Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jaqynda ótken Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń ekinshi forýmynda salany sıfrlandyrýdyń mańyzy týraly toqtalyp, shyǵyndy azaıtyp, ónimdilikti arttyrý úshin jańa tehnologııalardyń múmkindigin meılinshe tıimdi paıdalaný kerek ekeni týraly aıtqan edi. Bul baǵytta birshama ilgerileýshilik bar. Máselen, arqanyń agrarlyq salasy zamanaýı qural-jabdyqtarmen tolyǵyp, jumys júıelene túsken. Aıtalyq, malshylar burynǵydaı joǵyn izdep, taý-tas kezbeıdi. Jylqysynyń qaı tóńirekte júrgenin uıaly telefonynan qarap, tez taýyp alady. Bul – smart-agro tehnologııa ákelgen ıgilik.
Jylqydaǵy smart-qurylǵy
Aımaqta dál osyndaı ozyq tehnologııanyń arqasynda jumys kúshin jeńildetip, sapasyn arttyryp otyrǵan irgeli agrokeshender de jeterlik. Jylqy jalyndaǵy GPS óńirdegi jańashyl fermerlerdiń qajetin ótep otyr. Keıingi kezde aımaqta jylqy ósirýmen aınalysatyn sharýashylyqtar GPS-trekerlerdi keńinen qoldana bastady. Olar jylqynyń qozǵalysy men jaıylymdaǵy jaǵdaıyn smart qurylǵy arqyly baqylaıdy.
Ár jylqynyń moınyna nemese jal tusyna shaǵyn GPS-datchık ornatylady. Bul qurylǵy kún energııasymen qýattanyp, spýtnık jelisi arqyly maldyń naqty ornalasqan jerin kórsetedi. Fermer smartfondaǵy arnaıy qosymshany ashyp, kez kelgen ýaqytta úıirin kartadan kóre alady.
Agromamandardyń aıtýynsha, GPS-trekerler tek joǵalǵan maldy tabýǵa emes, jylqynyń densaýlyǵy men qozǵalysyn baqylaýǵa da múmkindik beredi. Keıbir qurylǵylarda júrisi men temperatýrany ólsheıtin sensorlar da bar kórinedi. Eger maldyń qozǵalysy baıaýlasa nemese uzaq ýaqyt qozǵalmaı tursa, júıe fermerdiń telefonyna eskertý jiberedi. Bul ásirese, asyl tuqymdy jylqy ósiretin sharýashylyqtar úshin asa mańyzdy. Aqtoǵaı aýdanyndaǵy «Janqutty» sharýa qojalyǵynyń basshysy Azamat Ǵazızuly úıir-úıir jylqysyndaǵy bıelerge osy qurylǵyny ornatyp, jumysyn jeńildetip, qazir jańa tehnologııanyń rahatyn kórip otyr.
– Buryn motosıkl, atpen aralap júrip, izdeıtin edik. Qazir telefonǵa qarap-aq jylqylardyń qaı tóńirekte jaıylyp júrgenin bilemin. Bul jańa júıe – ýaqyt pen janarmaıǵa únem. Buryn bir úıirdi taýyp alyp kelip, kelesi úıirdi izdeýge qaıta jolǵa shyǵatyn edik, qazir jumys jeńildedi. Oǵan qosa, bul mal urlyǵynyń toqtaýyna da septigin tıgizip otyr, – deıdi jańashyl fermer.
Jaqynda kózge kórinbeıtin chıp qoldanysqa enýge tıis. Arnaıy chıp jylqyǵa teri astyna ornatylady, bul tehnologııanyń arqasynda barymtashylardyń izine túsý quqyq qorǵaý organdaryna qıyndyq týdyrmaıdy. Eger maldy bireý aıdap áketse, jylqynyń qazir qaıda, qaı baǵytqa alyp ketkenin de ońaı anyqtaýǵa bolady. «Tipti qylmyskerler jylqyny soıyp, etin bólshektep tastasa da, jylqynyń qaı ýaqytta urlanǵanyn jáne qaıda áketkenin bilýge múmkindik bar», deıdi agromamandar.
Eginge engen «tehnologııa»
Nura aýdanyndaǵy «Shahterskoe» sharýashylyǵy – Arqadaǵy alpaýyt agrokeshenderdiń biri. Irgeli sharýashylyq agrosalany tabysty sıfrlandyrýdyń naqty úlgisin kórsetip otyr. Keıingi jyldary ozyq tehnologııalardy batyl engizip, egin sharýasyn jańa deńgeıge kóterdi. Búginde zamanaýı sıfrlyq júıeler arqyly jer óńdeý, tuqym sebý, tamshylatyp sýarý ádisi jáne ónim jınaý úderisi seriktestiktiń avtomattandyrylǵan ortalyǵynyń tolyq baqylaýynda.
