Demografııalyq ósimi joǵary, 2 mıllıonnan asa halqynyń 80 paıyzy aýyldyq jerde ornalasqan Túrkistan oblysy – elimizde maqta ósiretin jalǵyz óńir. Maqta – toqyma ónerkásibiniń negizgi shıkizaty ǵana emes, myńdaǵan otbasynyń turmysyn túzep, aýyldyń áleýetin kóterip otyrǵan berekeli ónim. Búginde óńir maqtany tek shıkizat kúıinde emes, daıyn ónimge aınaldyryp, toqyma ónerkásibin damytý baǵytynda birqatar jobany qolǵa alǵan. Bolashaqta «Made in Turkestan» tigin jipteri men matalaryn tanymal brendterde satý kózdelip otyr.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Faızýlla Baıdýllaevtyń málimetinshe, bıyl maqta daqylynyń aýmaǵy 38 myń gektarǵa artyp, 144,5 myń gektarǵa egilgen. Maqta sharýashylyqtaryna, ıaǵnı 9 685 agroqurylymǵa 4 bıýdjettik baǵdarlama boıynsha 5,1 mlrd teńge qarjy bólindi. Bul oblystyń ósimdik sharýashylyǵyna bólingen qarjynyń 61%-yn quraıdy.
Memlekettik qoldaý men atqarylǵan jumystyń nátıjesinde, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn jınaý qalypty deńgeıde júrgizilip, bıyl 428 myń tonna maqta jınaldy.
Qyrkúıek aıynan bastap maqta zaýyttarynyń aq altyndy qabyldaý naýqanyna daıyndyǵy men sharýalardyń jaı-kúıin baǵalap, túsindirme jumysyn júrgizý boıynsha qoǵamdyq uıym belsendilerinen arnaıy mobıldi jumys toby qurylyp, 178 maqta qabyldaý beketterindegi zerthanalar men tarazylar tolyq sertıfıkattaýdan ótkizilgen. Budan bólek, oblys ákimdigi tarapynan ınvestorlarmen kelissóz júrgizilip, maqta zaýyttarynan shıtti maqtany satyp alý kelisildi. Nátıjesinde, shıtti maqtanyń sapalyq kórsetkishterine baılanysty túpkilikti baǵasy 250-270 myń teńge boldy.
О́ńirde maqta óndirisin órkendetý jáne toqyma klasterin damytý boıynsha Jol kartasy júzege asyrylyp jatyr. Iаǵnı maqta ósirýden bastap daıyn mata shyǵarýǵa deıingi tolyq óndiristik júıe qurý kózdelgen. Bul oraıda oblys ákimdigi arnaıy sarapshylarmen taldaý jasapty. Sýdy kóp tutynatyn maqtany dástúrli ádispen ıgerý esebinen gektarynan 25 sentner jınalady. Iаǵnı ónimdilik tómen. Bıyl jańa ádispen maqta 52 myń gektar alqapta egilip, ónimdilik eki esege artqan. Endi jańa ádispen zamanaýı tehnologııany qoldana otyryp, maqta-toqyma klasterin damytý josparlanyp otyr. Osy maqsatta jalpy quny 201 mlrd teńge bolatyn 5 joba iske asyrylyp jatyr. Qýattylyǵy jylyna 229,5 myń tonna, 7000 jańa jumys orny ashylady. Aýqymdy jobalardyń biri – qytaılyq «Lihua» kompanııasymen birlesip, Túrkistan qalasynda maqta óńdeý kesheniniń qurylysy júrgizilip jatyr. Joba quny – 146,8 mlrd teńge. Qýattylyǵy jylyna 13 myń tonna ıirilgen jip, 50 mln metr mata, 7 mln dana jıyntyq tósek buıymyn shyǵarady. 4 myń jumys orny qurylady. Joba boıynsha maqta óńdeýden daıyn buıym shyǵaratyn tolyq óndiristik sıkldi qamtamasyz etedi. Tolyq sıkldi toqyma fabrıkasynda ıirý, mata óndirý, boıaý, óńdeý boıynsha 8 fabrıkany iske qosý josparlansa, onyń alǵashqysy jyl sońyna deıin iske qosylady. «Turkistan Textile» toqyma klasteri – óńir tarıhyndaǵy iri jobalardyń biri. Jalpy quny 86,5 mlrd teńgege baǵalanǵan óndiris kesheni tolyq qýatynda jumys istegende 2345 adamdy turaqty jumyspen qamtıtyn bolady. Joba tolyq óndiristik sıkldi qamtıdy: elıtalyq surypty maqta tuqymyn jergilikti jerde ósirý, jip ıirý, mata toqý, kıim tigý jáne daıyn ónimdi eksportqa shyǵarý. Bul júıe aýyl sharýashylyǵy men jeńil ónerkásiptiń arasyndaǵy ózara baılanysty kúsheıtip, qosylǵan quny joǵary ónim óndirýge múmkindik beredi. «Turkistan Textile» klasteri iske qosylǵan soń jergilikti maqta óndirýshiler úshin turaqty ótkizý naryǵy qalyptasady. Oblys ákimdiginiń málimetinshe, jobanyń birinshi kezeńi bıyl iske qosylady. Qazir óndiristik korpýstar men jumysshylarǵa arnalǵan jataqhana qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn.
