Bala kezde fantast jazýshy Aleksandr Belıaevtiń shyǵarmalaryn kózdiń maıyn taýysyp qyzyǵa oqıtynbyz. Sol týyndylardyń ishinde «Professor Doýeldiń basy» atty roman erekshe esimizde qalǵan edi. Jýyrda sol kitapty qaıta oqyp shyqtyq. Sóıttik te, sońǵy otyz jyldyqta qarym-qabileti men bilim-biligin halqyna arnaı almaǵan ózimizdiń Doýelderdiń altyn bastaryn aıadyq.
«Aýa saýdageri», «Arıel», «Balyq adam» syndy ǵylymı-fantastıkalyq tańǵajaıyp týyndylar týǵyzyp, «orystyń Jıýl Verni» atanǵan Aleksandr Belıaevti qazirgi oqyrman umytyp ketkendeı kórinedi. Sóıtse de Aleksandr Romanovıchtiń romanyn qaıyra paraqtaǵanda álem ádebıetine qııal-ǵajaıypqa toly on úsh roman, jetpisten astam áńgime-hıkaıat tartý etken qalamgerdiń búgingi oqyrmanǵa bereri áli de túgesilmegenin, fantastıka janrynyń klassıginiń kitaptaryna qaı zamanda kóz júgirtseńiz de óz ıirimine úıirip áketip, tyń oılardyń oramyna batyratynyn ańǵardyq. Adamzattyń túsine qalta telefon kirmegen ótken ǵasyrdyń basynda-aq keıipkerleri bir-birimen «radıo-telefonmen» («Aýa saýdageri») erkin áńgimelesip júretin jazýshynyń kóripkeldigi óz aldyna, onyń «Professor Doýeldiń basy» týyndysyndaǵy keıbir oqıǵalar búgingi qazaq qoǵamynyń dertimen astasa ketkeni bizdi oıǵa qaldyrdy.
«Professor Doýeldiń basy» – Aleksandr Belıaevtiń eń tanymal shyǵarmalarynyń biri. Bul týyndyny synshylar avtobıografııalyq, ıaǵnı qalamgerdiń óz ómiri týraly roman dep baǵalaǵan. Belıaev te shym-shytyryq oqıǵaǵa toly týyndyny óz ǵumyrymen tyǵyz baılanysty ekenin joqqa shyǵarmaǵan. Árıne, jazýshynyń basy shabylyp, oǵan adam jany túrshigerlik ǵylymı tájirıbeler jasalǵan joq. Biraq qalamger «týberkýlıoz plevrıti» degen dıagnozben alty jyl aýyryp, onyń úsh jylynda denesin múldem qozǵalta almaı jatqanda roman keıipkeri professor Doýeldiń barlyq azabyn óz basynan ótkizdi. Sodan da bolar, Belıaev túrli tútikshemen qany aınalyp, tynys alatyn professorynyń aıanyshty halin ómirde bolyp jatqandaı shynaıy sýretteıdi. Doýelmen birge óz basyńyz da kesilip, arnaıy qondyrǵyda ǵariptiń kúıin keship jatqandaı sezimderge bólenesiz.
Romannyń sıýjetin tutas aıtyp shyǵý – shart emes. Dese de aıtpaq oıymyz ondyqqa tııýi úshin de shyǵarma mazmunyn qysqasha baıandaı keteıik. Fransııanyń Parıj qalasynda turatyn hırýrg-professor Kern o dúnıege ketken adamnyń basyn tiriltý maqsatynda jasyryn tájirıbeler júrgizip, oıyna alǵan nátıjege qol jetkizedi. Professordyń bul jetistiginiń syryn onyń jeke klınıkasyna assıstent bolyp qyzmet etýge barǵan Marı Loran bilip qoıady. Kern jumbaq jaǵdaıda qaza tapqan professor Doýeldiń basyn tiriltip, onyń aqyl-oıyn óz múddesine paıdalanǵan. Áıgili ǵalymnyń «tiri basy» mújbúrli túrde Kernniń aram-pıǵylyn júzege asyrýǵa mindetteledi. Osylaı Kern Doýeldiń aqyl-oıynyń kómegimen birneshe operasııany sátti jasap, talaı oıly basty ózge adamnyń denesine qondyryp, oıyna kelgenin jasaıdy.
Bastyń denesiz tirshilik etýi týraly ıdeıa ádebıette burynnan bar. Oǵan mysal retinde Edvard Peıdj Mıtchelldiń «Denesiz adam» (1877 ) feletonyn, Morıs Renardyń «Doktor Lern» («Jańa qubyjyq», 1908) romanyn jáne Gaston Lerýdiń «Qandy...» (1923) týyndylaryn aıtsaq ta jetip jatyr. Bizge Belıaevtiń ol týyndylardy oqyp-oqymaǵany belgisiz. Belgilisi qalamger qııalyndaǵy oqıǵalar 35 jyldan keıin shyndyqqa aınalyp, adam búıregine transplantasııa jasaldy. Sóıtip, jazýshynyń sheksiz qııaly ǵylymnyń múmkindigine dańǵyl jol ashty.
Qosh! Júz jyl buryn jazylyp, áli kúnge myńdaǵan oqyrmandy ózine baýrap kele jatqan romandy oqyǵanda bizdi múldem basqa kep mazalady. Keıingi kezderi bilimdi qazaq jastarynyń shetelge ketý úrdisi kúsheıip barady. Álemniń áıgili IT kompanııalarynda «kompıýterbasty» qanshama qazaq balasy júr? Sapaly bilim alý úshin shekara asqan jastardyń deni elge qaıtýǵa qumbyl emestigi týraly aqparattardy jıi oqıtyn boldyq. Eń sumdyǵy sol, bilimdi jastardyń qazaq jerinen tamyryn byrt-byrt úzip jatqan qazirgi hali «denesi joq, basy bar» professor Doýeldiń kúıine uqsaıdy. Keıingi otyz jylda qazaq memleketiniń erteńi úshin ter tógýge tıis Doýelderimizdiń aqyl-oıyn ózge eldiń Kernderi óz múddelerine emin-erkin paıdalanyp kele jatyr. Árıne, jahandaný zamanyndaǵy jastardyń jaıly ómir ańsap shetelge ketýin tejeý múmkin emes te shyǵar. Dese de, olarǵa óz «elinde ultan bolý» ıdeıasyn sińirýdi aqsatyp alǵan joqpyz ba, osy? Nege ekenin qaıdam, Belıaevtiń shyǵarmasynyń sońǵy betin japqannan keıin bizdi osyndaı oılar alqymdap, mazamyzdy aldy.