Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyly Túrkistan qalasynda ótken Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda: «Qazaqstan, oqýshylardyń bilim deńgeıin halyqaralyq baǵalaýda, damyǵan elderden aıtarlyqtaı artta qaldy. Onyń basty sebebi – osy asa mańyzdy salada júıeli jáne oılastyrylǵan reformalardyń joqtyǵy», dep aıtqan edi. Sodan beri 5 jyl ýaqyt ótse de bilim sapasyn kóterýge qatysty júıeli sheshim qabyldanǵan joq.
Biz 2003 jyldan beri júrgizilgen «PISA» zertteýiniń nátıjesin saralap, bilim sapasy ozyq elderdi anyqtadyq. Bular: Sıngapýr, Makao (Qytaı), Japonııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı Halyq Respýblıkasy, Gonkong (Qytaı), Estonııa, Kanada, Fınlıandııa, Polsha. Endi osy elderdiń bilim modeline kóńil aýdaraıyq. Sebebi bilim modeli balalardyń psıhologııa-fızıologııalyq damý ereksheligine saı qabyldanady. Máselen, 6–11 jasynan balalardyń boıynda oılaý, este saqtaý, sóıleý sııaqty tanymdyq jáne psıhıkalyq úderister damyp, olardyń ártúrli ǵylym negizin meńgerýge qabileti qalyptasa bastaıdy. Al 12–14 jas aralyǵynda olardyń oılaýy jetilip, óz betimen jumys isteý qabiletiniń qalyptasýyna baılanysty, oqý is-áreketi jańa deńgeıge kóteriledi. Sondaı-aq 15–17 jas aralyǵynda olar ózin-ózi tanyp, jospar quryp, oqýǵa qyzyǵýshylyǵy artady. Sonyń negizinde qalaǵan bilimin tereń meńgerýge talpynys jasaıdy. Atalǵan elderde balalardyń osy damý erekshelikteri eskerilip, 6 + 3 + 3 bilim modeli qabyldanǵan. Olar 6 jyl (6–11 jas aralyǵy) – bastaýysh mektepte, 3 jyl (12–14 jas) – orta, 3 jyl (15–17 jas) joǵary mektepte bilim alady.
Bizdiń elimizde 4 + 5 + 2 modelimen jumys isteıtin 11 jyldyq mektep saqtalǵan. Álemniń basqa elinde mundaı modelmen jumys isteıtin bilim ordasy joq. Sebebi bul ádispen oqyǵan balalar jaqsy bilim ala almaıdy dep eseptelinedi.
Máselen, 10 jasynda bastaýysh synypty aıaqtaǵan oqýshylar 5-synypqa keledi. Onda ǵylym negizderi beriletin ártúrli pánder oqytylady. Mundaǵy bilim mazmuny balalardyń psıhologııa-fızıologııalyq damý ereksheligine sáıkes kelmeıtindikten, olarǵa ol pánderdi túsiný qıyn. Qansha talpynǵanymen olardy túsiný qıyndyq týdyrady. Bastaýysh synypty jaqsy oqyǵan balalardyń úlgerimi 5-synypta kúrt tómendeıdi. Al 5–6 synyptarda beriletin bilimdi durys ıgermegen oqýshylar, joǵary synypta jaqsy oqyp kete almaıdy.
Damyǵan elderde oqytý úderisi qalaı iske asqan? Biz Qazaqstan men Japonııa, Ońtústik Koreıa, Fınlıandııa, Kanada elderindegi 7–9 synyptarda oqıtyn pánder men olardyń júktemesin salystyrdyq. Bul elderde osy synyptarda 4–6 negizgi pánder oqytylsa, bizde 7–8 synyptarda – 13, al 9-synypta 14 negizgi pán oqytylady. 7–9 synyptarda hımııa, bıologııa, geografııa pánderi bizde jeke-jeke pán retinde 578 saǵat kóleminde oqytylsa, bul elderde osy pánder toptastyrylyp ǵylym páni retinde 1,8 ese az, tek 324 saǵat kóleminde oqytylady. Soǵan qaramastan, bul el oqýshylarynyń jaratylystaný saýattylyǵy bizdiń balalardyń jaratylystaný saýattylyǵyna qaraǵanda áldeqaıda joǵary ekenin «PISA» zertteýi kórsetip otyr.
Endi joǵary mektepterdegi oqytý jaıyn qarastyraıyq. Bizde joǵary mektep sanalatyn 10–11 synyptarda balalar 2 jyl oqıdy, al bul elderde joǵary mektepke 10–12 synyptar jatady, ıaǵnı balalar 3 jyl oqıdy. Bizdegi joǵary mektep pen bul elderdiń joǵary mektebin múlde salystyra almaımyz. Sebebi olar ózgeshe jumys isteıdi.
