Kúzdiń uzaq keshi...

Yqylym zamannan tas qoranyń ıyq tusyn jaılaǵan Babaı bul ýaqytta aýylǵa túsip qoıýshy edi, bıyl qoıyn órgizip, áli otyr. Áýdem jerdegi jalǵyz úıdiń syǵyraıǵan jaryǵy aýyl­dan kórinip turady. Tórtten ja­natyn jaryqqa qarap, ne de bolsa, kúz uzaq bolady desken aýyl­dyń úlkenderi. Olaı deı­tini, Babaıdyń kún raıyn boljaýy dál keledi. Qandaı tyl­sym baryn kim bilsin, qorasy­nyń qabyrǵasyna qaǵyp qoıǵan shy­byqqa qarap, kún jaýady ıá bolmasa ashyq turady dep dóp basyp otyratyn. Qaǵazy sarǵysh tartqan qoıyn dápterine kúnniń raıyn kúndelikti túrtip otyratyn. Jas shamasy seksen­nen asqan aqsaqaldyń azan shaqyryp qoıǵan aty – Máýitqazy. Qojyr-jojyr jelkesine, túsińki qa­ba­ǵy men ótkir kózine, qolaǵashtaı tanaýyna, edireıgen murttyń astynan salpıǵan ernine qarap, aýyldastary Babaı atap ketse kerek-ti. Elmen esendeskeni bol­masa, ashylyp kóp sóılese ber­meıdi. Qaıbir jyly qaladaǵy ul-qyzdary kóshirip alamyz dep úgittegen de. Bala jastan dala kezip ósken ol qalaǵa baryp qamalsyn ba?! Tabıǵatta týdym, tabıǵatta ólem dep toq­taý salǵan.

Altaıdyń tabıǵaty qaı mezgil bolmasyn, qulpyryp turady. Tipti mynaý júdeý tartqyzǵan qara kúzdiń ózi qandaı ǵajap?! Aptasyna bir ret shyǵar, qoıy kúngeı betke shyǵyp, úıezdeı qalǵan ýaqytta býyryl qasqasyn taqymdap, aýylǵa túsedi Babaı. Dúkennen kerek-jaraǵyn qos qorjyny­na toltyryp, mádenıet úıiniń bir buryshyndaǵy kitaphanaǵa toqtaıdy. Sol kitaphananyń bu­rylysynda Babaıdyń atynan bas­qa kólik kórmeısiń. Oqyma­ǵan kitaby joq shyǵar. Bul joly alǵan kitabyn jata-jastana san qaıtara taǵy oqydy. Oral­han Bókeıdiń «Kerbuǵysy». О́zi de taǵylyqta ómir súrgen soń ba, ań-qus, taý-tas týraly jazyl­ǵan shyǵarmalardy kóp izdeıdi. Tu­ryp jatqan tóńiregin ǵana emes, tutas Altaıdy kese-kóldeneń ara­lap shyqqan. Qystyń boran-sha­shynyna qaramastan, tabany terimen qaptalǵan kóń shańǵy­syn ilip alyp, kete beretin. Sondaı­da, anaý taýdyń arǵy jaǵynda ne bar deseń, taý bar dep qysqa qaıyratyn. Esimde, bir-aq ret, qo­ıyn qynadaı qyrǵan kókjal­dy qaqpanmen alǵanyn aıtyp maq­tanǵan; «Kolhoz-sovhoz tarap, paıǵa tıgen qoıdy qoraǵa ákelip qamaǵanymyz sol bolǵan. Er­tesi tańerteń qoı qoranyń esigin ashsam, tiri tuıaq qalmaǵan. Tegin kelgen tekke ketti deıin de­sem, kolhozǵa eńbegim az ǵana siń­gen joq. Ashýǵa minip, kókjaldyń izine tústim. Qańtardyń qaqaǵan aıazy. Qorjynda jylqynyń tezegine bir qaınatyp alǵan qaq­panym. Aýyldyń shetindegi jy­lap aqqan bulaqty jaldaı órlepti. Kúnine jetpis shaqy­rymdy eńserip tastaıtyn ıt-qus­qa ilespeıtinimdi bilemin. Bulaq­tyń bastaýyndaǵy jaıylyp aqqan tusyna qaqpanymdy qur­dym da, shynjyryn qardyń asty­men aparyp, tomarǵa eki orap baı­ladym. Ertesinde esik pen tórdeı kókjal túsipti. Shoq­par­­men uryp, ázer óltirgem» degen.

