Astana qalasynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Til saıasaty komıteti men Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy birlesip «Termınografııa: teorııa, praktıka jáne damý baǵyttary» atty respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyrdy. Konferensııada sala mamandary termınologııalyq jumystyń teorııalyq jáne tájirıbelik aspektilerin talqylap, termınologııalyq derekter qoryn sıfrlandyrý tetigin jetildirý men ulttyq termınqordy damytý joldaryn aıqyndaý máselelerin talqylap, óz sheshimderin usyndy. Is-sharaǵa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Erbol Tileshov tóraǵalyq etti.
Elimizde bilim men ǵylymnyń damýy tek jańa uǵymdardy engizýmen shektelmeıdi, sonymen qatar sol uǵymdardy túsinikti ári júıeli túrde usynýdy talap etedi. Qazirgi kezde matematıka bilimin jetildirýde termınologııanyń birizdiligi erekshe mańyzdy bolyp otyr. I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetiniń oqytýshy-dáriskeri, PhD Rıma Erǵalıqyzy matematıka termınderi júıesin jasaýda neırojúıelerdi qoldanýdyń erekshelikteri men tıimdiligin zerttegen. Onyń aıtýynsha, búgingi kúni matematıka uǵymdarynyń maǵynalyq baılanystaryn túsiný úshin zamanaýı neırojúıelerdi qoldanysqa engizý qajet. Bul júıeler formýlalar men sımvoldardy óńdep, olardyń bir-birimen baılanysyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. «Mysaly, keıbir platformalar termınderdi semantıkalyq turǵyda tanıdy, olardyń maǵynasyn túsindiredi, grafıkter arqyly esepterdi beınelep bere alady. Sonymen qatar termınder arasyndaǵy baılanys, týyndy men fýnksııa sııaqty uǵymdar grafıkalyq túrde beınelenip, matematıkalyq qurylymnyń logıkasy kórinis tabady. Sonda matematıka ǵylymyn oqytýdy jeńildetip qana qoımaı, termınologııany naqty, túsinikti ári qoljetimdi ete alamyz», deıdi ol.
Al Astana qalasy ákimdigi T.Aıbergenov atyndaǵy №16 orta mekteptiń muǵalimi, PhD Aqjibek Nurlanqyzy sıfrlyq keńistiktegi býdan termınderdiń qoldanylý erekshelikteri men máselelerin zerttep júrgen maman retinde qazirgi bilim salasynda aqparattyq tehnologııalardy tıimdi paıdalaný, jańa uǵymdardy naqty ári túsinikti jetkizýge baǵyttalǵan platformalar jasap shyqqan. «Mektep sózdik» dep atalatyn mobıldik qosymsha 1-synyptan 11-synypqa deıingi oqýshylarǵa arnalǵan. Qosymshada jaratylystaný, matematıka, algebra, geometrııa, bıologııa, geografııa, ınformatıka sııaqty pánderdiń mınıstrlik bekitken oqýlyqtaryndaǵy barlyq termın jınaqtalǵan. «Qosymshada termınder sala boıynsha júıelengen jáne úsh tilde berilgen, anyqtamalary qazaq tilinde. Bul oqýshylarǵa kúrdeli ǵylymı uǵymdardy jeńil meńgerýge múmkindik beredi», deıdi ol.
Spıker sonymen qatar zertteý aıasynda býdan termınderdiń telegram chat-boty jasalǵanyn atap ótti. «Bul sıfrlyq qural dıssertasııalyq jumysymyzdyń praktıkalyq nátıjesi retinde quryldy. Onda myńnan astam býdan termın engizilip, olardyń qoldanylý salasy, ǵylymı eńbekterdegi mysaldary, tildik sıpattamalary kórsetilgen. Chat-bot paıdalanýshyǵa kez kelgen ýaqytta termındi engizip, onyń tolyq maǵynasyn bilýge múmkindik beredi. Qoldanýshy start pármenin basqannan keıin termınniń anyqtamasy, salasy, mysaldary kórsetiledi», dep atap ótti ǵalym.
Termınderdi sıfrlyq tehnologııamen ıntegrasııalaý máselesi jolǵa qoıylyp kele jatqanymen, salalyq termınderdi qalyptastyrý jaǵynda sheshilmegen másele kóp. Sondaı salalardyń biri – zań. Buǵan deıin Konstıtýsııa áýeli orys tilinde jazylyp, keıin qazaq tiline aýdarylatyn. Sonyń saldarynan qazaqsha zańdy túsiný kúrdelene tústi. Ádilet mınıstrligi Konstıtýsııalyq zańnama jáne memlekettik basqarý departamentiniń bas sarapshysy Mádına Eldosqyzy zań termınderin birizdendirý máselesin qozǵap, qazaq tilindegi quqyqtyq leksıkanyń júıeleýge endi-endi qadam jasalyp jatqanyn atap ótti. Onyń sózinshe, Qazaqstan Respýblıkasynyń quqyqtyq saıasatynyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda memlekettik basqarýda jańa tıptegi jobalardy ázirleý barysynda olardy aldymen qazaq tilinde daıyndap, keıin orys tiline aýdarý mindeti belgilengen. Sonyń aıasynda Til saıasaty komıteti men «Til qazyna» ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń birlesken jumysy nátıjesinde normatıvtik-quqyqtyq aktilerde qoldanylatyn termınder men sózdikterdiń biryńǵaı júıesi jasalyp jatyr.
