Ordadaǵy jármeńke

Jármeńke júıeli qalyp­tasqanǵa deıin Bókeılik qazaqtary malyn Oral, Gýrev, Astrahan, Saratov, basqa qalalardaǵy orys jár­meńkelerine aparatyn. Júz­degen shaqyrymǵa aıdaǵan mal júdep, aryqtap ketetin. Ári jol toryǵan qaraqshy da saýda kerýenderin úlken shyǵynǵa ushyratatyn. Uzaq jol artyq shyǵyn, qosymsha eńbek edi. Ári qazaqtar Reseı kópesterine maldy arzan baǵaǵa ótkizýge májbúr boldy. Osyndaı ekonomıkalyq jáne áleýmettik qıyndyq tusynda Jáńgir han Ordada turaqty saý­da ortalyǵyn qurýdy qolǵa al­dy. Sóıtip, Ordada jármeńke uıym­dastyrýǵa resmı ruqsat alyndy.

Han jármeńkesi 1832 jyldan bastap stavkadan tórt shaqyrym jerde, jylyna eki ret – kóktem men kúzde turaqty jumys iste­di. 1870 jyly jármeńkeni orta­lyq­tan 35 shaqyrym qashyq orna­lasqan Ahýn eldi mekenine kóshirý usynylyp, qazynadan bólingen 56 161 somǵa 316 lavkasy bar 12 úlken korpýs salyndy.

Han stavkasyndaǵy jármeń­ke ekonomıkany damyt­ty, ha­lyqaralyq saýda qatynas­ta­ryn jandandyrdy, qazaq dalasyn­da kásipkerlik negizderi qalyp­tasýyna yqpal etti. Jármeńkege qatysqan saýdagerler qazaq dalasyndaǵy ekonomıkalyq jań­ǵyrýdyń tiregi boldy. Olar tek taýar tasymaldaýshy emes, jańa ıdeıa men mádenıetti jetkizýshi, aımaqtar arasyndaǵy ekonomıkalyq kópir qyzmetin atqardy. Saýdagerlerdiń quramy ártúrli ult pen áleýmettik toptan turdy. Negizgi deldaldar, Han stavkasyna Reseı taýarlaryn ákelýshiler – tatarlar men orys kópesteri bolsa, qazaq saýdagerleri – mal, teri, jún, kıiz jáne et ónimderin satýshylar edi. Al Buhara men Hıýa saýdagerleri shyǵys matalary men zergerlik buıymdardy jetkizetin.

Qazaq dalasynda, ásirese Bókeı ordasynda Jáńgir han tusynda (1823–1845) Reseı ım­perııasynyń úlgisinde gıldııaly saýdagerler ınstıtýty boldy. Bul júıe kópesterdiń múlik jaǵdaıy men saýda aınalymyna qaraı úsh topqa bólinetin.

1-gıldııa kópesteri – saýda aınalymy óte úlken, shetelmen saýda jasaýǵa quqyly, eń baı jáne yqpaldy top boldy. Olarǵa bank nesıelerine, iri jármeńkelerge, qalada úı ıelenýge ruqsat berildi. Ádette, ataqty tatar kópesteri, orys kópesteri osy topqa jatty.

2-gıldııaly – orta dárejeli kópesterge Ishki Reseıde gýberna­aralyq saýda jasaýǵa ruqsat etildi. Keıbir jaǵdaıda, belgili bir kásiporyn ıeleri de osy topqa endi.

Al 3-gıldııaǵa shaǵyn aýqym­dy, kóbine jergilikti saýdagerler – qolónershiler, bazar saý­da­gerleri, jármeńkelerge qaty­satyn qarapaıym kópester jatatyn. Aýyldyq jerde jıi kezdesetin qazaq, tatar, bashqurt arasynan shyqqan saýdagerdiń kóbi osy topqa sanaldy.

Jáńgir hannyń reformasy arqasynda saýda damyp, gıldııaly kópester qatary artty. Arhıv pen muraǵat derekterinde HIH ǵasyrdyń 30-60 jyldarynda jármeńkege qatysqan birqatar saýdagerdiń aty-jóni kezdesedi.

