Elimizdiń mal sharýashylyǵy salasynda alańdatarlyq úrdis baıqalady – aýyldaǵy fermerler men malshylardyń jasy ulǵaıyp, olardyń ornyn basar jas býyn azaıyp bara jatyr. Bul ulttyq qaýipsizdik turǵysynan da, áleýmettik turaqtylyq turǵysynan da kóńilde alań týdyrady.
Keńes dáýirinen keıin keńsharlar men ujymsharlar taratylyp tórt túlik maldyń kóbi halyqtyń qolyna ótkeni belgili. Alaıda keıingi jyldary qurylymdyq ózgerister boldy. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine qarasaq, búginde maldyń shamamen 45 paıyzy fermerler men sharýa qojalyqtaryna, 10 paıyzy aýyl sharýashylyǵy kásiporyndaryna tıesili. Qalǵan bóligi jeke úı sharýashylyqtarynyń enshisinde. Elde 9 mln-ǵa jýyq iri qara, 4,6 mln jylqy, 23 mln-nan astam qoı-eshki, 300 myńǵa jýyq túıe bar.
Maldyń teń jartysyn ustap otyrǵan fermerler – halyqty taza et, sút, qymyzben qamtamasyz etip otyrǵan basty kúsh. Olar soǵym maýsymynda da, jármeńke kezinde de negizgi jetkizýshilerdiń qatarynda. Biraq memleket tarapynan beriletin qoldaýdyń teńgerimsizdigi olardyń eńbegine kedergi bolyp tur. Sýbsıdııa men jeńildikterdiń 70–80 paıyzy bar bolǵany eldegi maldyń 10 paıyzyn ustaıtyn iri kásiporyndarǵa tıesili.
Soǵan qaramastan, fermerler óz eńbegimen ulttyq taǵam men dástúrdi saqtap otyr. Ásirese jylqy sharýashylyǵy keıingi jıyrma jylda aıtarlyqtaı óristedi. Eger 2005 jyly elde 1,3 mln jylqy bolsa, búginde 4,6 mln-ǵa jetken. Sonyń 75 paıyzy fermerlerdiń úlesinde. Bul – olardyń halyq suranysyna beıimdelip, ekonomıkalyq ári mádenı turǵydan ómirsheń baǵyt ustanyp otyrǵanynyń aıǵaǵy.
Naqtylaı tússek, basqa túlik túrine qaraǵanda jylqyny baǵý jeńil. Ol qystan tebinmen shyǵa alady. Bul fermerge jem-shóp turǵysynda únem. Buǵan qosa, halqymyz tegis jylqy etin tutynady. Qymyz tutyný kórsetkishi de jyldan-jylǵa ósip keledi. Sondaı-aq jylqy minseń kólik qoı. Mine, Úkimettiń sýbsıdııalyq qoldaýynan kóp jaǵdaıda tysqary qalyp otyrǵan fermerler óz áreketterin halyq suranysymen sáıkes ustap, ulttyq qundylyqtarymyz ben taǵamymyzǵa adaldyq tanytyp, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde halyqtyń eń senimdi serigine aınalyp otyr. Men muny «mal ósirýdiń fermerlik strategııasy» dep ataǵandy jón kórdim.
Alaıda fermerlerdiń orta jasy búginde 50 men 70 aralyǵynda. Kópshiligi ata kásipti jalǵastyryp júrgen aǵa býyn. Al olardyń balalary men nemereleri malǵa kelýge nıetti emes. Mysaly, Shyǵys Qazaqstannyń Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy О́rnek aýylynda mal ustaıtyn negizgi azamattardyń jasy 60-tan asqan. Balalary qalada, fermerlik beınetti ómirden boıyn aýlaq ustaıdy. Bul úrdis jalǵasa berse, on bes jylda aýyldar maldan, el ata kásipten aıyrylýy múmkin.
