Qaısar qalamgerdiń Temirdegi izderi

Sozylmaly ókpe syrqaty asqy­nýy sebepti 1931 jyldyń qa­za­nynda týǵan jerine oralyp, aýdandyq gazette qyzmet ete júrip, 1933 jyldyń 11 sáýirinde kóz jumǵan. Ash­tyq pen aýrý meńdegen azamattyń sol kúnderdegi jaǵdaıy Ilııas Jansúgirovke jaz­ǵan hatynan baıqalady. Bul kezde áıeli Alfııanyń aıaǵy aýyr, qoldarynda eki jastaǵy Narımany bar, ózi naýqas. Eldi ashtyq qysyp turǵan. «33 jyldyń ­ǵı­nýarynyń basynan beri tósek tartyp ja­tyrmyn. Qan túkirem, jótelem, entigem. Áli de ómirden dámete berem. Bárinen maǵan qıyn soǵyp turǵan jeri – aýrýdan ólmeı, ashtan ólý. Tyrmysýǵa dármen joq, tabylsa jeısiń, tabylmasa joq. Biz­diń hal osylaı, joldas-qurdas! Meni jazý­shynyń biri dep tanysań, ólgenshe qaıyr suramaıtyn, ashtan ólmeıtin etip, Jazý­shy odaǵy atynan, onyń qorynan so­nyń kúshimen maǵan dúnıelik járdem qoldaryńdy sozyńdar. О́lgesin qatyn-bala­ma qarasam degenderińiz maǵan qajeti joq. Qarassańdar, qazir qarasyńdar! Buǵan deıin bul sózdi aıtýǵa da arlanyp, «ólsem jónime óleıin» dep júr edim. Odan basynda sen otyrǵasyn aıtyp jatqan ári syrym, ári muńym ǵoı!», dep jazady ábden tyǵyryqqa tirelgen azamat.

Tursynbek Kákishev 2006 jyly «Alash» baspasynan jaryq kórgen Jıenǵalı Tilepbergenovtiń eki tomdyǵynda bylaı dep jazǵan: «Tilepbergenov Jıenǵalı –1895 jyly Aqtóbe oblysy Temir aýdany­nyń burynǵy №47 aýylynda Ádil degen momyn sharýanyń otbasynda týǵan. Álsiz atanyń tuqymynan bolǵan soń mańdaıǵa jaz­ǵandy kórmek bolyp, baılarǵa jal­danyp júrgen jerinen jadıdshil muǵa­lim naǵashysynyń «azǵyrýymen» Oryn­bor­daǵy «Hýsaınııa» medresesine túsedi. Onda bolashaqta ataqty ǵalym bolatyn Qudaıbergen Jubanovpen birge oqıdy da onan ári Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesine jalǵyz ketedi. 1918 jyly jańa úlgidegi muǵalim ataǵyn alyp, elge oralady».

Temir aýdanynyń ortalyǵy Shubar­qu­dyqta ótken «J. Tilepbergenovtiń tarıhı tulǵasy men rýhanı murasy qazirgi zaman zerdesinde» taqyrybyndaǵy jıyn­da fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory Serikqalı Baımenshe qýǵyn-súrgin bastalmaı jatyp kóz jumǵan jazýshynyń uzaq ýaqyt nazardan tys qalýyna ony alashshyl degen kúdik sebep bolǵanyn aıtady. «Muraǵattan derekterdi jınaqtaı otyryp, T.Kákishev Jıenǵalı esimin alǵash ret jaryqqa shyǵardy. Keıin Tabyl Qulııas «Ańyzdyń izimen» degen roman jazdy. Osydan 30 jyl buryn Jıenǵalı Tilepbergenovtiń 100 jyldyǵyn atap ótkende, Tursynbek Kákishev Temirge arnaıy keldi. Sol joly aýyl aqsaqaly Seıten Ilesov eski qorymnan Jıenǵalı jerlengen oryndy kórsetti. Eleýsiz tómpeshik, basynda belgi de joq eken. 100 jyldyǵy ótken soń zıraty turǵyzylyp, belgi qoıyldy. Degenmen, osy kúnge deıin HH ǵasyr basynda qazaq ádebıeti men dramatýrgııasyna, baspasózine úlken eńbek sińirgen qalamgerdi tolyq tanyp bolǵan joqpyz. Sol zamanda Aqtóbe topyraǵynda oǵan teńdesetin adam bolmady. О́le-ólgenshe qolynan qalamyn tastamady, úsh oblystyń basylymdarynda eńbek etti. Temir-Orqash bolysynda muǵalim bolǵanda kóktemde balalardy sýdan ótkizip júrip ókpesine qatty sýyq tıgizip alady. Keselden bir­den aıyǵa almaı elde uzaq jatqan. Keıin túbine jetken ókpe aýrýy osylaı bastaldy. Jıenǵalı qazaqtyń alǵashqy fılmderin túsirýge, dramalyq shyǵarmalar jazýǵa atsalysty. 1926 jyly aka­demııalyq drama­ teatrynda Serke Qojam­qulovtyń rejısserligimen «Tilshi» jáne «Súıiskender» pesasy qoıyl­dy. Onyń «Tańbalylar» povesi qa­zaq­tyń alǵashqy prozalyq sh­yǵar­ma­larynyń biri», dep baǵa berdi S.Baımenshe.