Ordada hannyń shaqyrýymen saýda isimen aınalysyp, úlken kapıtal jınaǵan saýdager – Tambov gýbernasynyń 3-gıldııa kópesi Danılo Medvedev bolatyn. Ol áýeli stavkada aǵashtan úı turǵyzǵandarǵa qurylys materıalyn satyp, sharýasyn dóńgeletken. Qurylys qarqyny báseńdegen soń baý-baqsha ósirip, jýa, qııar, qyzanaq satýmen shu­ǵyl­dandy. Qosymsha qus sharýa­shylyǵymen de aınalysyp, taýyq pen qaz etin, jumyrtqasyn satyp, paıdaǵa keneldi. Sonymen qatar D.Medvedev Meshitqum, Seıitqalı, Jetibaı sııaqty aýyl­dardy aralap, turmystyq zattardy malǵa aıyrbastaǵan. Mysaly, samaýryn – 4-5 qoıǵa, 1 qadaq sháı 2 qoıǵa teń bolyp­ty. Hannyń usynysymen D.Medvedev dúken-lápke, qoıma salatyn qury­lys materıalyn, aǵash pen temir buıymdaryn ákelip satyp, jármeńkeniń ashylýyna úles qosty. Sonymen qatar jár­meńke kezinde jibek jáne qaǵaz buıym­daryn, mata, shaı, qant, temir zattardy, nan, suly, basqa da turmystyq taýarlardy tasymaldaǵan.

Orda jerinde alypsatar­lyqpen aınalysqan saýdagerler tez baıyp, tovar aınalymyn birneshe ese ulǵaıtqan. 3-gıl­dııa kópesi D.Medvedev alǵash­qy kapıtaly – 20 kúmis rýblin 20 jyl ishinde 25 myń rýblge jetkizdi. Astrahandyq kópes D.Izmaılov jeke saýda júrgizýdi 1817 jyly bastap, bir jyldyń ishinde ıeligindegi 64 000 rýbl saýda aınalymyn 1 195 000 rýbl deńgeıine deıin kóterdi. Osy aqshanyń 250 000 rýbli – jeke kapıtaly edi.

Saratov gýbernasynyń 3-gıldııa kópesi Fılıpp Jıtkovtiń birneshe saýda núktesi men qoıma bólmesi bolǵan. Ol jármeńke kezinde jibek, qaǵaz jáne teri buıymdaryn, astyq, aǵash jáne kó­mir tasymaldaǵan. Ol han shaqyr­ǵan alǵashqy orys maman­nyń biri edi. 1830–1840 jyldary Ordada dárihana men oqý-aǵartý isin uıymdastyrdy. Qazaq tiline úırenip alyp, jergilikti halyqpen jaqsy qarym-qatynas jasaǵan.

Tatar kópesi Ǵabdolla Rahma­týl­lın de Ordada iri dúkender men óndiris uıymdastyrǵan. Jáńgir hannyń senimine kirgen iri saýdager Ordadaǵy iri dúkenderge ıelik etip, turmystyq taýarlar men kıim-keshek satýmen aınalysty. Jáńgir hannyń keıbir bastamasyn qarjylaı qoldady. Qazaqsha, oryssha, tatarsha sóı­lep, ol da halyqpen tyǵyz aralas­qan.

Qazanda qyzmet etken taǵy bir tatar Habıb Hýjaseıitovtiń saýda núktesi, qoıma bólmesi bolǵan. Ol Ordaǵa jibek jáne qaǵaz buıymdaryn, shaı, qant, nan jáne túrli ydys-aıaq tasyǵan.

Ordada birneshe dúken usta­ǵan iri saýdager Aflaton Ýra­zov­­tyń Han stavkasynyń ózin­de 5 úıi bolǵan. Ol Máskeý, Astra­han qalalarynan halyqtyń kún­­de­likti turmysyna qajetti zattar­­dy tapsyryspen aldyryp otyrǵan.

Ýálıolla Mınkın esimdi tatar saýdageri Han stavkasyna Qazan gýbernasynyń Shyrdan aýylynan kelgen. Ol Orda turǵyndarynan teri men jún jınap, Astrahanǵa túıe kerýenimen jetkizip, odan ári parohodpen Novgorodqa deıin aparypty. Tapqan pulyna Han stavkasynan aǵashtan úı turǵyzǵan. Sol úıiniń janynan birneshe dúken de saldyrǵan.

Mustafa Jolamanov – berish rýynyń esen taıpasynan shyqqan qazaq saýdageri, onyń 3 saýda núktesi, 1 qoıma bólmesi bolǵan. Ol qaǵaz buıymdaryn satyp, dúkenderdi jalǵa bergen. Han stavkasynda turyp, osynda 1881 jyly 78 jasynda dúnıe salǵan.

Baıbaqty rýynan shyqqan qazaq saýdageri Eráli Itesovtiń de 2 saýda núktesi bar eken. Ol da qaǵaz buıymdaryn satyp, dúkenderdi jalǵa beripti. Alasha rýynan shyqqan qazaq saýdageri Begaıdar Qarabasov usaq-túıek jáne un saýdasymen aınalysqan, bir lápkelesi. Al berish rýy­nan shyqqan Beketaı Shonǵaev esimdi qazaq saýdageri de 1 lápkede qaǵaz buıymdary men usaq zattar satypty.

Bókeı Ordasyndaǵy astyq saý­dasymen Sveshnıkov, Portkov jáne Qaraýylqoja Babajanov aınalysqan. Olar bókeıliktiń belgili bir aýmaǵyn ózine qaratyp, astyq pen onyń ónimderin satý isinde monopolııa ornatýǵa tyrysqan.