– Bizdiń egis alqaptarymyzda GPS-navıgasııasy bar traktorlar, kombaındar men dáldikpen baǵyttaıtyn avtopılot júıeleri qoldanylady. Bul tásil topyraqty óńdeý kezinde artyq júris pen janarmaı shyǵynyn azaıtady. Al agrodrondar men spýtnıktik júıe arqyly egistik jaǵdaıyn baqylaýǵa, aramshóp pen zııankesterdiń taralýyn erte anyqtaýǵa múmkindik beredi. Onymen qosa, buryn gektardyń ónimdiligin boljap aıtý qıyn bolatyn. Endi arnaıy sensorlar men spýtnıktik karta arqyly ár alqaptyń naqty jaǵdaıyn bilemiz. Ylǵal az bolsa, qosymsha sýarý sharalaryn qoldanamyz. Nátıjesinde, ónim kólemi aıtarlyqtaı artty, – deıdi seriktestik basshysy Georgıı Prokop.
Agrokeshendi sıfrlandyrý tek tehnıkalyq jabdyqtarmen shektelmeıdi. «Shahterskoe» sharýashylyǵy búginde AgroData, Cropio sekildi analıtıkalyq platformalardy qoldanady. Bul baǵdarlamalar egistik pen aýa raıynyń jaǵdaıy týraly derekterdi jınap, aldyn ala taldap otyrady.
– Mysaly, egin naýqany kezinde fermerler aýa temperatýrasy men topyraq ylǵaldylyǵy týraly derekterdi onlaın túrde kórip, sheshim qabyldaı alady. Sondaı-aq tyńaıtqysh pen otyn shyǵynyn esepteıtin sıfrlyq júıe engizilgen. Bul eńbek ónimdiligin arttyryp qana qoımaı, sharýashylyqtyń shyǵynyn 10–15 paıyzǵa deıin qysqartqan. «Shahterskoe» sharýashylyǵynda barlyq tehnıka – biriktirilgen júıede. Ár traktor men kombaınnyń qozǵalysy GPS arqyly baqylanyp, qansha kólemde egin oryp, kartop jınaǵany naqty esepteledi. Bul tásil arqyly ádil eńbekaqy júıesi qalyptasyp otyr, – deıdi sharýashylyqtyń bas agronomy Dıdar Ákishev.
Osakarov aýdany Aqpan aýylyndaǵy sharýasy shalqyǵan «Naıdorovskoe» seriktestigi de jańa tehnologııadan sharapat kórip, sonyń arqasynda ónimderin shetelge eksporttap otyr.
Budan buryn sharýashylyq bıdaıdyń aýstrııalyq surybynyń tuqymyn 550 gektar alqapqa sińiripti. Jerin aýstrııalyq mamandar ázirlegen «Nourivit» ınnovasııalyq tyńaıtqyshymen óńdedi. Bul tyńaıtqyshtyń quramynda topyraqty mıkroelementtermen baıytatyn, onyń aýa ótkizgishtik qasıetin arttyratyn mıkroorganızmderdiń qosyndysy bar. Munyń nátıjesi asta-tók ónim alýǵa qol jetkizdi. Bıdaıdyń bul túrine Italııa men Aýstrııa tarapynan suranys mol bolyp, ónimin Eýropaǵa eksporttaǵan.
«Aqyldy» fermalar adymy
О́ńirde alǵashqy «aqyldy» sút fermasy Nura aýdany Kóbeteı aýlynan salynyp, búginde sátti jumys istep jatyr. Eki-aq jylda boı kótergen fermadaǵy 1 100 sıyrdan kúnine 25-30 tonna sút saýady. Prezıdenttiń iri sút fermalaryn salý jónindegi pármeninen soń, kóp uzamaı Kóbeteı aýlynan ashylǵan jańa tehnologııamen tolyq jabdyqtalǵan taýarly sút fermasy sáıkesinshe tabysyn eselep otyr.
