Bıyl belgili qalamger, fılolog-ǵalym, ult qaıratkeri Sapabek Ásiptiń týǵanyna 100 jyl toldy. Qart kósemsózshi bar sanaly ǵumyrynda Alash ardaqtylary ustanǵan ult múddesin murat tutty. Osy jolda kúreskerlik maqsatynan taımady.
Qazaq úshin eń qasterli dúnıe – jer. Osy ulan-baıtaq dalany babalarymyz bilektiń kúshimen, naızanyń ushymen qorǵady. Sóıtip, keıingi urpaqqa qundy mura qaldyrdy. Alaıda ár zamanda ushqan qustyń qanaty talatyn saıyn dalaǵa qyzyǵa da, qyzǵana da qaraǵandar kóp boldy. Ásirese úsh ǵasyrǵa sozylǵan otarshyldyq saıasat halqymyzǵa óte aýyr tıdi. Shyndyǵynda, el eńsesin kótertpedi. Tuqyrtyp tastady. Oty, sýy mol qunarly jerler tartyp alynyp, kelimsekterge berildi. Qonysynan aıyrylǵan jergilikti jurt shól jáne shóleıt aımaqtarǵa yǵystyryldy. Osy jan aýyrtyp, ózek órteıtin máseleni merzimdi baspasózde alǵash kótergen qalamgerdiń biri – Sapabek Ásip edi. Aıtýly tulǵa bul taqyrypty tereńnen tartyp ashyp jazdy. Ashynyp jazdy. Buǵan ol «Qaýqarsyz qazaq máselesi» atty kitabyndaǵy «Jersiz kúnimiz joq» atty maqalasynda keńirek toqtalǵan. Onda: «Qazaqtar HIH ǵasyrdyń 70-jyldarynan bermen qaraı qunarly jerlerinen aıyryla bastaǵan. Aqyrynda kelip qazan tóńkerisine deıin 45 mıllıon desıatına taıaq shanshysa tal shyǵatyn qunarly jerin qoldan bergen. Oǵan ishki Reseıden kóshirip ákelgen kádimgi krestıandar, jeri joq mujyqtar qonystandyrylǵan. Sóıtip, qazaqtar jaýatyn jańbyry joq, shalqyp jatqan kóli joq, býyrqanyp aǵyp jatqan ózeni joq, jeriniń betinde qunarly topyraǵy joq shól dalaǵa qýyldy», deıdi shamyrqanyp. Taǵy bir eńbeginde: «Qazaqstan terrıtorııasynda 271 mıllıon gektar jer bar, sonyń 180 mln gektaryn biz jaıylymdyqtar dep júrmiz. Onyń úshten biri shól jáne shóleıt, qonysqa, sharýaǵa jaramaıtyn jer. Ne durystap mal baǵýǵa kelmeıdi. Shapsań, gektarynan 1,5-2 sentnerden artyq shóp ala almaısyń. Al qunarly jerlerden bir gektardan 10-15 sentner shóp alýǵa bolady. Shóleıt jerge shyǵarǵan shyǵynnyń esebi mynadan bes ese artyq, alatyn ónim bes ese tómen. Onymen qalaı kún kórýge bolady?», deıdi kósemsózshi.
Keńes ókimetiniń shańyraǵy shaıqala bastaǵan jyldary elimizde «artta qalǵan 71 aýdan» degen másele jıi kóterildi. Bul problema beker aıtylmady. 1989 jylǵy 27 naýryzda Qazaqstan KSR Mınıstrler keńesi Prezıdıýmynyń keńeıtilgen jıynynda respýblıkadaǵy aýdandardyń ekonomıkalyq-áleýmettik jaıy talqylandy. Sol ýaqytta elimizde barlyǵy 205 aýdan bolǵan eken. Solardyń arasynan damýy jaǵynan keıin qalǵan 71 aýdan naqtylanǵan. Al turǵyndarynyń tabysy az, kúnkórisi qıyn, áleýmettik jaǵdaıy óte nashar 30 aýdan anyqtalǵan. Bul – jeri jutań, kúre joldan alys, temirjoly joq eldi mekender. Eń negizgisi, damymaı qalǵan aýdandarda qazaqtar qonystanǵan. Osy jaǵdaı qalamgerdi qatty oılandyrdy. Qanshama serııalyq maqalalar jazdy. Bılikke jergilikti jurtty qunarly ólkege qonystandyrý kerek dep máseleni tikesinen qoıdy. Damyǵan elderde ondaı jerde ómir súrgen halyqqa 200-300 paıyz qosymsha qarjy tóleıdi. Al bizde ony eskergen eshkim joq dep dabyl qaqty.
Ǵylymda «Tantal azaby» degen uǵym bar. Osy taqyrypqa alǵash tarıhshy-ǵalym Ermuhan Bekmahanov qalam terbegen. Bul termın grek mıfologııasynan alynǵan. Tantal – aýyr qylmystary úshin máńgilik shól, ashtyq azabyna kesilgen uǵymdy bildiredi. Ult qaıratkeri ǵalymnyń osy eńbegin keıingi urpaqqa qaldyrǵan ósıet kitaby dep baǵalady. «Qazaqtyń «Tantal azabyn» tasqa basylǵan tarıhı ádebıette kórsetip, dáleldeý degenimiz ulttyq qasiretimizdi ashyp aıtyp, ózimizdi ózimizge tanytý bolǵanyn túsiný qıyn emes. Bar qyrsyq soǵan tıisti, mán bermegenimiz ǵoı. Táýelsizdik aldyq. Biraq onyń aýyr zardaptary – «Tantal azabynan» qazaqty qutqarý máselesi kún tártibine áli qoıylǵan joq. Shól jáne shóleıt aımaq turǵyndary kúni keshegideı «muz ústindegi balyqtaı» týlap jatyr. Bul jer qadirin bilmegendiktiń qyrsyǵy», deıdi ol. Keıin osy máseleni odan ári indete qaýzap, «Tantalovy mýkı stepı» atty orys tilinde kitap shyǵardy.
