Osydan 110 jyl buryn, 1915 jyldyń 9 qarashasynda Ýfa qalasyndaǵy «Ǵalııa» medresesinde oqyǵan qazaq shákirtter «Sadaq» qoljazba jýrnalynyń alǵashqy sanyn shyǵardy. «Sadaq» jýrnaly týraly alǵashqy maǵlumattardy qalyń oqyrmanǵa Qaıyrjan Bekhojın men Tursynbek Kákishev tanystyrdy.
Qaıyrjan Nurǵojauly 1964 jyly jaryqqa shyqqan «Qazaq baspasóziniń damý joldary» kitabynda «Sadaq» týraly alǵashqy derekterdi jarııalasa, Tursynbek Kákishev 1986 jyly «Sadaq» atty kitap shyǵaryp, Ýfadaǵy qazaq jýrnaly týraly tolymdy maǵlumattardy oqyrmanǵa usyndy. 2002 jyly osy kitabyn tolyqtyryp, «Sandaltqan «Sadaq» degen atpen qaıta bastyrdy.
Ýfadaǵy shákirtter shyǵarǵan «Sadaq» pen Ombydaǵy qazaq jastary shyǵarǵan «Balapan» jýrnaly qazaq baspasóziniń alǵashqy qarlyǵashtary atandy. «Sadaq» qoljazba jýrnalyna ár jyldary Beıimbet Maılın, Jıenǵalı Tilepbergenov redaktory retinde qol qoıdy. Beıimbet «Ǵalııada» oqyǵan kezinde «Sadaqtyń» negizin qalap, alǵashqy úsh sanyn ómirge ákeldi. Osy úsh nómirinde Beıimbettiń «Shuǵanyń belgisi» povesi, basqa da shyǵarmalary jarııalandy. О́kinishke qaraı Beıimbettiń ózi jazǵandaı, jýrnaldyń birinshi, ekinshi sandary joǵaldy. Oǵan sol ýaqyttaǵy medresedegi qazaq pen tatar shákirtteri arasyndaǵy salqyndyq sebep boldy. Keıin medrese dırektory Zııa Kamalı men muǵalim Ǵalymjan Ibragımovtiń aralasýymen bul salqyndyqtyń syzy da qalmady. Sóıtip, jýrnaldyń úshinshi sany shyqty. Bul jaıynda Beıimbettiń ózi: «Kúıingenmenen ketken nárseniń kelmeıtindigi belgili. Aldaǵysy mundaı boldy dep jigeri qaıtyp, jol toqtaý qylatyn jastar biz emes. Keleshekke ketkendi izdemeı kelistirip isteıik dep 3-san «Sadaqty» álden kelgenshe qadirli ajarlap, qaýym-qabılanyń aldyna usynyp otyrmyz», dep jazdy.
Beıimbetten keıin jýrnal tizginin «Ǵalııanyń» shákirti Jıenǵalı Tilepbergenov óz qolyna aldy. Ol Beıimbettiń bastaǵan isin ári qaraı jalǵap, ózi de óndirte jazyp, jýrnal jumysyna bar kúsh-jigerin jumsady. Bul jaıynda jýrnal avtory Salahıden Sartalıev: «Jazýshylardyń basyn biriktirip, óziniń qymbatty saǵattaryn keıingi jas býynymyzdyń kógerýine saryp qylyp «Sadaqty» ýaqytynan qaldyrmaı shyǵaryp turǵan ári tereń maǵynaly ádebı, ǵylymı jýrnal etip tanytqan Jıenǵalı myrzaǵa táńiri jarylqasyn aıtpaı bolmaıdy. Ol «Sadaqtyń» yssysyna kúıdi, sýyǵyna tońdy», degen edi.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Beıimbet bar jigerin jumsap jýrnaldy jolǵa qoısa, Jıenǵalı osy abyroıly mindetti ári qaraı jalǵastyrdy. Olar aldyna «qaıtsek eldi aǵartyp, ónerli eldiń qataryna qosamyz, halyqqa qalaı qyzmet kórsetemiz degen úlken arman-tilek» qoıyp, jan-tánimen berilip jumys istedi. Beıimbet te, Jıenǵalı da, jýrnal isine atsalysqan «Ǵalııanyń» basqa da shákirtteri osylaısha «Sadaqty» sarabdal basylymǵa aınaldyrdy. О́zderi medrese shákirti bolsa da, túnde uıqy, kúndiz kúlki kórmeı, «Sadaqtyń» ótkir de ózekti bolyp shyǵýyna baryn saldy.