«Qazir meniń 40–50 jylqym, birneshe sıyrym bar. Biraq uldarym aýylǵa oralǵysy joq. О́ıtkeni memleketten qoldaý az, malmen kún kórý aýyr. Qymyz óndirgenimiz úshin beriletin azdaǵan sýbsıdııa da toqtady», deıdi jergilikti fermer Baqytjan Metchenov.
Bul – О́rnekke ǵana tán emes, búkil elge ortaq jaǵdaı. Eger búgingi býyn ketse, erteńgi kúni olardyń ornyn basatyn adam qalmaıdy. Bul – aýyldardyń bosaýyna, mal sanynyń azaıýyna, aqyrynda azyq-túlik qaýipsizdigine tónetin qaýip. Al sýbsıdııa men memlekettik qoldaýdyń 70–80 paıyzy nebári 10 paıyz mal ustaıtyn iri kásiporyndarǵa tıedi.
Jastardyń mal sharýashylyǵyna kelmeýiniń basty sebebi – qoldaý júıesiniń kúrdeli ári tıimsizdigi. Sýbsıdııa alý úshin qujattyq kedergiler kóp, aqparat jetispeıdi, al shalǵaı aýdandarda ınfraqurylym men ınternet tapshylyǵy seziledi. Máseleniń bir ushy memlekettik saıasattaǵy teńsizdikte jatyr. Sýbsıdııa alý tártibi kúrdeli, kóp qujatqa qol jetkizý qıyn. Joǵaryda aıtqandaı, kóptegen aýylda ınternet pen keńes berý ortalyqtary joq. Shekaralyq óńirlerdegi fermerler bul turǵyda tipti shet qalyp otyr.
Negizinde fermerlerdi qoldaýdyń memleket úshin strategııalyq mańyzy zor. Ásirese shekaralyq óńirlerde. Elimizdiń keń baıtaq dalasy, ásirese onyń shekaralyq óńirleri fermerler men olardyń malynan bosap qalatyn bolsa, bul elimiz úshin úlken qater. Shyn mánine kelgende, árbir fermer – patrıot. Qazaq fermerleriniń erlikteri Amerıka kovboılarynan artyq bolmasa, kem túspeıtini anyq. Sondyqtan fermerlerdi memlekettik turǵydan qoldaý mańyzdy.
Fermer Elmurat Ámireshevtiń aıtýynsha, «jer men maldan aıyrylǵan aýyl – shekaradan aıyrylǵan el». Bul sózdiń astarynda úlken shyndyq bar. Shekara boıyndaǵy aýyldar bosasa, bul ulttyq qaýipsizdikke de tikeleı áser etedi. Rasynda da, fermer – aýyl men memlekettiń shynaıy tiregi, jerdiń qorǵaýshysy.
Sarapshylar men aýyl belsendileri Úkimetke naqty usynystar usynyp otyr. Birinshiden, shekaralyq shalǵaı óńirlerde mal sharýashylyǵyn jalǵastyrǵysy keletin jastarǵa arnaıy grant pen 5 jyldyq qoldaý baǵdarlamasyn engizý lázim. Ekinshiden, sýbsıdııa alý prosesin jeńildetip, elektrondy júıelerdi aýylǵa qoljetimdi etý asa mańyzdy. Úshinshiden, shaǵyn fermerlerge arnalǵan jeke sýbsıdııalyq paket ázirlenip, mal azyǵyn daıyndaý men ónim ótkizýdi qamtýǵa tıis. Tórtinshiden, aǵa býyn fermerlerge motıvasııalyq tólem belgileý arqyly olardyń tájirıbesin jastarǵa úıretý isin yntalandyrý kerek. Besinshiden, aýyl fermerleriniń únin estıtin ulttyq keńes quryp, olardyń pikirin memlekettik sheshimderge engizý tetigi qajet.
Mal sharýashylyǵy – tek ekonomıkalyq sala emes, ulttyq bolmys pen dástúrdiń dińgegi, el qaýipsizdiginiń tiregi. Eger fermerlerge teń múmkindik berilmese, qazaq halqy ata kásipten, al aýyl – óz janynan aıyrylýy múmkin.
Suńǵatolla ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
gazetiniń ardageri