Ulttyq tarıhymyzdyń kóshi túzelip keledi. Bul – aıdan anyq aqıqattyń naq ózi. Osynaý úderistiń maıdan aldysy, tanymdyq nátıjesi – bilim, ǵylym, tehnologııalar básekede alǵa shyqpaı, zamanaýı órkenıet jolyna qol jetkize almaıtynymyzdy kádimgideı uqqanymyz. Uǵym men ustanym durys bolmasa, jańa úlgidegi mektepter men ýnıversıtetter, jańa býyn oqýlyqtar men oqý baǵdarlamalary dúnıege keler me edi. Myńdaǵan qazaq balasy álemdik úzdik oqý oryndaryna jiberiler me edi.
Qudaıǵa shúkir, zaman talabyna saı jumys istep turǵan oqý oryndary elimizdiń kez kelgen óńirinde bar. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda aýdan ortalyǵy mártebesine ǵana ıe bolǵan Túrkistanda Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti shańyraq kóteretinin kim boljaı alǵan. Búginde Iаsaýı ýnıversıtetiniń túlekteri dúnıeniń tórt buryshynda eńbek etip, elimizdiń ıntellektýaldy abyroıyn arttyryp jatyr. Ekonomıkalyq, geografııalyq, ınfraqurylymdyq turǵydan shet qalǵan Petropavlda, Maǵjannyń Qyzyljarynda AQSh JOO-sy – Arızona ýnıversıteti Qazaqstan jastaryn oqytatyn bolady dese, kim sener edi.
Já, taqyrybymyzǵa oralaıyq. Intellektýaldy tarıhymyzǵa olja salǵan oqý oryndarynyń qatarynda professor A.Qusaıynov atyndaǵy Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýty tur. Bul ınstıtýtty osydan 30 jyl buryn qurǵan da, oqý-materıaldyq bazasy men professor-oqytýshylar quramyn jasaqtaǵan da, jańa oqý ǵımarattaryn, jataqhanasyn turǵyzǵan da aıaýly aǵamyz Amangeldi Qusaıynov edi.
Joǵary mektep isine ol úlken daıarlyqpen keldi. Birinshiden, ákesi repressııaǵa ushyraǵannan keıin taǵdyryn kermek dáminen molynan tatyp aldy. Jalǵyz sheshesi qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı er jetkizdi. Tabıǵatynan alǵyr bala oqýda qamshy saldyrmady. Qazaq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetindegi asa belsendi stýdenti retinde kózge tústi. О́mirlik berik ustanymynan bir sátke ajyraǵan joq.
Stýdent shaǵynda qurylys otrıadynyń jetekshisi bolyp, materıaldyq óndiris salasynan tájirıbe jınaqtady. Onysy keıin Eýrazııa ýnıversıtetiniń basshysy bolyp ketkende, ásirese jańa ýnıversıtettiń bas ǵımaratyn salǵanda barynsha paıdasyn tıgizdi.
«Áttegen-aılar» da bolmaı qalmady. Birinshi kirpishinen shatyryn japqanǵa deıin ózi qadaǵalaǵan ǵımarattyń tusaýkeser rásimine jańa basshylyq qyryn qaraǵandyqtan shaqyrýsyz qaldy. Osyny kózimiz kórgende ishimiz qazandaı qaınady, biraq qoldan keler dármen joq edi. Al ádiletsizdik onyń ómir jolynda az kezdespedi. Oǵan áldekimdeı mújilmedi, qaıta aqylyna aqyl qosty, shıraı tústi.
Ekinshiden, JOO-da qandaı qyzmet atqarsa da, professor-oqytýshylar quramynyń sapasyna erekshe mán berdi. Ásirese jastardy tartýǵa baryn saldy. Sol jyldary eńbek jolyn Eýrazııa ýnıversıtetinde bastaǵan jas mamandar búginde aıtýly ǵalymǵa, ulaǵatty ustazǵa aınaldy. Olar: Erbol Tileshov, Samal Tóleýbaeva, Vıacheslav Evseev, Sarqyt Álisjanov, Qarlyǵash Baıtanasova, t.b.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynda A.Qusaıynovtyń bastamasymen Aqmola tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan jańa úrdis oryn aldy. Ol – 1995 jyly ashylǵan memlekettik emes nysandaǵy Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýty edi. Joǵary bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń talaby boıynsha menshik nysanyna qaraı oqý-tárbıe jumysyna bóle-jara qaraý bolmaǵan, qoıylǵan talap ekeýine de birdeı boldy. Sol sebepti túlekterge de suranys árqashan joǵary deńgeıde saqtaldy. Olar bedeldi mekemelerge jumysqa ornalasyp jatatyn. Aqıqatyn aıtsam, sol jyldary L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde jumys istegen men gýmanıtarlyq ınstıtýttan, ondaǵy oqý-tárbıe úderisinen tarydaı ózgeshelik kórgen emespin. Nátıjesinde, gýmanıtarlyq ınstıtýt tez jetildi. Bul da táýelsizdigimizdiń, ınstıtýt basshylyǵy ustaǵan saıasattyń durystyǵyn kórsetedi. Jas ınstıtýttyń basshylyǵynda bolǵan S.Ospanov, M.Sarybekov, A.Ismaılov sııaqty jigitter joǵary mekteptiń bilikti basshylaryna aınaldy. Bular barmaq basty, kóz qystydan múlde habarsyz, kirshiksiz taza jandar edi. Osy oraıda ınstıtýtqa onyń negizin qalaǵan professor A. Qusaıynov esiminiń berilýin durys tabylǵan sheshim dep bilemin. Tize qosa jumys isteýdiń arqasynda gýmanıtarlyq ınstıtýt bilim keńistigindegi orny men mindetin qatelespeı taba aldy. Bul týraly ınstıtýt ardageri professor Qadyr Ahmetov bylaı deıdi: «О́tken ýaqyt aralyǵynda EAGI elimizdiń joǵary bilim keńistiginde sapaly bilimniń, kásibıliktiń jáne halyqaralyq seriktestiktiń jarqyn úlgisine aınaldy. Instıtýt Qazaqstan Akkredıttelgen joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń, Bilim uıymdary qaýymdastyǵynyń jáne Ortalyq Azııa menedjmentti damytý qorynyń belsendi múshesi retinde otandyq jáne aımaqtyq bilim júıesiniń damýyna úlesin qosyp keledi. Halyqaralyq baılanystar da keńeıip, EAGI sheteldik seriktestermen, sonyń ishinde AQSh-tyń Beıbitshilik korpýsy sııaqty uıymdarmen tyǵyz yntymaqtastyq ornatty. Bul áriptestik stýdentter men oqytýshylardyń kásibı tájirıbesin arttyrýǵa, bilim sapasyn halyqaralyq deńgeıge kóterýge septigin tıgizdi».