Bizde oqýshylarǵa jaratylystaný – matematıkalyq, qoǵamdyq – gýmanıtarlyq baǵyttar boıynsha bilim berý qarastyrylǵan. Osy eki baǵytta 78–89% kóleminde birdeı pánder oqytylady, shyn máninde – birdeı bilim beriledi. Al bul elderde 10–12 synyptardyń basty maqsaty – oqýshylardyń bolashaqta tańdaǵan mamandyǵyn ýnıversıtette jaqsy meńgerýge qajetti bilim berý. Mysaly, ınjenerlikti tańdaǵan oqýshylar men dárigerlikti qalaǵan balalar 3 jyl boıy bólek oqý baǵdarlamasymen bilim alady.
Sońǵy jyldary elimizde birqatar sheteldegi tanymal ýnıversıtettiń fılıaly ashyldy. Qazir osy fılıaldarda oqıtyn jastarymyz, sol elderde oqıtyn stýdentter sııaqty jaqsy bilim ala almaıtynyn, aýyr da bolsa ashy shyndyq retinde ashyq aıtýymyz kerek. Sebebi ol elderde bul ýnıversıtetterge mektepte 12 jyl oqyǵan, onyń sońǵy 3 jylynda sol joǵary oqý ornynda oqytylatyn kúrdeli pánderdi tereń meńgerý úshin mektepterde qajetti bilim alǵan túlekter keledi. Negizinde munda úlken aıyrmashylyq bar ekeni aıtpasa da túsinikti.
Bizdiń tehnıkalyq ýnıversıtetterdi júzdegen ınjener támamdaıdy. Degenmen tehnıkalyq joǵary oqý ornyna túsken mektep túlekteri eshqandaı arnaıy daıyndyq almaǵandyqtan ondaǵy beriletin bilimdi tereń meńgere almaıdy. Al joǵaryda biz mysalǵa keltirgen elderde tehnıkalyq ýnıversıtetterde bir mamandyqtyń ózinen eki túrli oqý baǵdarlamasy negizinde bilim beredi. Onda: óndiriste jumys isteıtin ınjenerler jáne ǵalym-ınjenerler daıarlanady. Bizdiń ýnıversıtetter tek óndiriste jumys isteıtin ınjenerlerdi daıarlaıdy. Al birde-bir joǵary oqý orny ǵalym-ınjenerler daıarlamaıdy. Olardy oqytý baǵdarlamasy ýnıversıtetterdiń oqý úderisine engizilmegen. Sebebi ondaı oqytý baǵdarlamasyn mektepten kelgen túlekter meńgere almaıdy. О́kinishke qaraı, biz bul elderden tehnıkalyq kadrlar daıarlaýda bir saty artta qalyp kelemiz. Áli kúnge deıin ǵalym-ınjenerler daıarlaý jumysy bastalǵan joq.
Endi elimizde jáne osy shet memleketterde oqýshylarǵa «bilim qalaı beriledi?» degen suraqqa toqtalaıyq. Bul pedagogıkalyq turǵydan kúrdeli suraq bolǵanymen, ony qarapaıym túrde qarastyrýǵa bolady. Mysaly, barlyǵymyz da mektepte kúrdeli pánderdiń biri – hımııa pánin oqydyq. Mendeleevtiń perıodtyq júıesindegi barlyq hımııalyq elementimen tanyspyz. Bul pándi oqý jeńil emes, oǵan qansha ýaqyt pen biraz kúsh jumsalady. Endi osy pánge qatysty birer qarapaıym suraq bar. Kúndelikti ómirde paıdalanatyn suıyq sabynnyń syrtynda onyń hımııalyq quramy jazylǵan. Biz solarǵa qarap, bir sabynnyń ekinshi sabynnan qandaı aıyrmashylyǵy bar ekenin aıta alamyz ba?
Jalpy, osy hımııa pánin oqyǵanda alǵan bilimimizdi ómirde qalaı paıdalanyp júrmiz? Eger de paıdalanbaıtyn bolsaq, onda ony oqýǵa nege sonsha kúsh jumsadyq? Basqa pánder boıynsha da osyndaı suraq qoıýǵa bolady. Osy jaılardy bilgen tanymal orys ǵalymdary kezinde qatty kúızelgen edi. K.D.Ýshınskıı: «Biz kez kelgen jaramsyz qoqysty balanyń basyna tastaı beremiz, al bala ony qalaı paıdalanýdy bilmeıdi» dese, V.K.Basyn: «Bala ómiriniń eń mańyzdy shaǵynda 10–11 jyl boıy mektepte alǵan biliminiń 90%-dan astamy jaramsyz bolyp qala beredi» dep, jazǵan edi.
