Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda esirtkige táýeldilerdiń emdeý-saýyqtyrý sharalarymen jetkilikti deńgeıde qamtylmaı otyrǵanyna nazar aýdarǵan edi. «Kez kelgen esirtki túriniń óndirisi men satylymyna qatań tyıym salynyp, memlekettiń jiti baqylaýynda bolýy kerek», dedi Prezıdent.
«Sıntetıka» saýdasy beleń alyp tur
Byltyrdan beri Ishki ister mınıstrligi júıesinde Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl komıteti jumys istep keledi. Bul qadam esirtki qylmysyna qarsy kúreste keshendi ári ınnovasııalyq sheshimder qabyldanýyn qamtamasyz etti. Jyl basynan beri esirtki qylmysynyń sany 2,8%-ǵa kóbeıgen. Esirtki zattarynyń tárkilenýi eki ese ósken. Onyń ishinde sıntetıkalyq esirtkiniń kólemi úsh esege artypty (1,1 tonnaǵa deıin). Jedel is-sharalardyń arqasynda 7 mıllıonnan astam esirtki zattary zańsyz aınalymǵa jiberilmegen. 105 jasyryn esirtki zerthanasy joıylǵan, olardyń 12-si sıntetıkalyq esirtki óndirýmen aınalysqan, 93-i fıtozerthana sanalady. Jalpy, 24 myń tonnaǵa jýyq prekýrsorlar tárkilengen. Bıyl mamyr aıynda Almaty oblysynda sıntetıkalyq esirtki óndirgen iri zerthananyń qyzmeti toqtatylǵan. TMD elderiniń biriniń azamaty ustalyp, 140 kg-dan asa daıyn ónim, shamamen 8 tonna hımııalyq zattar tárkilendi. Bul zattardan qylmyskerler shamamen 4 tonna sıntetıkalyq esirtki daıyndaýdy josparlaǵany belgili boldy.
Ishki ister mınıstrliginiń bıyl atqarǵan jumystarynda aıtarlyqtaı ilgerileý baıqalady. Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl komıteti tóraǵasynyń orynbasary Qýandyq Áljanovtyń aıtýynsha, esirtki tasymalynyń 114 óńiraralyq arnasy anyqtalyp, 2 halyqaralyq arna jabylǵan.
– Uıymdasqan qylmystyq toptarǵa qatysty 26 qylmystyq is qozǵaldy, olardyń beseýi transulttyq deńgeıde. Internet jelisindegi esirtki qylmystaryn anyqtaý jónindegi jumys júıeli. Jasandy ıntellekt negizinde ınternet keńistigin baqylaýǵa arnalǵan aqparattyq júıeler engizilip jatyr. Bul iske eldegi jetekshi IT-kompanııalardyń, qoǵamdyq uıymdardyń mamandary tartylady. Anyqtalǵan esirtki saıttaryn «Kıberbaqylaý» júıesi arqyly buǵattaý maqsatynda derekter Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine joldanady. «Telegram» messendjerimen birlese otyryp akkaýnt ıelerin anyqtaý jumysy júrip jatyr. Onda 170 iri ınternet-platforma anyqtaldy. Esirtki bıznesinde paıdalanylǵan 44 myńnan astam kartalyq shot buǵattalyp, 2,5 mlrd teńge kólemindegi qarajatqa tosqaýyl qoıyldy, – dedi Q.Áljanov.
Nashaqor sanyn naqty bilý qıyn
Esirtki satýmen aınalysatyn ınternet platformalar, kúdikti siltemeler kún saıyn anyqtalyp, buǵattalyp jatyr. Degenmen jumysyn ǵalamtor keńistiginde ashyq jarnamalaıtyndardyń árbir áreketin sol mezette baqylap otyrý qıyn. Bir arna buǵattalsa, ekinshi jaqta 10 ınternet-arna asha salý olarǵa túk te qıyn emes. Eń ókinishtisi, oń-solyn tanymaǵan jasóspirimder, jastar esirtki qylmysyna baryp nemese hımııalyq zattarǵa áýes bolyp, ýlanyp qalyp jatyr.
