О́mirimdi Otan qorǵaý salasyna arnaǵan azamat retinde keń-baıtaq dalamyzdyń kóptegen jerin araladym. Men úshin jerimizdiń ár pushpaǵy qymbat, ár ózen-kóli men taý-tasy ásem. Osy kúz aıynda qasıetti Torǵaı topyraǵyna tabanym tıdi. Buǵan deıin sonaý 90-jyldary Arqalyq qalasyndaǵy áskerı bólimderdiń birine barǵanymda Torǵaı ólkesimen alǵash tanysqan edim. Sol kezde oblys jańa jabylyp, el kóship, úıleri bosaǵan óńirdi kórip, kóńilim jabyrqap qalǵan edi. Sodan beri de biraz jyl ótti. Jaqynda Torǵaıǵa qaıta barǵanymda, kóńilim marqaıyp oraldym. Mirjaqyp Dýlatuly armandaǵandaı, Uly dala oıanyp, Torǵaıdyń rýhy qaıta túlegendeı áserde boldym.
Bıyl ultymyzdyń uly perzenti, aqyn ári aǵartýshy Mirjaqyp Dýlatulynyń týǵanyna 140 jyl tolýyna arnalǵan merekelik is-sharalar ótti. Osy aıtýly oqıǵaǵa Astanadan bir top delegasııa poıyzben Qostanaı oblysynyń Torǵaı óńirine attandyq. Bizben birge Premer-mınıstrdiń keńesshisi Eraly Toǵjanov, Parlament depýtattary, zııaly qaýym ókilderi, sondaı-aq taǵdyrdyń jazýymen týǵan jerin tastap, qonys aýdarǵan torǵaılyq qalyń jurtshylyq bar. Saltanatty jıynǵa Parlament Májilisiniń spıkeri, «Amanat» partııasynyń tóraǵasy Erlan Qoshanov pen oblys ákimi Qumar Aqsaqalov ta at terletip keldi.
Mereke joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Qostanaı qalasynda Mirjaqyp Dýlatulynyń eskertkishi ashylsa, Torǵaıda ulttyq rýhty kótergen «Uly dala joryǵy» respýblıkalyq at marafony ótti. Bul dodaǵa elimizdiń 13 óńirinen, Qazaqstan halqy Assambleıasynan, sondaı-aq Qyrǵyzstan men Reseıden (sonyń ishinde Kabardın-Balqar elinen) kelgen 90-nan astam shabandoz qatysty. Bes kúnge sozylǵan marafon barysynda olar Tobyl-Torǵaı dalasy arqyly 500 shaqyrymǵa jýyq joldy eńserdi.
Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov quttyqtaý sózinde ulttyq sporttyń qaıta jańǵyryp kele jatqanyn atap ótti.
Shynynda da, bul dúbir ultty oıatýǵa qosylǵan súbeli úles boldy. Osy joly naryqtyń qatań zańynan qajyǵan jurtty emes, ýaqyt synynan ótken, eńbegin júıelegen, ishki qýaty artqan eldi kórdik. Torǵaı jurty tirshiligin dóńgeletip, eńbektiń kózin, berekeniń ózin taýypty.
Mirjaqyp degende kópshiliktiń oıyna eń aldymen «Oıan, qazaq!» oralady. Bul – óleńniń ataýy ǵana emes, ulttyń rýhanı serpilisiniń máńgilik urany. Sol rýhty qaıta jańǵyrtýdy maqsat etken «Qazaqstan» ulttyq arnasy keıingi jyldary «Mirjaqyp. Oıan, qazaq!» atty teleserıal men derekti fılm túsirip, kórermen yqylasyna bólendi. Sonyń ishinde jastardyń kóńiline oı toqyǵany erekshe qýantady. Osy týyndylar arqyly babamyzdyń kúreskerlik rýhy qaıta tirilgendeı boldy.
Mirjaqyp Dýlatulynyń ǵumyry qazaqtyń azattyǵy men eldik muratyn qorǵaýǵa arnaldy. Alash arysy bir sózinde:«Keıingi býynnyń ata-babasy – búgingi tiri júrgen biz. Biz keleshekti oılamasaq, keıingi násilimiz bizdi qarǵamaı ma?» degen edi. Bul sózder – ulttyq jaýapkershilik pen sana táýelsizdiginiń aıǵaǵy. Torǵaı óńirine kóńil bólý arqyly osy rýhty odan ári asqaqtatamyz dep senemin.
Búgingi urpaq úshin Mirjaqyp murasy – birlik pen eldik sananyń rámizi. Torǵaı tórinde ótken dúbirli toı, at marafony men ashylǵan eskertkish sol rýhtyń, sol oıanýdyń máńgilik jalǵasy ekeni anyq.
