zaly bar. Zııarat ete kelgen jurtshylyq osy orynǵa bas suǵyp, ózin rýhanı turǵydan baıytady. Elbasymyz qazirgi zamanda kitap oqý kerektigin jıi aıtady. Jas kezimizde tań atqansha kitap oqıtynbyz. Jastardy ınternettiń shyrmaýynan qutqarý úshin de kitapqa baýlýymyz kerek, – dedi Bolat Taǵabaı.
Kitaphana qoryna elimizdiń Premer-Mınıstriniń orynbasary Berdibek Saparbaev, Prezıdent Keńsesiniń bastyǵy Mahmut Qasymbekov, aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nesipbek Aıtuly, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqov syndy elge belgili tulǵalar men óńirdegi Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnıversıteti, S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ, Semeı kópsalaly kolledji sııaqty joǵary jáne orta oqý oryndarynyń jetekshileri jeke qorlaryndaǵy sırek kezdesetin kitaptardy syıǵa tartqan. Bolat Taǵabaıdyń aıtýynsha, «Dala danalary kitaphanasyna» bıyldan bastap arnaıy kitaphanashy bekitilip, kartoteka arqyly júıeleý jumysy júrgizilmek.
«Amanat» murajaıy
Keshendegi erekshe nysannyń biri – «Amanat» murajaıy. Tabıǵı tastan salynǵan, eki qabattan turatyn murajaıdyń uzyndyǵy 63 metrdi quraıdy. Bul – Muhammed Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) qurmetine jáne Yrǵyzbaı áýlıe jasaǵan paıǵambar jasyna sáıkestendirilip jasalǵan. Atalǵan keshendi burynǵy Májilis depýtaty, kásipker Erbolat Ápsálamov tartý etken. Murajaı aldyna Kúmisti jaılaýynan tabylǵan tańbaly tas qoıylǵan. Qazirgi ýaqytta murajaıdyń bir qabaty túrli zamannyń jádigerine lyq toly. Erekshe entýzıast, kolleksıoner Bolat Qunanbaıulynyń 15 jyl boıy elimizdiń túkpir-túkpirinen, antıkvarlyq dúkenderden, shetelderden jınaǵan jáne keshenge kelýshi qonaqtar syılaǵan 2 myńnan astam jádigeri kez kelgen adamnyń qyzyǵýshylyǵyn oıatady, kóńilin súısindiredi. Endi ekinshi qabatty da toltyrýǵa kiriskeli otyrǵan ol zamannyń kýási men órkenıettiń aıǵaǵy sanalatyn qundy dúnıeler shetelderge satylmaı, ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketpeı, eldiń ıgiligine qyzmet etýi qajet deıdi.
Murajaı elimizdiń memlekettik rámizderinen bastalady. Mundaǵy kók baıraqtyń da óz tarıhy bar. Boksshy Qanat Ilııasov 2002 jyly Santıago qalasynda ótken álem chempıonatyna joldama alǵanda kesenege kelip, zııarat etedi. Túsinde áýlıe aıan berip, aq shyń basynan kórinedi. Dúbirli jarystan álem chempıony bolyp oralǵan ol sharshy alańda kótergen kók baıraqty kesenege syıǵa tartady. Mine, sol jeńis týy murajaı tórinen oryn alǵan. Al kireberiste «Mashalla» sózi aǵashtan oıylyp bederlengen. Bolat Qunanbaıuly pákistandyq Bákar esimdi hafız (Quran-Kárimdi jatqa biletin ári saqtaýshy adam – B.T.) jigittiń kesenege arnaıy kelip, eki kún boıy Quran aýdarǵanyn jetkizdi. Semeı medısınalyq ýnıversıtetinde oqyǵan Bákar kesenege kelýshilerge áýlıelik qasıet jóninde saty-satysymen túsindirip bergen eken. Hafız syılaǵan «Mashalla» sózi tańbalanǵan kartınanyń úlkeıtilgen nusqasyn jergilikti sheberler jasap shyǵypty. Murajaıda jeti saty, jeti tereze bar. Bul da qazaqtyń qasıetti sanyna oraı oılastyrylyp jasalǵan. Kóne astaý, kebeje, qumǵan, aǵash jáne tastan jasalǵan qol dıirmender, shoıyn útikter, jez samaýyrlar, keli-kelisaptar syndy turmystyq dúnıeler, túıe shekpen, qasqyr ishik, jarǵaq ispetti ata-babalarymyzdan qalǵan kıim-keshek, súıekten jasalǵan qamshy, kóne úzeńgilerdiń túr-túri, onyń ishinde súıekten, kúmisten jasalyp, oıýlanǵan sándik úzeńgiler, quıysqan, ómildirik sııaqty at ábzelderi, kúmis júzik, sholpy, syrǵa syndy áshekeı buıymdary, 1841 jyly shyqqan shıti myltyq, shoqpar, adyrna ispetti qarý-jaraq, taıtuıaq ólshemi, usta kórigi, búrkittiń baldaǵy syndy zattar etnografııalyq qundy jádigerler sanatynda. Qymbat jádigerlerdiń biri – Nuǵyman bolystyń altyn jippen toqylǵan parsy kilemi. Kilemdi onyń jıenderi tapsyrǵan. Sondaı-aq, Bazar bolystyń 1870 jyly Qytaıdan aldyrǵan qazany bar. Mekkeden, Túrkistannan, Otyrardan, Horasannan, Moıynqumnan, Mańǵystaýdan, Saýrannan jetkizilgen jádigerlerdiń ózi bir tóbe.
Bir buryshta kóptegen dombyra túrleri jınaqtalypty. Súıek dombyra, qos dombyralardyń biriniń shanaǵyna: – О́mirdi úlken dombyra dep bilem men, Egiz týǵan eki ishekten turatyn. Biri – qaıǵy, qabaǵynda túnergen, Biri – shattyq, áldılegen muratyn, – degen Tólegen Aıbergenovtiń jyr joldary jazylýynan-aq Bókeńniń murajaıdy jasaqtaýdaǵy iltıpatty izdenisin tanýǵa bolady. Sondaı-aq, qazaqtyń búkil handarynyń beıneleri tizbektele ilinip, qazaq halqyna sińirgen eńbekteri táptishtelip jazylǵanyn ańdadyq. Patshalyq Reseı men Keńes Odaǵy kezindegi túrli baılanys quraldary, qaqpan, patefon, radıo, eski shabadan, kóne fotoapparat, tarazy kirleri, jazý mashınkalary da ótken dáýirdiń tynysynan syr shertedi. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarbaǵataı aýdany. Sýretti túsirgen: Ǵylymbek SÁBITOV.