Mektepte geografııa páni óz deńgeıinde oqytylmaı keledi. Túıtkildi máselege alańdaǵan 500-ge jýyq muǵalim Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenovaǵa ashyq hat joldady. Hatta ustazdar orta bilim júıesinde iske asyp jatqan aýqymdy reforma kezeńinde geografııa pániniń oqytylýyna qatysty ári oqý josparyna engizý týraly usynysyn jetkizdi. Aıtylǵan máselege oraı mınıstr Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy mamandarymen jıyn ótkizdi. Osy jıynda pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń professory, Geografııadan respýblıkalyq ataýly mektep jetekshisi Uljalǵas Esnazarova qordalanyp qalǵan birqatar máseleni aıtyp berdi. Endigi kezekte ustazdar qaýymy geografııa pánin oqytý júıelenedi dep úmittenip otyr.
Jalpy orta bilim salasynda geografııa pánin oqytýǵa qatysty ustazdar qaýymdastyǵy keıingi jyldary úzdiksiz másele kóterip keledi. Osyǵan oraı «Egemen Qazaqstan» gazetinde eki bólimnen turatyn «Qazaqstan geografııasy», ıaǵnı 8-synypta oqytylatyn «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» men 9-synypta oqytylatyn «Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasyn» jeke pán retinde oqytýǵa arnalǵan baǵdarlama ázirleýge qatysty usynys-pikirleri jarııalanǵan-dy. Aıtylǵan másele 2022 jyly Túrkistan qalasynda «Geografııalyq bilim berýdegi ozyq oı jáne zamanaýı kózqaras» taqyrybynda ótken geografııa páni muǵalimderiniń I sezinde de kóterildi. Delegat bolyp kelgen 300-den astam pedagog-sheber men pedagog-zertteýshi jalpy orta bilim beretin mekteptegi geografııa oqý pánine qatysty sheshimin tappaǵan máselelerdi atap kórsetken edi. Sodan beri bul problema basylymdarda, kásibı jıyndarda oqtyn-oqtyn kóterilip keledi.
Professor Uljalǵas Esnazarovanyń pikirine súıensek, «Qazaqstan geografııasy» páni jalpy orta bilim júıesinde laıyqty ornyn alýy kerek.
«Atalǵan pán kartany jattaý men tabıǵatty tanýdy ǵana oqytpaıdy. Týǵan eldiń keńistigin, resýrsyn, geosaıası ornalasýyn, demografııasyn, klımattyq qurylymyn tanytatyn tereń mazmundy sala. Onyń tárbıelik, ǵylymı mańyzy zor. Geografııasyz oqýshylardyń boıynda otansúıgishtik pen ultjandylyq qasıet ornyqpaıdy. Tabıǵat pen adam arasyndaǵy baılanysty túsinýdiń ózi qıyn. Geografııany álsiretý eldiń óz tamyrynan alystaýyna soqtyrady. «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» men «Qazaqstannyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq geografııasy» pánin qaıta engizý, kartamen jumys isteýdi júıeleý, oqytý saǵattaryn qalpyna keltirý qazirgi zaman talabymen úndesip otyr», deıdi professor.
Qazaqstan álemde jer kólemi jaǵynan aldyńǵy ondyqqa kiretin, qoınaýy qazba baılyqqa toly el. Sondyqtan týǵan eldiń tabıǵı keńistigin, sýyn, shólin, ormanyn, aýylyn, qalasyn jete tanytý búgingi urpaqqa asa qajet. Al ony úıretetin pán – geografııa.
– Geografııa pánin qaıtadan júıelep oqytý – eldik geografııalyq oıdy qalpyna keltirýmen teń. Bilim mazmunynyń sapasy men qurylymdyq tutastyǵy oqýshynyń dúnıetanymyn qalyptastyrady. Keıingi jyldary elimizdiń jalpy orta bilim júıesinde oqý pánderiniń mazmunyn yqshamdaý, ıntegrasııalaý jáne quzyrettilikke baǵyttaý úrdisi júrip jatyr. Bul ózgeristiń keıbiri tıimdi bolǵanymen, geografııa páni mazmunynyń tutastyǵyna eleýli zııan keldi. Onyń ishinde eń mańyzdysy – «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» men «Qazaqstannyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq geografııasynyń» saǵattary qysqaryp qaldy. Bul ózgeris oqý júktemesin azaıtý maqsatyn kózdegenimen, naqty nátıje kerisinshe bolyp otyr. Pánniń ishki logıkasy úzilip, oqýshylardyń keńistiktik oılaý, ulttyq keńistikti taný jáne tabıǵı-áleýmettik úrdister arasyndaǵy baılanysyn túsinýi tómendep barady, – deıdi Uljalǵas Esnazarova.