Bizdiń top toı aıasyndaǵy is-sharalarmen ǵana shektelmeı, halyqtyń tynys-tirshiligimen de tanysty. Toıdan keıin «Amanat» partııasy Baqylaý komıtetiniń múshesi retinde men, Premer-mınıstrdiń keńesshisi Eraly Toǵjanov pen oblys ákiminiń birinshi orynbasary Arman Ábenov qasıetti óńirdiń jurtshylyǵymen kezdestik.
Eń aldymen, bul óńirdiń basty máselesi jol ekeni aıtpasaq ta túsinikti. Torǵaı jurty ekonomıkanyń kúre tamyry sanalatyn úlken kóliktik magıstraldy kútip otyrǵanyna biraz boldy. Bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen el ortalyǵy men batysyn jalǵaıtyn tasjol Torǵaı óńiri arqyly ótetin boldy. Keıbir alypqashpa áńgimelerdiń kesirinen aýyl jurty «Jol keıbir aýyldardy aınalyp óte me?» dep kúmándanǵan edi. Biz sol aýyl turǵyndarymen kezdesip, Prezıdent bastamalary tolyq oryndalatynyna sendirdik, túsindirý jumystaryn júrgizdik. Osy arqyly halyqtyń kóńilindegi kúmán seıildi. О́ıtkeni elge demeý sóz ben naqty qoldaý qajet.
Sonymen qatar Qarasý aýylyna baryp, ataqty sazger Aıtbaı Muzdahanovpen kezdestik. Aǵamyz qolynan aıyrylsa da, elýden astam kúı jazypty. Qyzy Anar Muzdahanova da – áke jolyn qýǵan jan. Mirjaqyp Dýlatulynyń 140 jyldyǵyna oraı «Oıan, qazaq!» kúıin shyǵarǵan. Aǵamyz aýylǵa Mádenıet úıin salyp berýdi jáne zaıybynyń densaýlyǵyn qaratýǵa kómek surady. Oblys ákiminiń birinshi orynbasary Arman Ábenov Mádenıet úıiniń máselesi kelesi jyly sheshiletinin, oblystyq bıýdjetke engizilgenin aıtty. Al jaqynda jeńgemizdi Astanaǵa alyp kelip, dáriger Abaı Baıgenjınge qarattyq. Qudaı sátin salsa, densaýlyǵy túzeler degen úmittemiz. Budan soń «Torǵaı táji» atalyp ketken tarıhı keshendi óz kózimizben kórip, erekshe áser aldyq. Bul nysannyń avtory – mesenat Sapar Ysqaquly. Qurylysy áli eki jyl jalǵasady. Bul da torǵaılyqtardyń, jalpy el rýhynyń ósýine septigin tıgizetinine senimdimin.
Saparymyz joǵaryda aıtylǵan Arqalyq qalasynda aıaqtaldy. «Uly dala joryǵy» at marafony da osy qalada óz máresine jetti. Oblys ákimi Qumar Aqsaqalov, Premer-mınıstrdiń keńesshisi Eraly Toǵjanov, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Dúısen Qaseıinovpen birge jeńimpazdardy marapattadyq. Biz elordaǵa úlken ásermen oraldyq.
70-jyldardyń basynda aıtýly ult qaıratkeri О́zbekáli Jánibekov Torǵaı ólkesinde qyzmet istegen jyldary eń alǵash «Sherter» folklorlyq-etnografııalyq ansamblin ashqan bolatyn. Ýaqyt óte osy óner ujymy jabylyp qaldy. Endi, mine, araǵa jyldar salyp, belgili qoǵam qaıratkeri Dúısen Qaseıinovtiń qoldaýymen jergilikti fılarmonııa ansambli qaıta ashylǵaly tur. Bul – jaqsylyqtyń nyshany.
О́z basym «Ardager uıymy» respýblıkalyq-qoǵamdyq birlestigi tóralqasynyń múshesi retinde Torǵaı óńiriniń mádenı tabystaryn kóremiz degen úmittemiz. Ardagerler arasyndaǵy voleıbol týrnıri men áskerı orkestrler festıvalin qasıetti Torǵaı tórinde ótkizýdi josparlap otyrmyz. Osy arqyly torǵaılyq jurtqa tamshydaı bolsa da qoldaý kórsetkimiz keledi.
Torǵaı rýhynyń túleýi Alash jurtynyń rýhyn asqaqtatady degen senimdemin.
Abaı TASBOLATOV,
general-leıtenant, qoǵam qaıratkeri