Astana qalalyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynda nashaqorlyqqa táýeldilikpen esepte turǵan adamdardyń sany myńǵa jýyqtaǵan. Jaǵdaıdyń sebep-saldaryn ortalyq dırektorynyń medısına jónindegi orynbasary Almagúl Aıtjanovadan surap bildik.
– Astana qalasynda ǵana emes, elimizdiń barlyq derlik óńirinde esirtkige qumar adamdardyń naqty sanyn bilý múmkin emes. Esepte turǵandardyń sany myńǵa shamalas desek, shyn mánindegi esep budan áldeqaıda kóp bolýy múmkin. Sebebi turǵyndar nashaqorlyqqa beıim ekenin moıyndaýdan qorqady, týǵan-týystan jasqanady. Sonyń kesirinen óziniń bolashaǵyna balta shapqanyn bilmeıdi. Qazir elimizde jekemenshik ońaltý ortalyqtary kóp. О́kinishke qaraı, ol ortalyqtar bizge esep bermeıdi. Másele esep bergende emes, jekemenshik ortalyqtardy jaǵalaǵandar bir emnen keıin jaman ádetten aryla almaıdy. Nashaqorlyq jóninde dıspanserlik esepke alynbaǵan soń ádetin qaıtalaı beredi. Ol adam bizge kelse, standarttarǵa saı emsharamen, ońaltýmen qamtylady. Úsh jyl emdelip, jańa ómir bastaýǵa múmkindigi joǵary. Osy aralyqta narkologııalyq dıspanserdiń esebinen de alynady. Túzý jolǵa túsip, jańa ómir bastaý óz qolynda, – deıdi A.Aıtjanova.
О́zekti órteıtin ókinish
Astana qalasyndaǵy psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy 450 naýqasqa, onyń ishinde 300 tósektik oryn psıhıatrııaǵa, qalǵan 150 oryn narkologııalyq aýrýǵa shaldyqqandarǵa arnalǵan. Ortalyqta nashaqorlyqqa táýeldi adamdar ǵana emes, ishkilikke salynǵandar, qumar oıynǵa baılanǵandar da em alady. Nashaqorlyqqa boı urǵandardyń kóbi 18 ben 30 jas aralyǵyndaǵy azamattar. Biz áńgimege tartqan bir pasıenttiń jasy 24-te eken, tepse temir úzetindeı jigit. Esirtkiniń áseri bolsa kerek, qol-aıaǵy dirildep, oıy shashyrap, qınala sóıledi. Onyń osy ortalyqqa kelgenine 25 kún bolǵan.
– Esirtkiniń jańa túrin alǵash qoldanǵanda tula boıym shymyrlap, oılaýdan qaldym. Buryn-sońdy keshpegen sezimge mastandym. Araǵa úsh kún salyp, álgi sıntetıkalyq esirtkiniń kúshi qaıta bastaǵanda dúnıeniń astan-kesteńi shyqqandaı kúı keshtim. Álsiredim, jigerim qum boldy. Ekinshi, úshinshi márte qoldanǵannan soń esirtkige múlde úıir bolyp aldym. Segiz jyl qalaı ótkenin, ómirimniń kúl talqany shyqqanyn ańdamappyn. Psıhologııalyq, fızıkalyq qysymnan arylý óte qıyn. Ortalyqta alǵashqy kezeńde fızıkalyq jaǵdaıdy qalypqa keltiretin dári-dármektermen aǵzany tazalaıdy. Keıin ońaltý kezeńi, salamatty ómirge beıimdeý bastalady. Tolyq em alyp shyǵý josparymda bar. Kolledjde aspaz mamandyǵyna oqyǵanmyn, jumys ta istedim. О́mir alda, em alyp, saýyǵyp shyqsam jumys tabylady, – deıdi pasıent.