Fermanyń eń basty artyqshylyǵy – sıfrlyq tehnologııasynda. Tek saýyndy avtomattandyryp qana qoımaı, tabyndaǵy ár sıyrdyń kúıine qatysty kórsetkishterdi baqylaıdy. «Aqyldy» arnaıy qondyrǵysy arqyly ortalyq basqarý pýltine túsip otyr. Bul sheshim zootehnıkterge de óte tıimdi. Kompıýtermen qaı sıyrdyń sútti ekeni, qaısysynyń súti azaıa bastaǵany, qaı sıyrdyń durys jem jemeı júrgeni týraly málimetterdi onlaın rejimde alyp, qajetti sharýasyn aldyn ala baǵamdap otyr. Eýropanyń áıgili «Dairycomp» tehnologııasyn da ornatyp jatyr.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– Fermaǵa jumystyń barlyq sıklin avtomattandyrýǵa múmkindik beretin zamanaýı baǵdarlama engizilgen. Iаǵnı sıyr saýatyn oryn súttiń mólsheri men sapasyn avtomatty túrde baqylap otyratyn joǵary tehnologııalyq qurylǵymen jabdyqtaldy. Mundaı tolyq «aqyldy» qurylǵyny Germanııadan arnaıy aldyrdyq. Bul baǵdarlamanyń eń bir keremeti – saýyn alańyndaǵy ár sıyrdyń kúıi, dene qyzýy, júrek qaǵysy, jemshóbi men salmaǵy, kúndik beretin sútiniń mólsheri men quramy týraly málimetter jınaqtalyp otyrady. Ár asyltuqymdy sıyrdyń arnaıy chıpi bar. Sol arqyly kúnine, aıyna qansha sút bergenin kórýge bolady, – deıdi fermanyń jetekshisi Janserik Seıitmuratuly.
Fermanyń mal qorasyn jeldetip, tazartyp turatyn arnaıy qondyrǵy da qoımaq. Tipti maldyń jemshóbin beretin aýyl sharýashylyǵyna paıdalanylatyn sheteldiń shaǵyn tehnıkalaryn satyp alyp jatyr. Demek munda jumys atqaratyn malshylardyń da, saýynshylardyń da jumysy jeńildeıdi.
Aqtoǵaı aýdany Saryterek aýylyndaǵy «Saq NS» qymyz sehyn da «aqyldy» ferma dep te ataýǵa bolady. Qazir seriktestik 200 saýyn bıeden kúnine 1000 lıtr qymyz alyp otyr. Aldaǵy ýaqytta bıe basyn kóbeıtip, et ónimin shyǵarýdy da josparlap otyr. Munymen qosa, sıyr sútin óndirip, ony ótkizý úshin «Natige» JShS-men memorandým jasaǵan.
Bıe saýylǵannan bastap, ashytyp, pisip, ony qutyǵa quıyp, dúkenge daıyn kúıinde taýarǵa aınalǵanǵa deıingi úderisti qamtıtyn úlken júıe – nemis tehnologııasymen júzege asady. Barlyǵy da avtomatty qurylǵylar. Qymyz toltyrylatyn zamanaýı kúbi de ózi pisiledi. Sharýashylyqtyń taǵy bir ereksheligi bıege burynǵydaı qulyn salyp, ıdirip, ýaqyt joǵaltpaıdy. Aldyna jemshóbin qoıyp, avtomatty saýyn mashınasyn jelinine sala qoıady.
– Qymyzdy halyqaralyq naryqqa shyǵaryp, əlemge tanytý úshin jańa tehnologııalardy qoldanamyz. Iаǵnı artyq eńbek kúshi de qajet emes, ári ýaqytqa únem. Bes adamdy jumyspen qamtydyq. Sharýashylyqty odan ári damytýǵa arnaıy jospar qurylǵan. Basty maqsat – ózimiz óndirgen aýyl sharýashylyq ónimderin eshqandaı deldalsyz saýdalaý. Búginde qymyz arnaıy saıt arqyly saýdaǵa shyqty. Túsken tabysqa kóńilimiz tolady. Sonymen qatar qymyz óndirýdegi mejeni arttyrý maqsatynda jergilikti turǵyndardyń da bıelerin saýyp, satyp alýdy jolǵa qoıǵaly otyrmyz, – deıdi sharýashylyq basshysy Nurym Muhamedıev.
Aýyldyń sıfrlyq dáýiri
Arqanyń agroónerkásip salasy sıfrlyq qurylǵy men smart tehnologııanyń kúshimen damyp keledi. Mal sharýashylyǵyndaǵy GPS-trekerler men chıpter, eginshilikke engen drondar men spýtnıktik baqylaý júıeleri, avtomattandyrylǵan sút jáne qymyz óndirý sehtary – munyń barlyǵy aýyldyń «sıfrlyq» dáýirin qalyptastyryp otyr.
Qaraǵandylyq fermerler tehnologııa men mańdaı terdi ushtastyryp, aýyl sharýashylyǵyn sıfrly basqarýǵa kóshti. Eń bastysy – bul úderis aýyldaǵy ómir sapasyna serpilis syılady. Eńbek jeńildep, tabys turaqtady, eń mańyzdysy – jastar aýylda qaldy. Osylaısha, smart qurylǵy aýyl turmysynyń ajyramas bóligine aınalyp keledi.
Jańa tehnologııa aýyl tirshiligine serpin berip, dástúrli sharýany jańa baǵytqa burdy. Qymyz ben sút, egin men et – barlyǵy endi sapaly óńdelip, otandyq jáne halyqaralyq naryqqa suranyspen jol tartyp otyr.
Qaraǵandy oblysy