«Sadaqtyń» redaktorlary men avtorlary jazbalaryna búrkenshik esimderdi qoldandy. Máselen, Beıimbet «Sadaqtaǵy» shyǵarmalaryn «Beket», «Qarsaq», «Tolstoı qazaq» degen atpen jazsa, Jıenǵalı maqala-áńgimelerine «Jekeı» qalam atyn qoldandy. Sol sekildi Salahıden Sartalıev – «Qarasha», Zeınelǵabıden Imajanov – «Esil», Ábdirahman Mustafın – «Shashty», Armııa Eshkeev – «Toqa», Qajym Basymov – «Saryaljyn», Maǵjan Jumabaev – «Balapan», Sabyr Aıtqojın – «Taý balasy», Sultan Shoqaev – «Qara myltyq», Muqan Dosbaev – «Jańa talap», Muhamet Qaljanov – «О́rtalap», Ǵalıaqpar Oshaqbaev – «Bıshi», Ábdirashıt Álimbaev – «Ombylyq», Áýbákir Qazaqov – «Jańǵara», Zııash Aldabergenov – «Kereı», Qahan Erejepov «Tarbaǵataı», «Ertis» búrkenshik esimderin qoldandy. Sondaı-aq jýrnalǵa Qudaıberdi, Bórte, Dónen, Sona, basqa da qalam attarymen birqatar avtor maqala jazyp, atsalysty. Saryaljyn men Kereı jýrnaldyń keıbir sanyna ýaqytsha shyǵarýshy retinde qol qoıdy. Budan biz Beıimbet pen Jıenǵalı sekildi Zııash pen Qajymnyń da «Sadaqtyń» keıbir sandarynyń redaktory bolǵanyn baıqaımyz. Mine, osy shákirtter – «Ǵalııanyń» qalamy júırik jastary jýrnaldyń mazmundy da maǵynaly bolyp shyǵýyna atsalysty. Jýrnaldyń redaktorlary men avtorlary «Sadaqty» shyǵarýǵa asa yjdaǵatpen, uqyptylyqpen kiristi.
«Sadaq» qoljazba jýrnaly 1915 jylǵy 9 qarashadan bastap, 1918 jylǵy 10 aqpanǵa deıin shyǵyp turdy. Osy aralyqta jýrnaldyń qyryqtan astam sany jaryq kórdi. Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada «Sadaqtyń» 1916 jylǵy №20, №21 jáne №22 sandary ǵana saqtalǵan. Professor Tursynbek Kákishev «Sandaltqan «Sadaq» kitabynda jýrnaldyń bul nómirlerine tolyqtaý taldaý jasaǵan. Sonymen qatar Tursynbek Kákishev atalǵan kitabynda Qaıyrjan Bekhojınniń ózine «Sadaqtyń» jıyrma shaqty sanyn bergenin atap kelip: «Qaptaǵan kóp kitaptardyń arasynan qalyndyǵy tórt eli, muqabasy jyrtylǵan mataly túptiń joǵary jáne tómengi jaǵyna áshekeılep qara boıaýmen órnek salyp, orta tusyna «Sadak kırgızov» dep tasqa basylǵan sózi bar, 575-betine «Ǵalııa» kitap-oqýhanasy degen tanys shtamp basylǵan salmaqty da kólemdi kitapty qolyma ustatty. Júregim jarylyp keterdeı týlap qoıa berdi», – dep jazdy.
«Sandaltqan «Sadaq» kitabynda Tursynbek Kákishev Qaıyrjan Bekhojınnen alǵan qoljazba jýrnaldyń 1917–1918 jyldardaǵy jıyrmaǵa jýyq sanyna ishinara taldaý jasady. Birin tolyq jarııalasa, endi birin mazmundap, taǵy biriniń úzindisin jarııalady. Alaıda barlyǵy tolyq taldanǵan joq. Professordyń ózi bul jaıynda «Sandaltqan «Sadaq» kitabynyń «Qazyna» taraýynyń kirispesinde: «Endi «Sadaqtyń» 1917–1918 oqý jylynda shyqqan on bes sanyna oralaıyq. Sóz arasynda kezdesken ýaqıǵalardy sýyrtpaqtap shyǵaryp otyrarmyz retke qaraı», – dep oqyrmandy bir qýantyp qoıady da, Jekeıdiń «Bas sózinen» keıin birden short kesip: «1917–1918 jyldary shyqqan, qoldaǵy bar 15 sandy bas-basyna áńgimeleýdiń qajeti shamaly ekendigi ózinen ózi túsinikti», dep, Jıenǵalı taqyrybyna oıysyp ketedi.