Ortalyqtyń bir artyqshylyǵy – munda psıhoterapevtermen qatar buryn nashaqorlyqqa áýes bolyp, qazir saýyqqandar keńes beredi, jol nusqaıdy. Keıipkerimiz bir sózinde sol kómekshilerdiń nashaqorlyqpen kúrestegi tásilderdi barynsha túsinikti jetkizetinin aıtty. Biz áńgimelesken ekinshi pasıenttiń ortalyqqa kelgenine 97 kún bolypty. Jasy 34-te. Birer kúnde otbasymen qaýyshyp, jumysqa ornalasýǵa asyq.
– Ońaltýdyń arqasynda esirtki zattaryn tutynbaǵanyma eki jyldan asty. Túıgenim, nashaqorlyq sozylmaly aýrý ispetti. Ony bir kórgen soń esirtkige qumarlyq ómirdiń sońyna deıin basylmaıdy. Sondyqtan emshara nashaqorlyqty sanaly túrde moıyndaýdan bastalady. Men de sıntetıkalyq esirtkini moıyndamaı, ońaı qutylamyn dep otbasyma ýáde bergen jastyń birimin. Eń qaterlisi – sıntetıkalyq esirtki. Oǵan táýeldilik bir paıdalanǵannan bastalady. Ortalyqqa óz erkimmen keldim. On jyl burynǵy sát qaıtyp kelse, esirtki, ishimdikti múlde tatyp almas edim. О́tken ótti, alda qalypty ómirge oralyp, otbasymmen tatýlassam, balalarymmen qaýyshsam degen nıetim bar, – deıdi taǵy bir keıipkerimiz kúrsinip.
Túsindirý jumystary júıeli júrgizilse...
Ortalyqtyń psıhıatr, narkologi Toqtar Qoıshybekovtiń aıtýynsha, munda esirtkige, ishimdikke táýeldi bolyp kelgenniń shamamen 30-40 paıyzy úsh jylda zııandy ádetinen arylyp, dıspanserlik esepten shyǵady. Qalǵan pasıentter, ókinishke qaraı, baıyrǵy, úırenshikti ádetine basady.
– 1987 jyldan beri narkolog bolyp jumys isteımin. Erterekte esirtkige, alkogolge kóbine eresek adamdar táýeldi bolatyn. Qazir táýeldilik 20-24 jastan bastalady. Bul jastar nashaqorlyqqa tipti erte úıir bolady degen sóz. Olar 15-16 jasta nemese 18-19 jasta esirtki, ishimdikti qoldana bastasa, shamamen 20-dan asqanda esepke alynady. Qazirgi sıntetıkalyq esirtkiler kóbine stımýlıatorlar. Tutynǵan adam birneshe kún uıqysynan aıyrylady. Is-qımyly shırap, energııasy tasyp júredi de esirtkiniń áseri basylǵanda álsizdenip, emosıonaldy kúızeliske túsedi. О́mir súrýden jerine bastaıdy. Adam birneshe kún tynyqpasa, psıhozdyń belgileri paıda bolýy múmkin. Qazir psıhozben keletin jastar kóbeıdi. Olardy psıhıkalyq aýrýǵa shaldyqqan dep aıta alamyz. Sıntetıkalyq esirtki tutynǵandar bizge túskende birer aptada uıqysy durystalǵanymen, birneshe aıǵa deıin eles kórinip, áldeneden qorqyp, úrke qaraýy múmkin. Eń qıyny, sıntetıkalyq esirtkini bir-eki qoldanǵannan adam nashaqor bolyp ketedi. Onyń saldary qaıtymsyz,– deıdi T.Qoıshybekov.
Dáriger qazir sıntetıkalyq esirtkiniń jasóspirimder arasynda keń tarala bastaǵanyn eskerip, odan saqtandyrý maqsatynda túsindirý jumystaryn joǵary synyp oqýshylaryna ǵana emes, 16 jasqa deıingi balalarǵa da júrgizgen durys dep esepteıdi. Astana medısına ýnıversıteti psıhıatrııa jáne narkologııa kafedrasynyń oqytýshysy retinde maman daıarlaý isine kóp kóńil bólý kerek degen usynys aıtady. Bir sózben, esirtkiniń taralýyna qarsy is-qımyl bir sát te tolastamaýy kerek.