Instıtýt Qazaqstannyń jas zańgerler qaýymdastyǵy men Jastar parlamentiniń bastamalaryn qoldaı otyryp, el bolashaǵynyń qozǵaýshy kúshi sanalatyn jas býyndy áleýmettik belsendilikke, kóshbasshylyq pen azamattyq jaýapkershilikke baýlyp keledi. Joǵary oqý ornynyń bedeli halyqaralyq deńgeıde de moıyndalǵan. Jenevadaǵy (Shveısarııa) Bıznes jáne basqarý joǵary ınstıtýty sarapshylar keńesiniń sheshimimen EAGI «Minsiz iskerlik bedeli úshin» Altyn medalimen marapattaldy. Bul marapat – ınstıtýttyń sapaly bilim, kásibı etıka jáne halyqaralyq seriktestik qaǵıdattaryna adaldyǵynyń aıǵaǵy. Instıtýttyń ǵylymı áleýeti de jyl saıyn artyp keledi. Professor-oqytýshylar quramy ǵylymı jobalar men zertteýlerge belsendi qatysyp, stýdenttermen birge ınnovasııalyq bastamalardy júzege asyryp jatyr. Halyqaralyq konferensııalar, semınarlar men akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamalary EAGI-diń bilim keńistigin jańa deńgeıge kóterip otyr. Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýty – búginde halyqaralyq áriptestiktiń keń jelisin qalyptastyrǵan bedeldi joǵary oqý oryndarynyń biri. Instıtýt álemniń jetekshi ýnıversıtetterimen tyǵyz baılanys ornatyp, bilim men ǵylymdy halyqaralyq deńgeıde ıntegrasııalaýǵa erekshe kóńil bólip keledi. EAGI-diń sheteldik seriktesteri qatarynda Interculturelle Weiterbildungsgesellschaft (Germanııa, Dıýsseldorf), Tallın ýnıversıteti (Estonııa), Baký eýrazııalyq ýnıversıteti (Ázerbaıjan), Abant Izzet Baısal atyndaǵy Bolý ýnıversıteti (Túrkııa), Novosıbırsk memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıteti (Reseı), Nızamı atyndaǵy Tashkent memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıteti (О́zbekstan), Mıssýrı ýnıversıteti (AQSh), Mýhammadııa Sıdoardjo ýnıversıteti jáne Atatúrik ýnıversıteti (Túrkııa), Buhara memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty (О́zbekstan), Júsip Balasaǵun atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq ýnıversıteti, sondaı-aq Indonezııanyń birqatar joǵary oqý oryndary – Batarı Todja Bone ınstıtýty, Andı Matappa pedagogıkalyq ınstıtýty, Bengkýlý, Fadjar, Famıka jáne Shyǵys Indonezııa ýnıversıtetteri bar. Sonymen qatar ınstıtýt Reseıdiń bedeldi joǵary oqý oryndarymen – Orynbor memlekettik ýnıversıteti men P.G. Demıdov atyndaǵy Iаroslavl memlekettik ýnıversıtetimen ǵylymı jáne akademııalyq baılanystar ornatqan. Qazaqstannyń jetekshi oqý oryndary – H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti, E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıteti, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıteti de EAGI-diń turaqty seriktesteri qatarynda. Bul yntymaqtastyq stýdentter men oqytýshylardyń akademııalyq utqyrlyǵyn qamtamasyz etip, ortaq ǵylymı jobalar men mádenı bastamalardy júzege asyrýǵa múmkindik berip otyr. Halyqaralyq seriktestik – EAGI damýynyń strategııalyq baǵyty ǵana emes, sonymen qatar bilim men ǵylymdaǵy sapanyń kepili. Instıtýt óziniń 30 jyldyq damý jolynda álemdik bilim keńistigine enip, halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan ǵylymı-ádistemelik ortalyqqa aınaldy. Bul jetistik – ustazdar men ǵalymdardyń tabandy eńbeginiń, ashyq dıalog pen úzdiksiz damýǵa umtylystyń jemisi.
Ýaqyt shirkin júırik qoı. Keshe ǵana qaz-qaz turyp, táı-táı basqan ınstıtýt 30-ǵa tolypty. Alǵan asýlary az emes. Bolashaǵy jaryq. Rýhanı atasy Amangeldi Qusaıynov aramyzda joq bolsa da, perzentindeı ujymyn ıesiz qaldyryp ketken joq. «Ǵalymnyń haty, jaqsynyń aty ólmeıdi». Bul da aıdaı anyq aqıqat.
Hankeldi Ábjanov,
akademık, tarıh ǵylymdarynyń
doktory, professor