Barlyq sanaly ǵumyryn ultqa qyzmet etýge arnaǵan qart jýrnalıst ár dúnıesinde halqymyzdyń óz jerinde tartyp otyrǵan taýqymetin ashy shyndyqpen jazdy. 90-jyldardaǵy ekonomıkalyq qıynshylyq, ásirese qazaq aýylyna aýyr soqqy bolyp tıdi. Aýyl turǵyndary kúnkóris qamymen jappaı qalaǵa kóshe bastady. Osy úrdis áli de úzilgen joq. Otyz jyldan beri aýyldyń da jaǵdaıy jaqsaryp kete qoımady. Qanshama eldi mekender jer betinen joıyldy. Bul máseleni Ásipuly azattyq alǵan tustan bastap kóterdi. Oǵan avtordyń «Aýyl múddesine táýeldi emespiz be?», «Aýyl kóship barady», «Aýyl baıǵus minekeı» atty maqalalary dálel. Osy jyldary qıynshylyq qursaýynda qalǵan Torǵaıdaǵy jerlesterin qoldaý úshin arnaıy qor ashyp, qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı kómek qolyn sozdy. Kópbalaly otbasylarǵa tegin un úlestirdi.
Dál osy kezeńde qurt aýrýymen aýyrǵandar arasynda basqa ult ókilderimen salystyrǵanda baıyrǵy halyqtyń sany úsh ese kóbeıgen. Onyń sebepteri de bar. Sonda avtor «Týberkýlez – genosıd qarýy» atty maqalasynda bylaı deıdi: «Qazaqty genosıdten shyn azat etý úshin eń basty eki mindetti oryndaýǵa qajet: birinshiden, patsha ókimeti tartyp alǵan qunarly aımaqtardy baıyrǵy ıelerine qaıtaryp, jańadan qonystandyrý; ekinshiden, shól jáne shóleıt aımaqtarǵa rezervasııalar mártebesin berip, soǵan laıyqty jeńildikter jasaý máselelerin kún tártibine qoıýdy bilmedi. Sondyqtan da qazaq genosıd soqqysy astynda qala beredi».
Biregeı tulǵanyń taǵy bir erligi – qazaq jerin satýǵa qarsylyǵy. Sol úshin talaı márte basyn báıgege tikti. Bıik minberlerde sóz alyp, kesip sóıledi.
«Meniń aıtarym – qazaqqa jany ashıtyn úkimet bolatyn bolsa jerdi jekemenshikke de bermeý kerek, jerdi satýǵa da tyıym salý kerek. Eń aldymen qazaqtardy qunarly jerlerge ornalastyrǵan jón. Jerdi satý, ony jekemenshikke berý – qazaqtyń keleshegin qurtý degen sóz», dep qanjardaı tilip aıtty.
Jańa ǵasyr basynda Sapabek Ásipuly Qazaqstan Jazýshylar odaǵy janynan «Jer jáne qazaq taǵdyry» atty komıssııa quryp, sonyń tóraǵasy boldy. Oǵan belgili jazýshylardy tartty. Komıssııa el taǵdyry jaıynda birtalaı jumys atqardy. Parlament depýtattary aldynda jerdi satpaý jóninde eldiń muńy men zaryn aıtty. Úkimetke jer máselesin naqty dáleldermen jetkizdi. Jýrnalıst osy ustanymyn aqyrǵy demi úzilgenshe ózgertpedi. Marapattan da bas tartty. Alaıda qaıratker eńbegi esh ketken joq. Parlament Senaty: «Jer satylmaıdy jáne sheteldikterge jalǵa berilmeıdi», degen túzetýlermen «Jer týraly» zańdy qabyldady. Biraq bul zańdy ózi kóre almady.
Ult qaıratkeriniń barlyq ómiri kúreske toly. Buǵanasy qatpaǵan bala jasynan eńbekke aralasty. Aýdandyq, oblystyq gazetterde qyzmet istedi. Qazaq sovet ensıklopedııasy bas redaktorynyń birinshi orynbasary boldy.
Men Capabek esimin bala kúnimnen estip óstim. О́ıtkeni biz bir aýyldan bolamyz. El qarııalary onyń jasynan aýyryp, qıyndyq kórse de, kózdegen maqsatyna jetpeı qoımaıtyn maqsatkerligi men eńbekqorlyǵyn súısinip aıtatyn edi. Bizdiń aýyldan shyqqan alǵashqy qalamger edi. Osydan bes jyl buryn «Ana tili» gazetinde «Qara narlar qatary kóbeısin» degen maqalasynda belgili pýblısıst Qaınar Oljaı: «HHI ǵasyr basyndaǵy eń qurmetti jýrnalıst – Sapabek Ásip», dep baǵa berdi. Mundaı qurmetke qalam ustaǵan jýrnalıstiń bári ıe bolmaıdy. Oǵan ultqa jan-tánimen qyzmet etken azamat qana laıyq. Sapabek Ásip osyndaı tulǵa...