Sonymen qatar jýrnaldyń áli tabylmaǵan sandary da bar. 1915–1918 jyldary «Sadaq» qoljazba jýrnalynyń qyryq shaqty sany jaryq kórgenin eskersek, áli jıyrma shaqty sany joq degen sóz. Ýfaǵa barǵan saparymyzda biz osy jıyrma sandy izdegenbiz. Alaıda Bashqurtstan Ulttyq arhıvinen de, Bashqurtstan Ulttyq kitaphanasynyń sırek qoljazbalar qorynan da «Sadaqty» tappadyq. Soǵan qaraǵanda bul sandar ne joǵalǵan, ne bireýdiń sandyǵynda jasyrýly jatqan sekildi. Joǵalyp ketti degenge kóńil senbeıdi, izdeýshisin kútip bir jerde buǵyp jatqan sekildi kórinedi.
«Sadaq» jýrnalynyń 110 jyldyǵy qarsańynda jýrnalǵa qatysty birqatar jumys istelýi kerek edi. Degenmen áli de atqarýǵa bolady degen oıdamyz.
Birinshisi, jýrnaldyń oqyrmanǵa belgisiz jıyrma shaqty sanyn tabý. Jýrnaldyń bul sandary «Ǵalııa» shákirtteriniń, sonyń ishinde jýrnal avtorlarynyń biriniń (urpaqtarynyń) arhıvinde nemese Ýfadaǵy mýzeıler men arhıvterdiń birinde saqtaýlǵan bolýy múmkin.
Ekinshisi, professor Tursynbek Kákishevtiń Qaıyrjan Bekhojınnen alǵan «Sadaqtyń» jıyrma shaqty sanyn elimizdegi kitaphanalardyń sırek qoryna alý. Bul sandar búginde professordyń otbasynda saqtaýly. Almatydaǵy Ulttyq kitaphananyń sırek qoryndaǵy jýrnaldyń úsh sany taǵy da jıyrma sanmen tolyqsa, ǵalymdar men zertteýshilerge qoljetimdi bola túser edi.
Úshinshiden, «Sadaq» jýrnalynyń belgili jıyrmadan astam nómirin sol kezdegi tóte jazýdan qazirgi qaripke (kırıllısaǵa) kóshirip, qalyń kópshiliktiń ıgiligine aınaldyrý qajet. «Qazaq», «Aıqap», «Saryarqa» basylymdary sekildi «Sadaqty» da (faksımılıesimen birge) jeke kitap etip jaryqqa shyǵarý – ýaqyt talaby.
Tórtinshiden, «Sadaqtyń» avtorlary Alash qozǵalysyna dem berdi. Qoljazba jýrnaldy shyǵarýǵa atsalysqan ǵalııalyq shákirtter men olardyń jazbalary, búrkenshik esimderdi qoldanýy áli de zertteýdi qajet etedi. Bul taqyryptar zerttele tússe, qazaq baspasózi tarıhyna tyń eńbekter qosylady.
Besinshiden, keler 2026 jyly «Ǵalııa» medresesiniń qurylǵanyna 120 jyl tolady. «Sadaq» qoljazba jýrnaly «Ǵalııa» medresesinde, sondaǵy qazaq shákirtteriniń bastamasymen jaryq kórgen. Bul medresede 1906–1918 jyldary 200-ge jýyq qazaq balasy bilim alǵan. Osy oraıda ǵalııalyq qazaq shákirtteri jaıly da zertteýler júrgizilip, olar oqyǵan medrese qabyrǵasyna «Bul medresede Beıimbet Maılın, Maǵjan Jumabaev, Jıenǵalı Tilepbergenov, Nuǵyman Manaev, Ahmet Mamytuly, t.b. 200-ge jýyq qazaq zııalylary bilim aldy» degendeı eskertkish taqta ilinýi kerek degen oıdamyz.