Sol kezderi Ordada saýda aınalymy artýymen qatar, kóp­tegen kásip túri paıda boldy. Saýdagerler tek saýdamen shektelmeı, qoǵamǵa qajetti qyzmet túrlerin alǵash uıymdastyrǵan jandar edi. Olardyń alǵashqy býyny dúken men lápke ashty, qoıma saldy, keıin qonaqúı, monsha, naýbaıhana paıda boldy, maı shaıqap, sabyn qaınata­tyn, teri ıleıtin óndiristik kásiporyn­dar iske qosyldy. Bul halyqtyń qajetin óteýmen qatar, qoǵamda kásipkerlik mádenıettiń tamyr jaıýyna yqpal etti.

Han Ordasynda turǵan Grıgorıı Medvedev esimdi orys kópesi maı men sabyn shyǵaratyn, teri ıleıtin shaǵyn sehtar ashty. Ol da Jáńgir hanmen tyǵyz baılanysta boldy. Keı derekte Jáńgir han onyń kásibin qoldap, jer bólip bergeni jazylǵan. О́ndirilgen maı, sabyn, teri buıymdary qazaq aýyldaryna, kórshi aımaqtarǵa satyldy. Onyń kásibinde jergilikti qazaqtar jaldanyp jumys istedi – bul qazaq jerindegi jumysshylardyń alǵashqy tolqyny edi.

Pavel Epıfanov ta Ordada saýdamen aınalysqan, gıldııa dárejesi bar kópestiń biri edi. Onyń saýda núktelerinde tuz, kerosın, sirińke sııaqty kúndelikti halyq tutynatyn taýarlar satylǵan. О́ziniń jeke naýbaıhanasy da bolypty. Orda qazaqtary ony «banki bala» dep atapty – óıtkeni qoly ashyq, qaryzǵa aqsha bergish bolǵan. Ol qazaqtarǵa taýardy qaryzǵa, ıaǵnı jazyp ta beredi eken.

Qujattarǵa kóz salsaq, 1861 jyly Kamyshın kópesi Dob­rynın Ordada monsha salý úshin Ýaqytsha keńespen shartqa otyrǵan. Al 1862 jyly 16 qazan­da 2-gıldııa kópesteri Dýbov­skııler, Shıshın, Kalash­nıkov esimdi meshandar Ýaqyt­sha keńespen kelisim jasap, Han Ordasynda 2 qonaqúı us­taýǵa, jármeńkelerde tarazy­lar ornatýǵa jáne qazyna ǵımarattaryn jylytýǵa 250 sajyn otyn aǵashyn tasyp ákelýge mindettengen.

HIH ǵasyrdyń ortasynan bastap jármeńkege kelýshi­ler sany artyp, olar Ordada turaq­ty qonystana bastady. Saýdager­lerdiń stavkaǵa turaq­tap qalýy demografııaǵa da áser etti. 1851 jylǵy derekte Han Ordasynda: 346 qazaq, 193 tatar, 120 orys, 13 bashqurt, 15 armıan, sonymen qatar 134 áskerı kazak bolǵany kórsetilgen. 1841 jyly Han stavkasynda 41 úı bolsa, 5 jyldan keıin úı sany 89-ǵa jetken. Sonyń altaýy – hannyń ıeli­ginde, 4 úı – sultandarda, Oryn­bordan shaqyrylǵan han kanse­lıarııasynyń azııalyq sheneý­nikterinde – 4, orystarda – 10, Qazan tatarlarynda – 12, armıan­darda – 2, astrahandyq kópes­terde – 5, qazaqtarda – 41, kazak otrıadtarynda 2 úı bolǵan. Sonymen qatar 1846 jyly Ordada 46 dúken, al 1851 jyly 152 dúken bolǵan, sonyń 114-i aǵashtan jasalǵan.

Bókeı Ordasyndaǵy Jáńgir han ashqan jármeńke bir ǵasyrǵa jýyq jumys istep, keńes ókimeti baılardy kámpeskelep, jappaı ortaqtandyrý saıasatyna kóshken 1929 jyly jabyldy.

Han stavkasyndaǵy jármeńke – qazaq tarıhyndaǵy alǵashqy saýda-ekonomıkalyq reforma nátıjesinde paıda bolǵan erekshe qubylys. Jármeńke ekono­mı­kaǵa ǵana emes, bilim, mádenıet, halyqaralyq qarym-qatynas salalaryna da serpin berdi. Búginde bul tarıhı jármeńke – ulttyq tarıhtyń, memlekettilik pen jańǵyrtýdyń naqty dáleli.

Perızat ESQALIEVA,

Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵynyń ádistemeshisi

Batys Qazaqstan oblysy