Internettiń keń taralýymen gazet, jýrnaldardyń tırajy tómendeı bastady. Tipti gazettiń qaǵaz túri endi shyqpaıdy degen boljam da aıtylyp júr. Biraq klassıkalyq gazet-jýrnal qurdymǵa ketse, bilimsiz urpaq qalyptasatynyn túsingen álem elderi dástúrli BAQ-ty «qutqarýǵa» kiristi. Baspa ındýstrııasynyń el damýyna qosatyn mańyzyn tereń túsinetin eldiń úkimetteri merzimdi basylymdar sektoryna jyl saıyn qomaqty qarajat bólip, túrli deńgeıde qoldaý kórsetip jatyr. Máselen, merzimdi basylymdarǵa memlekettik qoldaý qajettiligin Eýropa Keńesi ótken ǵasyrdyń 70-jyldary-aq maquldaǵan.
Erteńin oılaǵan el baspasózin qoldaıdy
Eýropa men AQSh-taǵy memlekettik BAQ-ty qoldaý baǵdarlamalaryn zerttep, baǵalaý júrgizgen «International Publishing Distribution Association» (IPDA – Baspa ónimderin taratýshylardyń halyqaralyq qaýymdastyǵy) atalǵan elderde gazetti qoldaýǵa tikeleı qarjylyq ınvestısııa tartylyp, granttar uıymdastyrylatynyn aıtady. Sondaı-aq shaǵyn nemese jabylý aldynda turǵan gazetterge maqsatty baǵdarlamalar qarastyrylǵan. Salyqtyq, kedendik jeńildikter jasalyp, poshta, telegraf arqyly taratý yntalandyrylyp otyrady. Mysaly, Ispanııada BAQ ónerkásibine 4 paıyz tómendetilgen salyq mólsherlemesi qoldanylady. Bul sharalar merzimdi basylymdarǵa jazylýshylardyń bazasyn saqtaýǵa, baǵasyn retteýge (olardyń ósýin tejeýge, keıbir jaǵdaıda tipti azdap tómendetýge), sondaı-aq memlekettik sýbsıdııa arqyly jetkizý men satylymdaǵy shyǵyndardy óteýge múmkindik beredi.
Aıta ketsek, álemdik qarjy daǵdarysy bastalyp, ınternettiń damýy qarqyn alǵan kezde IPDA gazetterdi saqtap qalýdyń tájirıbelerin zertteýge den qoıdy. Resmı saıttarynda uıymnyń baspasóz qyzmeti zertteý nátıjelerin jarııalap otyrady. Uıymnyń málimetinshe, Eýropa memleketteri atalǵan baspasózdi qoldaý sharalaryn osydan shamamen 15 jyl buryn qolǵa alǵan. О́ıtkeni álemdik qarjy daǵdarysy Eýropanyń medıa naryǵyna áser etpeı qoımady, kóptegen basylym jabylyp, jazylym azaıǵan.
IPDA málimetinshe, Shvesııada buqaralyq aqparat quraldaryna memlekettik sýbsıdııa alýdyń birneshe tetigi qoldanylady. Mysaly, kúndelikti shyǵatyn gazetterdi qamtıtyn baspasózdi taratý uıymdaryna jetkizý shyǵyndaryn memleket sýbsıdııalaıdy. Shvesııa sondaı-aq jańa basylymdarǵa sýbsıdııa men jeńildetilgen nesıeler berip, tómendetilgen poshta tarıfteri men barlyq gazetti qosylǵan qun salyǵynan bosatqan. Al memlekettiń menshigindegi, qarjylyq daǵdarysqa ushyraǵan gazetterge jarnamalyq tabys salyǵyn paıdalanady.
Al Ulybrıtanııada baspa BAQ-taryna arnalǵan QQS mólsherlemesi nól paıyzdy quraıdy, jazylymdy jetkizetin poshta tólemderi azaıtylǵan. Brıtan úkimetiniń jan basyna shaqqandaǵy baspa basylymdaryna sýbsıdııalary – álemdegi eń joǵary sýbsıdııanyń biri.
Danııada da baspasózdi qoldaý maqsatynda QQS-ny alyp tastaý, poshta tarıfterin tómendetý, jeńildetilgen nesıeler sekildi sharalar qarastyrylǵan. Tikeleı sýbsıdııalar óndiristi jańǵyrtýǵa, sondaı-aq qıyn qarjylyq jaǵdaıdaǵy gazetterge nemese, kerisinshe, jańa jobalarǵa iriktep bólinedi.
Nıderlandta stýdentter belgili bir iskerlik jýrnalǵa 5 jylǵa tegin jazyla alady. Aýstrııa da barlyq kúndelikti basylymdar jazylýshylaryna poshta tarıfterin tómendetken. Dál osy merzimdi basylymdar barlyǵyna birdeı qoldanylatyn tikeleı sýbsıdııalarǵa quqyly.
Italııadaǵy baspa BAQ-tary tórt iri jeke baspa holdıngteriniń baqylaýynda. Memleket keıbir gazetter men ınternet-BAQ-tarǵa jylyna 10 mln eýro quraıtyn qarajat bólip, qoldap otyr. Memlekettik qarjylaı qoldaýǵa (granttarǵa) jeke, qoǵamdyq, kommersııalyq emes baspalar men osyǵan uqsas uıymdar ótinish bere alady.