Investısııalyq jobanyń negizinde Otyrar aýdany men Arys qalasynda 32 myń gektarǵa jańa tehnologııamen maqta daqyly egilgen. Jobanyń negizgi maqsaty – sý únemdeý tehnologııasyn engizý nátıjesinde tutynylatyn sý kólemin 50%-ǵa únemdep, ónimdilikti 2-3 esege arttyrý. Mamandar jańa ádis qalyptasqan dástúrli maqta egý tehnologııasynan áldeqaıda tıimdi ekenin aıtýda. Osy kúnge deıin óńir dıqandary 1 gektar maqta alqabynan 25 sentner ónim nemese 625 myń teńge paıda tabatyn bolsa, jańa tehnologııany endirý arqyly dál sol 1 gektar alqaptan 60 sentnerden astam nemese 2-3 ese kóp ónim men paıda tabýǵa múmkindigi bar. Alqap mańynda salynatyn tórt zaýyttyń ekeýin bıyl iske qosý josparlanǵan, qalǵan eki klasterdiń qurylys jumystary 2026 jylǵa ótpeli. Memleket tarapynan sý únemdeý tehnologııalaryn engizýge ketken shyǵyndardyń 80 paıyzyna deıin sýbsıdııalaý – sharýalarǵa jańa tehnologııany endirý jolyndaǵy qoldaý ári úlken múmkindik. Osy jylǵa josparlanǵan 27 myń gektardyń ornyna 59 myń gektar jerge sý únemdeý tehnologııalary endirilip, jospar artyǵymen oryndaldy. Onyń ishinde 54,6 myń gektarǵa tamshylatyp sýarý, 4,4 myń gektarǵa jańbyrlatyp sýarý tehnologııalary engizildi. Jalpy, oblystaǵy sý únemdeý júıesi 114 myń gektar alqapty qamtıdy. Nátıjesinde, 150 mln tekshe metrden astam aǵyn sý kólemi únemdeldi. Máselen, maqta daqylynyń ónimdiligi tamshylatyp sýarý ádisimen eki ese artty, al sý tutyný kólemi gektaryna 5,2 myń tekshe metrden 2,6 myń tekshe metrge deıin azaıdy. Qazirgi zamanǵy sý únemdeý tehnologııalarymen jabdyqtalǵan alqaptardyń kóbeıýi «Túrkistan» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» men «Túrkistan maqta agroónerkásiptik kesheni» birlesken jobasy aıasynda jolǵa qoıylyp otyr. Byltyrmen salystyrǵanda dástúrli tásilmen egiletin alqaptar 9 myń gektarǵa qysqardy. Cý únemdeý tehnologııalary óndirisin damytý, qol jetimdiligin arttyrý maqsatynda qýattylyǵy 73,0 myń gektar alqapty qamtıtyn 3 kásiporyn iske qosyldy. Budan bólek, qýattylyǵy 67 myń gektardy qamtıtyn 3 kásiporyn jobasy iske asyrylady.
Aıta ketelik, óńirde maqta klasterin damytýǵa ınvestısııa tartý joldary jan-jaqty qaralyp jatyr. Oblys ákimdiginiń resmı saparlarynda bul másele nazardan tys qalǵan joq. Jalpy, bıyl oblysqa negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kórsetkishin 1 trln 427,1 mlrd teńgege jetkizý mindeti júktelgen. Toǵyz aıdyń qorytyndysymen óńir kapıtalyna tartylǵan ınvestısııalar kólemi 1 trln 12,2 mlrd teńgeni qurady nemese ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 115,9%-ǵa joǵary. Budan bólek 2025 jylǵa 475 mln AQSh dollary kóleminde tikeleı sheteldik ınvestısııalar tartý ındıkatory bekitilgen. II toqsannyń qorytyndysymen tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi 543,5 mln AQSh dollaryn qurap, jyldyq jospar artyǵymen oryndaldy. Jalpy jyl basynan beri 92-den astam sheteldik kompanııamen kezdesýler ótip, QHR, Iran men О́zbekstan elderine resmı saparlar uıymdastyryldy. Nátıjesinde, arnaıy aımaqtarda belsendi qospalar men dárýmender, keńselik qaǵaz óndirisi, sendvıch-panelder men eden jabyndaryn óndirý, maqta óńdeý, tamshylatyp sýarý júıelerin engizý, balyqqa arnalǵan qurama jem jáne ósimdik maıyn óndirý jobalary iske asyrylady.
Túrkistan oblysy