«Zań termınderin birizdendirý kezinde biz birneshe kedergige tap bolamyz. Eń birinshi, 90-jyldardan beri jınaqtalǵan termınderdiń turaqsyzdyǵy – keıbir termınderdi bekitip, keıin ony basqa balamalarǵa aýystyrý tájirıbesi jıi kezdesedi. Bul quqyqtyq mátinderdiń úılesimdiligin buzady. Ekinshi másele – aýdarmashylardyń sýbektıvtiligi. Bir termınge qansha maman qarasa, sonsha túrli aýdarma jasalady. Bul da zań tiliniń birizdiligin tómendetedi. Sonymen qatar memlekettik organdar zań jobalaryna qoıylatyn talaptardy tolyq saqtamaıdy, al keıde kompıýtermen aýdarma jasap zań mátinderin qate durys emes kontekste jazady. Mysaly, «Google Translate» nemese basqa aýdarma júıeleri keıbir termınderdi bastapqy maǵynasyna saı aýdara almaıdy. Orys tiliniń grammatıkalyq qurylymynyń yqpaly qazaq tilindegi zań mátinderine keri áserin tıgizip otyr. Bul jaǵdaı termınderdiń durys qoldanylmaýyna, zań tiliniń kúrdelenýine ákeledi. Mysaly, «lıberalızasııa» termınin «yryqtandyrý» dep aýdarý – qazaq tilindegi «yryq» sóziniń negizgi maǵynasyna múldem sáıkes kelmeıdi. Sol sııaqty «sot óndirisi» degen aýdarma bar. О́ndiriste ónim shyǵarylady. Al sottyń qyzmeti múldem basqa. Zań salasynda keıbir termınder tek bir salaǵa tán bola bermeıdi. Sondaı-aq «abonenttik bereshek», «salyqtyq bereshek», «arhıvtik qujat» sııaqty tirkesterdiń durys nusqalary – abonent bereshegi, salyq bereshegi, arhıv qujaty. Termınderdi engizý kezinde qazaq tiliniń dybystyq, grammatıkalyq zańdylyqtary saqtalýy, zań tiliniń tazalyǵy qamtamasyz etilýge tıis», dedi sarapshy.
Sondaı-aq qazaq tilinde sport salasynyń termınderin resmı túrde bekitý óte kúrdeli. «Muqaba» baspasynyń dırektory, jazýshy Arman Erlanulynyń sózinshe, sport termınin qalyptastyrýda qazaqtyń tól sózderin qoldana almaı otyrmyz. Sebebi resmı bekitilgen termınologııada oryssha aýdarmasy bar sózder ǵana tirkelgen. Al «Kommentator sózdigi» kitabynda avtorlar usynǵan balama sózderdiń kóbi maquldanbaı qalǵan. «Biz kitapty qurastyratyn kezde Ahmet Baıtursynulynyń konsepsııasyna súıengen edik. Ol úsh negizgi baǵytqa negizdelgen. Birinshiden, qazaq tiliniń tól sózin saqtaý – jańa termınder men uǵymdardy engizý barysynda eń aldymen tildiń tabıǵı qoryna súıený qajet. Ekinshiden, sózdi beıimdeý – qajet bolsa, qazaq tiliniń dybystyq, grammatıkalyq erekshelikterine saı etip jańa sózderdi qalyptastyrý, biraq maǵynasyn buzbaý mańyzdy. Úshinshiden, halyqaralyq jáne shet tilindegi termınderdi durys beıimdeý – ózge tilden engen sózderdi qazaq tiliniń zańdylyqtaryna sáıkes ıkemdep engizý, ulttyq konteksten alshaqtatpaý qajet. Osy úsh qaǵıdatty ustaný arqyly ǵana termın jasaý júıeli, túsinikti, qoldanýǵa yńǵaıly bolady. Mysaly, biz shaıba degen sózdi «sháıbi» dep usynyp kórdik, biraq ol bekitilmedi», deıdi ol.
Sonymen qatar konferensııa barysynda sala mamandarynyń usynysy negizinde qarar qabyldandy. Qarar negizinde qazaq termınologııasyn damytý maqsatynda neırojúıelerge negizdelgen sıfrlyq sózdikter ázirleý, termınderdiń qurylymyn avtomatty túrde taldaıtyn algorıtm jasaý, kóptildi salalyq termınologııalyq baza qalyptastyrý jóninde usynys qaraldy. Termınkom jumysyn ońtaılandyryp, tek daýly termınderdi qaraýǵa shyǵarý, týystas tilderdiń tájirıbesin zertteý, ulttyq termınologııalyq konsorsıým qurý, JOO-larda salalyq lıngvıstıka mamandaryn daıarlaý baǵyttary boıynsha usynys joldaý bekitildi.