Jazylymdy uıymdastyrýdyń jóni bólek
Jazylym – gazet, jýrnaldardy taratýdyń mańyzdy arnalarynyń biri. Kóptegen elde tipti negizgi taratý jelisi. «Distripress» málimetine súıensek, Kanada men Amerıka Qurama Shtattarynda jalpy basylym taralymynyń 88 paıyzdan astamy jazylym arqyly satylady, al Fınlıandııada bul kórsetkish – 86, Germanııada – 48, Fransııada 49 paıyzdy quraıdy. Tatarstan jýrnalıster odaǵynyń málimetinshe, Reseı naryǵyndaǵy jazylym aınalymy – orta eseppen 33 paıyz.
Kóptegen elde qazir jazylym úlesi ósti. Máselen, Eýropadaǵy jazylý baǵasy bólshek saýda baǵasynan aıtarlyqtaı tómen, sondaı-aq jazylymdardy kez kelgen ýaqytta, kez kelgen shyǵarylym sanyna («tegin jazylym» dep atalatyn) jazylýǵa bolady. Stýdentter, zeınetkerlerge, sondaı-aq jańa jazylýshylarǵa arnaıy jeńildik bar.
IPDA málimetine júginsek, damyǵan jáne damýshy elderdegi tájirıbe kórsetkendeı, jappaı jazylý ulttyq poshta operatory logıstıkalyq fýnksııalardy oryndaǵan jaǵdaıda ǵana múmkin bolady, al jazylý naýqanyn basqarý qyzmetteriniń negizgi bóligi kommersııalyq jazylý agenttikterine tıesili. Biraz elde jazylym agenttiginiń fýnksııalaryn jetekshi dıstrıbıýtorlar, iri baspa holdıngteri nemese táýelsiz kompanııalar oryndaıdy. Poshta qyzmeti jazylym kóshirmelerin jetkizýge jaýapty. Naqtyraq aıtsaq, Eýropada jazylý basylymdaryn jetkizýdiń eki úlgisi bar: kýrerler jáne poshta.
Fransııadaǵy baspa BAQ jazylymdaryna memleket belsendi túrde qoldaý kórsetedi. Bul fransýz BAQ aınalymynyń shamamen 49 paıyzyn quraıdy. Jazylym tapsyrysyn tikeleı baspagerler nemese eldiń barlyq provınsııalarynda ornalasqan shaǵyn jazylý agenttikteri jınaıdy. 2009 jyldan beri Fransııa prezıdentiniń bastamasymen jastardy kúndelikti gazet oqýǵa shaqyratyn arnaıy baǵdarlama júzege asyrylady. Baspagerlermen seriktestikte júzege asyrylatyn bul bastama 18 jastan asqan jastarǵa jyl saıynǵy gazetke tegin jazylýdy usynady.
Jazylym júıesi AQSh-ta jaqsy damyǵan, baspa ónimderiniń shamamen 90 paıyzy jazylý arqyly, 10 paıyzy bólshek saýdada taratylady. Onda baspagerler jazylymdardy ózderi óńdeıdi nemese jazylymdardy jınaıtyn mamandandyrylǵan kompanııalardyń tapsyrystaryn qabyldaıdy. AQSh poshta qyzmeti logıstıkalyq qyzmet retinde ǵana qyzmet etedi. Amerıkalyq baspagerler jazylý jarııalanymdaryn jetkizýge arnalǵan barlyq poshtalyq shyǵyndy ózderiniń jarnamalyq kiristerinen óteıdi. AQSh Kongresi bul júıeni saqtap qalýdy qoldap otyr. Jalpy, AQSh-ta poshta qyzmetine jazylý qyzmetteri tıimsiz, biraq zań shyǵarýshylar poshta tarıfteriniń ósýin shektep otyrady.
Al Qytaıda 77 myńnan asa poshta bólimshesi bar, onyń 59 myńnan astamy aýyldyq jerlerde ornalasqan. Osylaısha, poshtalyq jetkizý jelisi búkil eldi qamtıdy. «Saýda oryndaryna arnalǵan merzimdi basylymdardy poshta bólimshesi men gazet-jýrnal taratýshy kompanııalar suryptaıdy. Sondaı-aq poshta bólimshesi basyp shyǵarylǵan gazetterdi tikeleı baspahanalardan jınap alyp, taratady», delingen IPDA baıandamasynda.
Elimizde de gazetter poshta arqyly taratylady. Alaıda jyl saıyn qyzmet aqysy ósip otyratyn «Qazposhtanyń» taratý qyzmeti, ókinishke qaraı, óz deńgeıinde bolmaı tur. Sol sebepti gazettiń jazylýyn uıymdastyrý, taratý isinde ozyq elderdiń tájirıbesinen úırengen abzal. «Gazetti eshkim oqymaıdy» degen qurǵaq syltaýdan góri memlekettik múdde tarapynan oılastyryp, kitap oqıtyn ult bolamyz desek, áýeli baspasóz salasyndaǵy qordalanǵan máseleni bılik pen qoǵam birigip sheshimin tapqan jón. О́rkenıetti elderdiń tájirıbesi osyǵan úndeıdi.