Álemniń gazetke kózqarasy erekshe

Erteńin oılaǵan el baspasózin qoldaıdy

Eýropa men AQSh-taǵy mem­le­kettik BAQ-ty qoldaý baǵdar­lamalaryn zerttep, baǵa­laý júrgizgen «International Publishing Distribution Associa­tion» (IPDA – Baspa ónimderin taratýshylardyń halyqaralyq qaýymdastyǵy) atalǵan elderde ga­zetti qoldaýǵa tikeleı qar­jylyq ınvestısııa tartylyp, granttar uıymdastyrylatynyn aıtady. Sondaı-aq shaǵyn nemese jabylý aldynda turǵan gazetterge maqsatty baǵdarlamalar qarastyrylǵan. Salyqtyq, ke­den­­dik jeńildikter jasalyp, posh­ta, telegraf arqy­ly taratý yntalandyrylyp oty­ra­dy. Mysaly, Ispa­nııa­da BAQ ónerkásibine 4 paıyz tó­mendetilgen salyq mól­sherle­mesi qoldanylady. Bul sharalar merzimdi basylymdarǵa jazy­lýshylardyń bazasyn saq­taýǵa, baǵasyn retteýge (olardyń ósýin tejeýge, keıbir jaǵdaıda tipti azdap tómendetýge), sondaı-aq mem­lekettik sýbsıdııa arqyly jet­kizý men satylymdaǵy shy­ǵyn­­dardy óteýge múmkindik beredi.

Aıta ketsek, álemdik qarjy daǵdarysy bastalyp, ınternet­tiń damýy qarqyn alǵan kezde IPDA gazetterdi saqtap qalýdyń tájirıbelerin zertteýge den qoıdy. Resmı saıttarynda uıym­­nyń baspasóz qyzmeti zertteý ná­tıjelerin jarııalap otyrady. Uıymnyń máli­metinshe, Eý­ropa memleketteri atalǵan baspasózdi qoldaý sharalaryn osydan shamamen 15 jyl buryn qolǵa alǵan. О́ıtkeni álemdik qarjy daǵdarysy Eýro­panyń medıa naryǵyna áser etpeı qoımady, kóptegen basylym jabylyp, jazylym azaıǵan.

IPDA málimetinshe, Shvesııa­da buqaralyq aqparat qural­daryna memlekettik sýbsıdııa alýdyń birneshe tetigi qolda­nylady. Mysaly, kúndelikti shyǵatyn gazetterdi qamtıtyn baspasózdi taratý uıymdaryna jetkizý shyǵyndaryn memleket sýbsıdııalaıdy. Shvesııa sondaı-aq jańa basylymdarǵa sýbsıdııa men jeńildetilgen nesıeler berip, tómendetilgen poshta tarıfteri men barlyq gazetti qosylǵan qun salyǵynan bosatqan. Al memlekettiń men­shi­gindegi, qarjylyq daǵdarys­qa ushy­raǵan gazetterge jarna­ma­lyq tabys salyǵyn paıdalanady.

Al Ulybrıtanııada baspa BAQ-taryna arnalǵan QQS mólsher­lemesi nól paıyz­dy quraıdy, jazylymdy jetkizetin poshta tólemderi azaıtylǵan. Brı­tan úkimetiniń jan basyna shaq­qan­daǵy baspa basylymdaryna sýbsıdııalary – álemdegi eń joǵary sýbsıdııanyń biri.

Danııada da baspasózdi qol­daý maqsatynda QQS-ny alyp tastaý, poshta tarıfterin tómen­detý, jeńildetilgen nesıeler sekildi sharalar qarastyrylǵan. Tikeleı sýbsıdııalar óndiristi jańǵyrtýǵa, sondaı-aq qıyn qarjylyq jaǵdaıdaǵy gazetterge nemese, kerisinshe, jańa jobalarǵa iriktep bólinedi.

Nıderlandta stýdentter belgili bir iskerlik jýrnalǵa 5 jyl­ǵa tegin jazyla alady. Aýstrııa da barlyq kúndelikti basy­lymdar jazylýshylary­na poshta tarıfterin tómendetken. Dál osy merzimdi basylymdar barlyǵyna birdeı qoldanyla­tyn tikeleı sýbsıdııalarǵa quqyly.

Italııadaǵy baspa BAQ-tary tórt iri jeke baspa hol­dıngteriniń baqylaýynda. Memleket keıbir gazetter men ınternet-BAQ-tarǵa jylyna 10 mln eýro quraıtyn qarajat bólip, qol­dap otyr. Memlekettik qarjy­laı qoldaýǵa (granttarǵa) jeke, qoǵamdyq, kommersııalyq emes baspalar men osyǵan uqsas uıym­dar ótinish bere alady.