Osy rette professor geografııa pánin yqshamdaýdyń saldarynan týyndaǵan birqatar máselege toqtaldy. Birinshiden, jyldar boıy qalyptasqan geografııa pánin oqytý júıesi buzyldy. Pedagogıkadaǵy «ońaıdan – qıynǵa» qaǵıdaty saqtalmady. Ekinshiden, karta jáne keskin kartamen jumys isteý júıesi joıyldy. Karta – geografııanyń negizgi tili bolǵandyqtan, kartasyz oqytý – sózsiz, tilsiz sóıleýmen birdeı. Úshinshiden, 2017 jylǵa deıin Qazaqstan geografııasy aptasyna 2 saǵat, eki jylda 136 saǵat oqytylsa, qazir 1 saǵatqa deıin qysqarǵan. Bul oqýshylardyń pánge degen qyzyǵýshylyǵyn aıtarlyqtaı tómendetti. Tórtinshiden, «AraGis» aqyly geoınformatıka baǵdarlamasy engizildi. Elimizde kóptegen mektepte ınternettiń baıaýlyǵy, qoljetimsizdigi, tipten kompıýter jetispeýshiliginen oqýshylardyń bul baǵdarlamany turaqty qoldanýyna múmkinshiligi bola bermeıdi. Nátıjesinde, tolyqqandy bilim ala almaıdy.
Professor atap ótken eń úlken ádistemelik olqylyq – 6-synyptaǵy «Fızıkalyq geografııa» pániniń oqytylmaýy. Bul pánde oqýshylar Jer ǵalamshary men onyń geografııalyq qabyqtary: lıtosfera, atmosfera, gıdrosfera, bıosfera týraly bilim alyp, olardyń ózara baılanysy týraly oqyp biletin. Qazirgi kezde oqýshylar tabıǵı qubylystyń sebep-saldaryn, tabıǵı apattardan saqtaný joldaryn bilmeı ósip keledi. Al tabıǵat zańdylyǵyn túsinbegen bala – ómirdiń logıkasyn da tolyq uǵyna almaıdy. Buǵan qosa, oqýlyqtardyń tili men qurylymy da syn kótermeıdi. «Ońaıdan – qıynǵa», «qarapaıymnan – kúrdelige» ótetin dıdaktıkanyń basty qaǵıdalary saqtalmaı otyr. Nátıjesinde, oqýshylardyń pánge degen qyzyǵýshylyǵy, keńistiktik oılaý daǵdysy tómendegen.
Geografııany oqytýdyń spıraldyq (shıyrshyq) modeli de ustazdar kóńilinen shyqpaıdy. Professor atap ótkendeı, amerıkalyq ǵalym Djerom Brýner HH ǵasyrdyń 60-jyldary usynǵan «Brýnerdiń spıraldyq qaǵıdasy» boıynsha oqytý barysynda negizgi uǵymdarǵa birneshe ret oralý qajet, al oralǵan saıyn olardyń mazmuny da kúrdelene túsýge tıis. Sondyqtan geografııa páni tómendegideı qurylymmen oqytylýdy qajet etedi. Mysaly, 5-synypta «Jaratylystaný» páninde tabıǵat pen adam arasyndaǵy baılanys tanystyrylsa, 6-synypta tabıǵat zańdylyqtary men geosferalar túsindiriledi. Al 7-synypta álemdik muhıt keńistigi men materıkter qarastyrylyp, 8-9-synyptarda elimizdiń fızıkalyq geografııasy men áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy oqytylýǵa tıis. Iаǵnı «Jaratylystaný» kýrsyn 5-synypta bir jyldyq kirispe pán retinde qaldyryp, 6-synypta «Fızıkalyq geografııa», 7-synypta «Muhıttar men materıkter geografııasy», 8-synypta «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy, 9-synypta «Qazaqstannyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq geografııasyn», 10-11-synyptarda «Dúnıejúziniń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasyn», tańdaý kýrsy retinde «Túrki tildes elder geografııasy», «Geoekologııa», «Geoınformatıka» oqytý qajet. Nátıjesinde, 10-11-synyptarda oqýshy álemdik úrdister men jahandyq ekonomıkany ulttyq kózqaraspen taldaı alatyn deńgeıge jetedi.