Endi bul suraq damyǵan elderde qarastyrylǵan ba, onyń qandaı sheshimi tabylǵan? – degen suraq týyndaıdy. Biz Qazaqstan men Ulybrıtanııada bıologııa páni qalaı oqytylatynyn qarastyrdyq. Bul da kúrdeli pánderdiń biri. Eki elde de bıologııa pániniń «tynys alý» bólimin oqytý qarastyrylǵan. Bizdiń oqýlyqta 11 taqyryp, al Ulybrıtanııa oqýlyǵynda 3 qana taqyryp berilgen. Bizde ár taqyrypty oqyǵandy kóp kólemde aqparat beriledi jáne olar ǵylymı sıpatta bolady. Al Ulybrıtanııada – kólemdi aqparat berilmeıdi, ár taqyryp tájirıbege baǵyttalyp, ómirlik jaǵdaılarmen baılanystyrylyp oqytylady. Onda oqýshylardyń aldaǵy ómirinde qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindirýge kóp kóńil bólingen. Budan biz, bilim berýde, osy ýaqytqa deıin oqýshylarǵa ár pán boıynsha kóp bilim, kóp aqparat berýge negizdelgen, orys ǵalymdary úlken renishpen aıtqan, «bilim, bilim, daǵdy» paradıgmasynan shyǵyp, damyǵan elderde 30 jyldan asa ýaqyt boıy paıdalanylyp kele jatqan «oqýshylardyń quzyretterin qalyptastyryp, nátıjege baǵdarlanǵan bilim berý» paradıgmasyna óte almaı kele jatqanymyzdy kórsetedi. Bul – óte ókinishti jaǵdaı. Aldaǵy ýaqytta engizilýi josparlanǵan jańa bilim berý standarty men oqý baǵdarlamasynyń sapasyna, ǵalymdar men muǵalimdar tarapynan, kóptegen óte mańyzdy synı pikir aıtyldy.
Halyqaralyq «PISA» zertteýlerin saralap qaraǵanymyzda, bizdiń oqýshylardyń «PISA 2022» zertteýindegi kórsetkishi «PISA 2012» zertteý kórsetkishterine qaraǵanda tómen ekenin kóremiz. Bul sońǵy 10 jylda elimizde bilim sapasy kóterilmegenin kórsetedi.
«PISA» zertteýleri 6 deńgeılik tapsyrmalar negizinde júrgiziledi. Onyń 1–4 deńgeıleri, negizinen, alǵan bilimdi anyqtaýǵa baǵyttalǵan bolsa, 5–6 deńgeılik tapsyrmalary oqýshylardyń alǵan bilimin ómirdegi jaǵdaılardy qalaı paıdalana alatynyn, quzyretteriniń qalyptasý deńgeıin anyqtaıdy. О́kinishe qaraı, «PISA 2022» zertteýinde otandyq oqýshylardyń tek 3–4% ǵana 5–6 deńgeılik tapsyrmalardy oryndaı alǵan, al 96–97% mundaı tapsyrmalardy oryndaı almaǵan. Bul bizdiń oqýshylardyń bilim deńgeıi tómen ekenin tolyq dáleldep otyr.
12 jyldyq mektep týraly áńgime kóteriletin bolsa, biraz adam qarajat joq dep, bul máseleniń sheshilýin kesheýildete beredi. El keleshegin, urpaq bolashaǵyn oılamaıtyn jáne bilim berý problemasyn múlde túsinbeıtinderdiń pikiri senimdi... Shetelderdiń ozyq tájirıbesin eskere otyryp, 12 jyldyq mektepke ótýdi 4 kezeńde iske asyrý kerek: aldymen, 2 jyl kóleminde tııanaqty ǴZJ júrgizip, bastaýysh mekteptiń bilim mazmunyn jasap, 1-synyptyń oqý quralyn daıyndaý kerek; 2-kezeńde jyl saıyn bir synyptan jańa oqý baǵdarlamasyna kóshý jáne 7–9 synyptardyń bilim mazmunyn jasaý qajet; 3-kezeńde, 7–9 synyptardyń ótýin qamtamasyz etip, 10 –12 synyptardyń bilim mazmunyn jasaý kerek; al 4-kezeńde 10–12 synyptardyń ótýin qamtamasyz etý qajet. Sonda mektepterge 12-synypta oqıtyn oqýshylar 12 jyldan keıin ǵana keletin bolady. Ol ýaqytta elimizde qosymsha bir synypty oqytýǵa qajetti jaǵdaı bolady dep esepteımiz. Osyndaı reforma júıeli júrgizilse, onda aldaǵy 7–8 jylda bastaýysh mektep oqýshylaryna ozyq elder deńgeıinde bilim beriledi. Bastaýysh mektepte alǵan bilim jalpy bilimniń myqty irgetasy bolady. Sondyqtan barlyq damyǵan elde bastaýysh mektepte sapaly bilimge erekshe mańyz beredi.
Qoryta aıtqanda, biz bilim sapasyn kóterýge baılanysty birneshe asa mańyzdy problemaǵa toqtaldyq. Memleket basshysynyń orta bilim sapasyn kóterý maqsatynda oılastyrylǵan júıeli reforma jasaý týraly aıtqan usynysynyń mánin biz osylaı túsinemiz.
Asqarbek QUSAIYNOV,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty