«Bizderde mynadaı bar, mynadaı bar...»

Taıaýda zeınet jasyna jetken tanysym telefon shalyp, jumysy baryn aıtyp, keletin boldy. Kóp ýaqyt ót­peı qolyna bir býma qaǵazyn kó­terip jetti. Aman-saýlyqtan keıin: «Qyzmet qýyp júrip, biraz jasqa kelippiz. Jan-ja­ǵymdaǵylardyń barlyǵynyń keýdesinde orden men san­daǵan medal syńǵyrlaıdy, olarǵa qosa pálenbaı aýdannyń nemese oblystyń qurmetti azamaty, «Oblysqa sińirgen eńbegi úshin» sııaqty tósbelgileri men ataqtarynan at úrkedi. Oılap qarasam, birneshe tósbelgiden basqa mende solardyń biri de joq eken. Rasyn aıtsam, balalarym men nemerelerim­niń aldynda uıalamyn. Erteń nemerelerimniń biri «Ata, sizde nege birde-bir marapat joq?» dep surap qala ma dep qysylamyn. Áleýmettik je­liden baıqap qaldym, taıaýda «Qazaqstannyń qurmetti qyz­metkeri» degen ataq shyǵyp­ty, eń bolmasa sol ataqty al­sam degen oımen kelip otyr­myn. Talaptary myna qa­ǵazda, tanysyp shyqshy», dep bir­neshe qaǵazdy aldyma tastady. Bilgenim, bul «jeńildiń astymen, aýyrdyń ústimen» júrgen, jeńil paıda tabýǵa qunyqqan birneshe adam­nyń tirligi eken. Tıesili teń­geni esepshottaryna aýdarsań bol­dy, beliń aýyrmaı-aq «Qa­zaqstannyń qurmetti qyz­met­keri» degen ataqqa ıe bolyp, keýdeńe jyltyraq temir taǵasyń. Tanysymnyń kóńi­lin jyqpaıyn dep, «Jaraıdy, káne jazylǵan ómirbaıanyń» dep, bir saǵattyń ishinde kerek qaǵazdaryn talapqa saı rettep, elektrondy poshta arqyly kórsetilgen poshtaǵa jiberdik. Erteńine-aq jaýap jetti: «Qujattaryńyz tústi. Rahmet. Komıssııa qa­rap, sheshimin shyǵarady. Jaýabyn kútińiz». Uzaq ýaqyt ótpeı tanysym telefon shaldy. Kóńildi. Álgi joǵaryda atalǵan ataqtyń tósbelgisi men kýáligin alý úshin erteń Astanaǵa júrmekshi. Sát-sapar tiledim. Eki-úsh kúnnen keıin ýatsapqa tósbelgilerdi tapsyrý saltanatynda túsirilgen birneshe fotosýreti, tósbelgi men kýá­li­giniń kóshirmeleri kelip tús­ti. Telefon shalyp, jańa ata­ǵymen quttyqtadym. Keıin bil­dim, álgi tósbelgi men kýálik oǵan 100 myń teńge turypty. Odan bólek jol qarajaty men qonaqúı, dámhanada tamaq­taný, ol ataqty jýý...

Orystyń ataqty jazýshy­sy A.P.Chehovtyń «Orden» atty áńgimesi bar. Ony bireý oqyǵan, bireý oqymaǵan bolar. Áńgimeniń uzyn-yrǵa­sy tómendegideı: baı kópes Spıchkınniń úıindegi Jańa jyl keshine muǵalim Pýstıa­kov porýchık Ledensovtan Sta­nıslav ordenin surap alyp taǵyp barady. Ústel ba­syn­da birge qyzmet etetin árip­­tesi Tramblıandy kóre sala Pýs­tıakovtyń quty qashady. О́z-ózinen qymsynyp, keýdesindegi ordendi qolymen kólegeıleı beredi. Bir qyzyǵy, áriptesi­niń de júzinen qysylyp-qym­tyrylý baıqalady. Sóıtip, oń qolymen ordenin jaýyp­ otyrǵan Pýstıakovtan bi­reý bokal berip jiberýin su­raıdy. Sol qolynda óz bokaly. Amal joq, oń qolyn usy­na bergende keýdesindegi or­deni jarqyrap shyǵa keledi. Baqsa, áriptesi Trıamblın de keýdesine Stanıslav ordeninen de joǵary III dárejeli Anna ordenin taǵyp alypty. Onysy Trıamblın basqa bir bokalǵa qolyn soza bergende baıqalyp qalady. Muny Spıchkın de baıqap, ımenshektep baryp tamaǵyn bir qyrnap qoıady. Sol kezde Pýstıakovqa «aı, shirkin, Vladımır ordenin taǵyp kelýim kerek edi ǵoı» degen ókinishti oı keledi... Mine, bul áńgimeniń jazylǵanyna júz jyl ótse de, qazirgi ómir­de áli de kezdesedi. El aldynda bir erekshelenip, kórinip, maqtanyp qalýdy janymyz tilep turatyny nesi?..

Biz nege osy marapatty son­shama janymyz súıedi? Sál qyzmetimiz kóterilse, jón-jo­syqsyz memlekettik nagradalar, ataq alǵymyz kelip-aq turady. Saýsaǵyńyzdy bú­gip sanap shyǵyńyzshy, siz tanı­tyndardyń qanshasy mem­lekettik mártebesi joq vedomstvolyq ataqtarǵa ıe eken: «Qurmetti mádenıet qyzmetkeri», «Qurmetti jýrnalıst», «Qurmetti energetık», «Qurmetti qurylys­shy», «Qurmetti temirjolshy» (ázirshe «Qurmetti traktorıst», «Qurmetti dánekerleý­shi», «Qurmetti sıyrshy», «Qur­metti qus ósirýshi», «Qurmetti tas qalaýshy» jáne de basqa ataqtardyń joǵyna shúkir!), tipti tize bersek, ataqtarynan jańylasyń. Sahnada bir-eki jyl án aıtyp, «juldyz­ǵa» aınalǵan ánshilerimiz de «Eńbek sińirgen qaıratker» nemese «Mádenıet qaıratkeri» degen ataqqa ıe bolyp shyǵa keledi (kóptegen elde ondaı ataqtar múldem joq, soǵan qaramaı esimderi álemge tanylyp júrgenderi az ba?). Ja­zý­shy-qalamgerler arasynda da «Alash» halyqaralyq áde­­bı syılyǵynyń keıingi kezde oń­dy-soldy taratylýy biraz syn­ǵa ilikti. Jazýshylardyń uzyn sany 850-den asyp jyǵylypty. Kópshilik arasynda tanymaly sanaýly. Iá, nesin aıtamyz, qalam ustaǵandardyń barlyǵy jazýshy bolǵysy keledi. Bir-eki kitaby shyq­sa, Memlekettik syılyqtan dámelenedi. Áıteýir, bir aıtýly ataqqa ıe bolǵysy kelip jutynyp, umtylyp turady...

Keıingi kezderi akademııalar men akademıkter de qaptap ket­ti. Álgi «akademık» atanǵan jan­nyń ǵylymı mektebi, shá­kirtteri, álem moıyndaǵan eleý­li eńbekteri (monografııa, oqýlyq, oqý quraldary, t.b.) bar bolsa jaqsy ǵoı. Ony dál qazir surap jatqan eshkim joq. Jalǵan ataqqa ıe bolyp júrgen jandardyń ózgemen qatar ózderin aldap júrgenderimen isi de joq. Aqshasyn qoǵamdyq akademııa qoryna, onyń kassasy­na quıyp, ádemi qatty qaǵazdyń ıesi bolyp shyǵa kelý eshkimdi tańǵaldyrmaıdy. Tipti «E-e, jaraıdy, bir jolyn taýyp alǵan eken ǵoı sabazyń, qutty bolsyn!» dep júre beredi. In­kýbatordan shyqqandaı shú­pir­legen akademıkter, qur­­metti akademıkter sanynan ja­ńylasyń... Ǵylymǵa «úsh qaı­nasa sorpasy qosylmaıtyn» adamdardyń esimderine ilespe etip ǵylymı ataq-dáreje, akademık degendi qosyp alatyndy ádetke aınaldyrýy búginniń kóriksiz kelbeti emes pe?