Odan keıingi sapar aýdan ortalyǵy Shubarqudyqta jalǵasty. Jolda 1865–1870 jyldary meshit-medrese salyp, aǵar­tý­­shylyqpen aınalysqan Dosjan Qashaq­uly­nyń qaıta jańartylǵan ke­shenine aıaldadyq. Bul ertede Shılisý dep atalǵan jer, aýdan ortalyǵynan 3 shaqyrym. Shubarqudyqta byl­tyr­ jańa kitaphana, mýzeı salynǵan. Mýzeıde jazýshynyń nemeresi Aqmaral Nurash­qyzy Jıenǵalıeva atasynyń óz qolymen jazǵan ómirbaıanyn, «Ǵalııa» medresesinde oqyǵan qazaq stýdentteriniń 1917 jyly túsirilgen fotokóshirmelerin tabystady.

Qalamger HH ǵasyr basyndaǵy qazaq qoǵamyndaǵy sumdyq kórinisterdi satıra tilimen shenegen. Onyń keıipkerleri – ákireńdegen sholaq belsendi, jaǵympaz, paraqor ýákil, kimge senerin bilmeı basy qatqan momyn sharýa. Jazýshy 1921–1922 jyldary ashtyqqa ushyraǵan aǵaıynnyń qyzdaryn bir tabaq bıdaıǵa qalaı satqanyn naqty keıipkerdiń taǵdyry arqyly baıandaıdy. Sol kezeńde Túrkistan, Aral jaǵynan poıyzben jas qyzdardy ákelip, Qandyaǵash beketinde túsirip alyp, baılarǵa toqaldyqqa, malaılyqqa satyp, deldaldyqpen aınalysqan qazaq jigitteri bolǵan. Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵaısha Nııazova baıandamasynda: «Jıenǵalı Ádiluly «Bostandyq týy», «Syr boıy», «Eńbekshi qazaq» gazetterinde ótkir pýblısıstıkalyq maqalalary, satıralyq feletondary men áleýmettik ocherkterin usyndy. Maqalalary men pýblısıstıkalyq shyǵarmalary arqyly el ishindegi ádiletsizdik pen nadandyqty áshkerelep, jurtqa oı saldy. Ol satıraǵa da júırik edi. Shyndyǵynda, feleton jazýǵa qalam ustaǵannyń bári bara bermeıdi. Ýytty syndy jany taza, qoly adal, baıqampaz, oıy júırik, tili baı ári sóz tapqysh adam ǵana jazady. О́ıtkeni satıranyń túbinde shyndyq bar. Jazýshy shyǵarmalaryn oqyp otyrǵan keı adam ózin kórdi. Mundaı kezde ol ishteı qymsynyp, únsiz qalady nemese avtormen kektesip, ósh alýdy oılaıdy», dep tujyrym jasady.

О́tken ǵasyrdyń basynda talaı tarıhı oqıǵany basynan ótkergen burynǵy ýezd ortalyǵy Temirde áli de saqtap qalatyn tarıhı ǵımarat bar. Bul HIH ǵasyrdaǵy Qaraqamys jármeńkesiniń ortalyǵy bolǵan jerdegi ýezd bastyǵynyń eki qabatty eski úıi. Syrtqy sáýleti Orynbor qalasyndaǵy úılerge uqsaıtyn sharshap turǵan ǵımarattyń syrtynda dýal qaldyqtary, jylqy qorasy jáne qosalqy saraı qaldyqtary saqtalǵan. Kópes úıine qarama-qarsy jerde Jıenǵalı jumys istegen aýdandyq poshta ǵımaraty. Redak­sııasy ishinde ornalasqan. Osy ǵı­maratty memleket qaraýyna alyp, jón­deý júrgizilse degen usynys aıtyldy.

Aqtóbe oblysy