«Qazaqstannyń fızıalyq geografııasy» men «Qazaqstannyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq geografııasy» pánderi saǵatynyń qysqarýy saldarynan taqyryptar shashyrap ketti. Saldarynan oqýshylardyń pándi ıgerýi qıyndaǵan. Uljalǵas Esnazarova túsindirip ótkendeı, vertıkaldy tutastyq úzildi. Geografııa erte zamannan beri damyp kele jatqan jáne qalyptasqan oqytý júıesi bar oqý páni bolǵandyqtan, 5-11-synyptar aralyǵynda birtutas logıkalyq júıe retinde damýǵa tıis bolatyn. Alaıda 8-synyptaǵy «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» saǵatynyń qysqartylýy nátıjesinde oqytý tizbeginde ulttyq mazmundyq býyn úzilip qaldy. Odan keıin mazmunnyń fragmentasııasynan qazirgi oqý júıesinde geografııalyq uǵymdardyń bir deńgeıden kelesisine ótýi úılesimsiz kúıde qalyp otyr. Keıbir taqyryptar qaıtalansa da, kúrdelený dárejesi saqtalmaıdy, bul spıral qaǵıdasynyń buzylǵanyn kórsetedi. Al keńistiktik oılaýdyń álsireýi saldarynan Qazaqstan tabıǵaty men aımaqtaryn naqty karta, derek jáne dalalyq mysaldar negizinde taldaý azaıdy. Geografııalyq saýattylyq, kartamen jumys, statıstıka jáne keńistiktik taldaý daǵdylarynyń sapasy tómendedi. Sondaı-aq oqý úrdisinde baǵalaý men joǵary bilimge ótý qıyndyq týǵyzyp otyr. Joǵary oqý oryndaryna túsetin oqýshylar fızıkalyq geografııa negizderin jetkilikti meńgermegendikten, fızıkalyq, ekonomıkalyq jáne ekologııalyq úderisterdi joǵary deńgeıde taldaýda qınalyp júr.
Ustazdardyń pikirinshe, geografııany júıeli oqytý – oqýshyǵa faktilerdi úıretý emes, keńistiktik oılaý men ekologııalyq jaýapkershilikti damytýǵa baǵyttalady. Sondyqtan elimizdiń jalpy orta bilim beretin mektepterinde «Qazaqstan geografııasy» pánin oqý josparyna qaıta engizý – ǵylymı jáne pedagogıkalyq turǵydan durys sheshim bolmaq. Bul model oqýshylardyń ulttyq keńistikti tanýyna, tabıǵat pen qoǵam baılanysyn túsinýine jáne álemdik úrdisterdi ulttyq kontekste taldaýyna múmkindik beredi. Geografııa pániniń mazmuny júıelenedi. Ulttyq jáne jahandyq geografııalyq bilimniń araqatynasy ornaıdy. UBT men halyqaralyq baǵalaý júıelerindegi nátıjesi jaqsarady. Jaratylystaný-geografııalyq saýattylyǵy artady. Jalpy orta bilim beretin mekteptiń oqý josparyna joǵalǵan pándi qaıtarý – ulttyń ózin kartaǵa qaıta túsirýmen para-par. Bul qurylym – geografııany bir izdi jáne ulttyq negizde oqytýdyń eń tıimdi joly. Al bilim úderisine engen jańartylǵan bilim baǵdarlamasyn zaman talabyna jáne keleshek urpaqtyń suranysyn qanaǵattandyratyndaı etip qaıta jasaý – ýaqyt talaby.
ALMATY