Búgin de kitaphanadan alyp kelgen kitapty aýdaryp-tóń­kerip, «Qasqyr ulyǵan túndeni» oqýǵa kirisken; «Qystyń uza-a-aq keshi... Osyndaıda boıyńdy kernegen sýyqty qýyp shyǵar aıla izdeısiń; osyndaıda «jo­ıylsyn buıyǵy tirlik!» dep jar salǵyń keledi. Ymyrt úıirilip, qas qaraısa boldy, sýly-sylpyń keshki asyn ishe salyp, tas búrkenip jatyp qalar aýyldaǵy aǵaıyndy saǵyna­syń. Ábden qysqaryp, bir qaıyr­maǵa 158 kelmeı qalǵan kún sýyq júzben taýdyń qyr jelkesinen tónip tur. Aq kórpesin aıqara jamylǵan aınalańyz jyldyń basqa mezgilindeı emes, kúmis nurǵa shomylyp, qarańǵylyqqa yryq bermeı uzap baryp uǵy­sady, túnniń qap-qara otaýyna baryp kiredi...» dep bastap oqydy da, kitapty kir sińgen jastyqtyń astyna qoıa salyp, peshtiń aýzyna qaraı otyr­dy. Temekisin tutatty. Kók tútindi burq etkizip, «Oralhan tiri bolsa, kúzdiń uza-a-aq keshi dep bastar edi shyǵarmasyn. Bálkim men de keıipkerine aınalar ma edim» dep kúbirlegen. Iá, Babaıdyń keshken tirligi aýyldyń irgesindegi qora­da degeniń bolmasa, Qońqaıdan kem emes. О́rkenıet kóshinen kesh qalǵan. Tipti qolynda qarapa­ıym qalta telefony da joq. Tilin bilmeımin dep ustamaıdy. Onyń tildesetini tek tabıǵat, kitap. Kitap oqyp jatyp, qaıta atyp turǵan. О́rnektiń tusynda órimdeı qyzdy óltirip tasta­ǵan Altaıdyń qasqyrlaryn ol da qyryp salǵysy keldi. Zań ruqsat berse, jaman aýyzdyń bireýin qaldyrmaı qyryp salar edi. Ony ǵana emes, qaptaǵan qabandy da qyryp tastaýǵa daıyn. Ań aýlaýǵa zań tyıym­ salǵaly qaban qap­tap, elik azaı­ǵan. Qustar qury­ǵan. Dala do­ńyzy eliktiń laǵyn, qustardyń jumyrtqasyn jaıpap júre beredi eken. Tabıǵat­pen bite qaı­nasa qartaıǵan Babaı sonyń bárin baıqap keledi. Baıqap júr­genimen, onyń úni anaý tórde otyrǵan basshy­lardy qoıyp, okrýgindegi sholaq tórelerge de jetpeıdi. Qoı sońynda júrgen qoıshy dep te elemeıdi ony. Áıt­pese, jınaǵan bilimi de mol.

Kúzdiń uza-a-aq keshi. Manaý­raǵan Altaı jotalaryn keshki­sin tuman tumshalaǵan. Áne-mine qar qylaýlaıtyn sııaqty. Kóshede kóldeneń júrgen kisi qarasy kórinbeıdi. Qar jaýǵan túni bizdiń jaq ertegi keıipke enip, qulpyra tússe de tańdana, tańǵala qaraıtyndar neken-saıaq. Tas qora jaqqa kóz salyp edik, Babaıdyń jaryǵy kórinbedi...