Jazylymdy uıymdastyrýdyń jóni bólek

Jazylym – gazet, jýrnaldardy taratýdyń mańyzdy ar­na­­la­rynyń biri. Kóptegen elde tipti negizgi taratý je­lisi. «Distripress» málimetine súıen­­sek, Kanada men Amerıka Qu­­rama Shtattarynda jalpy basy­­lym taralymynyń 88 pa­ıyzdan as­tamy jazylym arqyly satyla­dy, al Fınlıandııada bul kórsetkish – 86, Germanııada – 48, Fransııada 49 paıyzdy quraıdy. Tatarstan jýrnalıs­ter odaǵynyń málimetinshe, Reseı naryǵyndaǵy jazylym aınalymy – orta eseppen 33 paıyz.

Kóptegen elde qazir jazy­lym úlesi ósti. Máselen, Eýropa­daǵy jazylý baǵasy bólshek saýda ba­ǵasynan aıtarlyqtaı tómen, sondaı-aq jazylymdardy kez kelgen ýaqytta, kez kel­gen shy­ǵarylym sanyna («te­gin ja­zylym» dep atalatyn) ja­zy­lýǵa bolady. Stýdentter, zeı­net­ker­lerge, sondaı-aq jańa ja­zylý­shylarǵa arnaıy jeńildik bar.

IPDA málimetine júginsek, damyǵan jáne damýshy elderdegi tájirıbe kórsetkendeı, jappaı jazylý ulttyq poshta operatory logıstıkalyq fýnksııa­lardy oryndaǵan jaǵdaıda ǵana múmkin bolady, al jazylý naýqanyn basqarý qyzmetteriniń negizgi bóligi kommersııalyq jazylý agenttikterine tıesili. Biraz elde jazylym agenttiginiń fýnksııalaryn jetekshi dıstrıbıýtorlar, iri baspa hol­dıngteri nemese táýelsiz kompanııalar oryndaıdy. Poshta qyzmeti jazylym kóshirmele­rin jetkizýge jaýapty. Naqty­raq aıtsaq, Eýropada jazylý basylymdaryn jetkizýdiń eki úl­­gi­si bar: kýrerler jáne posh­ta.

Fransııadaǵy baspa BAQ ja­zylymdaryna memleket bel­sendi túrde qoldaý kórsetedi. Bul fransýz BAQ aınalymynyń shamamen 49 paıyzyn quraıdy. Jazylym tapsyrysyn tikeleı baspagerler nemese eldiń barlyq provınsııalarynda ornalasqan shaǵyn jazylý agenttikteri jınaıdy. 2009 jyldan beri Fransııa prezıdentiniń bastamasymen jastardy kúndelikti gazet oqýǵa shaqyratyn arnaıy baǵdarlama júzege asyrylady. Baspagerlermen seriktestikte júzege asyrylatyn bul bastama 18 jastan asqan jastarǵa jyl saıynǵy gazetke tegin jazylýdy usynady.

Jazylym júıesi AQSh-ta jaqsy damyǵan, baspa ónimde­riniń shamamen 90 paıyzy jazylý arqyly, 10 paıyzy bólshek saýdada taratylady. Onda baspagerler jazylymdardy ózderi óńdeıdi nemese jazylymdardy jınaıtyn mamandandyrylǵan kompanııalardyń tapsyrys­taryn qabyldaıdy. AQSh posh­ta qyzmeti logıstıkalyq qyz­met retinde ǵana qyzmet etedi. Ame­rıkalyq baspagerler jazy­lý jarııalanymdaryn jetki­zýge arnalǵan barlyq poshta­lyq shyǵyndy ózderiniń jarnama­lyq kiristerinen óteıdi. AQSh Kongresi bul júıeni saqtap qalýdy qoldap otyr. Jalpy, AQSh-ta poshta qyzmetine jazy­lý qyzmetteri tıimsiz, biraq zań shy­ǵarýshylar poshta tarıf­teriniń ósýin shektep otyrady.

Al Qytaıda 77 myńnan asa poshta bólimshesi bar, onyń 59 myńnan astamy aýyldyq jerlerde ornalasqan. Osylaısha, poshtalyq jetkizý jelisi búkil eldi qamtıdy. «Saýda oryndaryna arnalǵan merzimdi basylymdardy poshta bólimshesi men gazet-jýrnal taratýshy kompanııalar suryptaıdy. Sondaı-aq poshta bólimshesi basyp shyǵarylǵan gazetterdi tikeleı baspahanalardan jınap alyp, taratady», delingen IPDA baıandamasynda.

Elimizde de gazetter poshta arqyly taratylady. Alaıda jyl saıyn qyzmet aqysy ósip otyra­tyn «Qazposhtanyń» taratý qyzmeti, ókinishke qaraı, óz deńgeıinde bolmaı tur. Sol sebepti gazettiń jazylýyn uıym­dastyrý, taratý isinde ozyq el­derdiń tájirıbesinen úıren­gen abzal. «Gazetti eshkim oqy­maıdy» degen qurǵaq syltaýdan góri  memlekettik múdde tara­pynan oılastyryp, kitap oqı­tyn ult bolamyz desek, áýeli bas­pasóz salasyndaǵy qordalan­ǵan máseleni bılik pen qoǵam birigip sheshimin tapqan jón. О́rke­nıetti elderdiń tájirıbesi osyǵan úndeıdi.