Ártúrli syılyqtyń laý­reaty degenderiń dál qazir az emes. Baz bireýleri res­pýb­lıkamyzdyń sheńbe­ri­nen shyǵyp, kórshi memle­ket­terdiń laýreattyǵyn «sháp­kimen qaǵyp» alyp ja­tyr. Olarǵa qabattasyp «Ob­lystyń qurmetti azamaty», «Aýdannyń qurmetti azamaty» degen ataqtar jyl saıyn ár óńirde kem degende 5–10 adamǵa berilip, esimderi mármár tasqa qashalyp kóz jaýyńdy alyp jarysa tizilip tur. Solardyń barlyǵy sol ataqqa saı ma? Tipti arasynda qyzmetke ornalasqandary­na 20 jyldan aspaǵandary da bar. Sol mezgilde olar halqy­na qandaı jaqsylyq jasap úl­ger­di eken? Baz bireýleri teris qylyqtarymen (mysa­ly, jem­qorlyqqa boı berip) isti bolyp, sottalyp jatqanda­ryn estigende, álgi mármár taqtaǵa jazylǵan esimderin elden qa-laı qalqalaımyz?

Jaqynda bir tanys professor: «Reseıdiń ǵylymy men tehnıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri» degen ataq aldym, quttyqta meni...» dedi de, erekshe jyltyraǵan tósbelgi men kýálik-kitapshasyn kórsetti. Jyltyraq temirden jasalǵan tósbelgi kózdiń jaýyn alady. Kitapshasyna úńilsem, bir qoǵamdyq uıym basshysy qol qoıyp, mór basypty. Myna marapat – kóldeneń kókattylardyń qıturqy, aqsha tabý jolyndaǵy alaıaqtyq is. Ortamyzda osyndaı jalǵan ataqqa ıe bolyp máz bolyp júrgender qanshama?

Ataq degennen shyǵady, qazir «Qurmetti ardager» degen ataq ta jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı qaýlap barady: «Qazaqstannyń qurmetti ardageri», «Oblystyń qurmetti ardageri», «Aýdannyń qurmetti ardageri», «Qalanyń qurmetti ardageri», «Aýyldyń qurmetti ardageri». Olar azdaı ártúr­li memleket jáne qoǵam qaı­ratkerleriniń ıýbıleılik medaldary, ınstıtýt, ýnıversıtet, ártúrli mekeme men qoǵam birlestikteriniń 20–30-40–50 jyldyqtaryna da tósbelgi shyǵarý «modaǵa» aınaldy. Taǵy bir jeke basylymdar mezgil-mezgil telefon shalyp: «Biz respýblıkalyq «Altyn kitap» ensıklopedııasynanbyz. Sizdi oblystyq ákimshilik bizdiń kitapqa engizýdi surap edi. О́mirbaıanyńyz ben fo­to­sýretińizdi jiberińiz. Redak­sııa qyzmetkerleri óń­dep, kitapqa basamyz», dep úzi­le suraıdy. «Olaryń tegin be?» degen suraqqa: «Joq, aǵaı. Ne­gizi bizde 100 myń teńge, biraq sizge 75 myń teńge dep baǵa­syn túsirip otyrmyz. Sýve­nır kitap pen medali bo­lady», dep adamdy qyzyqtyra túsedi. Árıne, keıde bozókpe bireý­ler bul usynysqa esh oılanbaı kelise ketedi. Keıin «Me­niń atym «Al­tyn kitapqa» en­di» dep máz bolyp, qýanyshy qoıny­na syımaı, terisine ­syımaı isip-keýip júredi. «Altyn kitap­­tan» basqa pálenbaı túr­li tústi, sapaly jyltyr qa­ǵaz­darǵa basylǵan tom-tom kitap­tar («Kto est kto v Kazah­sta­ne», «Oblysymyzdyń bel­gili tulǵalary», «Medısına sań­laqtary» jáne de basqala­ry) jyl saıyn ártúrli bas­padan jarysa shyǵady. Shyndyqqa kelgende, sondaı jolmen paıda taýyp jatqan baspalardy basqaryp otyrǵan alaıaqtarǵa jem bolyp ketkenin kópshilik baıqaı bermeıdi. «Atyń shyqpasa, jer órte» degendeı, bireýler ataq úshin astyndaǵy atyn berýge daıar. Biraq sol jalǵan ataq, kóztartar jalǵan jyltyraǵan tósbelgi oǵan kópshilik aldynda, júrgen ortasynda abyroı, bedel bere me eken?

Zańǵar jazýshy Ábish Kekil­baevtyń: «О́mir boıy aly­syp-julysyp júrip pysy­qaı­lyqpen tabylatyn ótirik dańq araǵa jyl túspeı jatyp, kósh­ken jurttaǵy kúl tókken tóm­pekteı jermen-jeksen shó­gip, jutap shyǵa keledi» degenin sanaǵa toqı bermeımiz-aý...

Saǵyndyq ORDABEKOV,

dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor

TARAZ